Bepaal de omzetter (buck, boost of buck-boost) en de duty cycle D uit de spanningsverhouding.
Gebruik de volt-secondebalans over de spoel: de gemiddelde spoelspanning over een periode is nul.
Bepaal de spoelspanning terwijl de schakelaar aan staat, daarna ΔIL = VL·D/(L·f).
Bepaal voor de uitgangsrimpel de lading die in en uit de condensator stroomt; stel voor de grens van continue geleiding de gemiddelde spoelstroom gelijk aan ΔIL/2.
Brug van Wheatstone en rekstrookjes
Deelspanningen
Va = VsR2/(R1 + R2), Vb = VsR4/(R3 + R4)
Output
Vab = Va − Vb
Balans
R1/R2 = R3/R4
Schuifdraadbrug
R/Rx = l/(100 − l)
Thévenin-weerstand
Rth = R1∥R2 + R3∥R4
K-factor
ΔR/R = GF·ε
Uitgang van de brug
kwart Vs·GF·ε/4, half Vs·GF·ε/2, vol Vs·GF·ε
Kleine verandering, één arm
Vab ≈ Vs·ΔR/(4R)
Spanning
σ = E·ε
Methode
Behandel de brug als twee spanningsdelers over dezelfde voeding.
Stel voor evenwicht R₁/R₂ = R₃/R₄ en los op voor de onbekende weerstand.
Bepaal voor een onevenwichtige brug Va en Vb uit de delers en trek ze af; gebruik het Thévenin-equivalent als een meter de uitgang belast.
Reken voor rekstrookjes de rek om naar ΔR/R = GF·ε en gebruik Vs·GF·ε/4, /2 of ×1 voor een kwart-, halve of volle brug.
Digitale logica: poorten, K-kaarten & flip-flops
Basispoorten
A·B, A + B, A′, (A·B)′, (A + B)′, A ⊕ B
Booleaanse regels
X + X′ = 1, X·X′ = 0, X + XY = X, XY + XY′ = X
De Morgan
(X·Y)′ = X′ + Y′, (X + Y)′ = X′·Y′
Volgorde van de Karnaugh-kaart
00, 01, 11, 10 (Gray code)
Groep van 2ᵏ cellen
verliest k variabelen
4-naar-1-multiplexer
F = A′B′I0 + A′BI1 + AB′I2 + ABI3
Flip-flops
D: Q⁺ = D, T: Q⁺ = T ⊕ Q, JK: Q⁺ = JQ′ + K′Q
Tellers
n-bits: 2ⁿ toestanden; mod-N: kleinste n met 2ⁿ ≥ N; fuit = fklok/N
Ripple-teller
fmax = 1/(n·tpd)
Ring- en Johnson-tellers
n en 2n toestanden
Methode
Werk bij een schakeling van de ingangen naar de uitgang, één poort tegelijk, en schrijf de waarde op elke draad, of schrijf de uitdrukking op en vul de waarheidstabel in.
Zet voor vereenvoudiging de enen (en de don’t-cares als X) in een Karnaugh-kaart met rijen en kolommen in Gray-code: 00, 01, 11, 10.
Dek de enen met zo weinig en zo grote groepen van 1, 2, 4, 8 of 16 cellen als mogelijk, met terugloop om de randen; elke groep is één productterm van de variabelen die constant blijven. Groepeer de nullen voor de POS-vorm.
Lees bij flip-flops en tellers de ingangen af op elke actieve klokflank, schrijf de toestand na elke flank op, en onthoud dat een n-bits teller na 2ⁿ toestanden terugloopt.
2Oefenopgaven
1.Diodes en transistorenGemiddeld
Een zenerstabilisator van 3,3 V wordt gevoed uit 9 V via 330 Ω en voedt een belasting van 470 Ω. Bepaal de zenerstroom IZ.
Vin = 9 VVZ = 3,3 VR = 330 ΩRL = 470 Ω
IZ = mA
2.Diodes en transistorenMoeilijk
Een NPN-transistor met β = 150 schakelt een belastingsweerstand van 1 kΩ, aangesloten tussen VCC = 9 V en de collector. De emitter ligt aan massa. De basis wordt aangestuurd vanuit een logische uitgang van 3,3 V via een basisweerstand RB. Neem VBE = 0,7 V en VCE(sat) = 0,2 V. Vind de grootste basisweerstand RB, in kΩ, die de transistor nog net in verzadiging stuurt.
De opamp is ideaal en wordt gevoed met ±15 V. Vind de uitgangsspanning Vout.
Vin = 1,4 VR1 = 22 kΩRf = 22 kΩ
Vout = V
4.OpampschakelingenMoeilijk
De integrator gebruikt een ideale opamp met een voeding van ±15 V; de uitgang verzadigt bij ±14 V. De condensator is ongeladen als op t = 0 een constante ingang Vin = 1,1 V wordt aangelegd. Vind de uitgangsspanning Vout op t = 200 ms.
De bron Vₛ laadt de condensator op via R₁, en R₂ staat parallel aan C. De condensator is ongeladen als de schakelaar op t = 0 sluit. Vind de tijdconstante τ van de schakeling nadat de schakelaar sluit.
Vs = 20 VR1 = 3,3 kΩR2 = 3,3 kΩC = 68 µF
τ = ms
6.RC- en RL-schakelverschijnselenMoeilijk
Vlak voordat de schakelaar op t = 0 sluit, staat er 4 V over de condensator met de aangegeven polariteit. Vind de condensatorspanning vC op t = 1000 ms.
Vs = 20 VR = 10 kΩC = 220 µFvC(0) = 4 Vt = 1000 ms
vC = V
7.Serie- en parallelweerstandenGemiddeld
Vind de stroom IR1 die de bron levert, en die door R1 loopt.
V1 = 24 VR1 = 10 ΩR2 = 5 ΩR3 = 8 ΩR4 = 12 Ω
IR1 = A
8.Serie- en parallelweerstandenMoeilijk
Vind de stroom IR1 die de bron levert, en die door R1 loopt.
Een ideale boost-omzetter zet 15 V om in 37,5 V bij 200 kHz met L = 47 µH. Bepaal de piek-piek-rimpelstroom ΔIL door de spoel.
Vin = 15 VVo = 37,5 Vf = 200 kHzL = 47 µH
ΔIL = A
10.DC-DC-omzettersMoeilijk
Een buck-omzetter zet 24 V om in 12 V bij 25 kHz met L = 100 µH. Bepaal de uitgangscapaciteit C die de piek-piek-rimpel van de uitgangsspanning beperkt tot 25 mV.
Een brug met vier armen van 220 Ω wordt gevoed met 2 V. Als de sensor R₂ verandert, geeft de uitgang Vab = 47,62 mV. Bepaal de exacte verandering ΔR van R₂.
Vs = 2 VR = 220 ΩVab = 47,62 mV
ΔR = Ω
12.Brug van Wheatstone en rekstrookjesMoeilijk
Een rekstrookje (GF = 2) op een constructiedeel met E = 210 GPa vormt een kwartbrug die wordt bekrachtigd met 10 V. De uitgang geeft 3 mV. Bepaal de axiale spanning σ in MPa.
Gebruik de Karnaugh-kaart om de minimale som-van-productenvorm (SOP) van F(A, B, C, D) = Σm(0, 3, 4, 6, 7, 9, 13, 14) te vinden. Hoeveel literals L bevat die in totaal (een variabele met accent telt als één literal)?
Een JK-flip-flop, getriggerd op de stijgende flank, begint met Q = 0 en krijgt bij 7 stijgende klokflanken de getoonde ingangen. Hoe vaak N verandert Q van toestand?
Q₀ = 0JK
N =
3Oplossingen
1.Diodes en transistoren
Antwoord: IZ = 10,25 mA
Zenerstabilisator: een in sperrichting geschakelde zenerdiode houdt zijn spanning VZ vast zolang zijn stroom boven een minimum IZ,min blijft. De serieweerstand R neemt het verschil tussen ingang en uitgang op: IR = (Vin − VZ)/R. Die stroom splitst zich in de belasting, IL = VZ/RL, en de zenerdiode: IZ = IR − IL. Ontwerp voor de slechtste gevallen: de laagste ingangsspanning met de grootste belasting moet nog steeds IZ,min overlaten, en de hoogste ingangsspanning zonder belasting geeft het grootste zenervermogen PZ = VZ·IZ.
Weerstandsstroom
IR = 5,7/330 = 17,27 mA
Belastingsstroom
IL = 3,3/470 = 7,021 mA
Zenerstroom
IZ = 17,27 − 7,021 = 10,25 mA
Antwoord
IZ = 10,25 mA
2.Diodes en transistoren
Antwoord: RB = 44,32 kΩ
BJT als schakelaar: om een belasting volledig in te schakelen wordt de transistor in verzadiging gestuurd, waar VCE = VCE(sat) en de collectorstroom door de belasting wordt bepaald: IC(sat) = (VCC − VCE(sat))/RC. Voor verzadiging is minstens IB = IC(sat)/β nodig. Is de basisstroom kleiner, dan blijft de transistor actief en is IC = β·IB.
Collectorstroom in verzadiging
IC(sat) = (9 − 0,2)/1000 = 8,8 mA
Minimale basisstroom
IB(min) = IC(sat)/β = 8,8/150 = 58,67 µA
Basisweerstand
RB = (3,3 − 0,7)/IB = 2,6 V/0,05867 mA = 44,32 kΩ
Antwoord
RB = 44,32 kΩ
Elke kleinere basisweerstand stuurt de transistor ook in verzadiging; in de praktijk kies je er een die een paar keer kleiner is.
3.Opampschakelingen
Antwoord: Vout = 2,8 V
Regels voor de ideale opamp: met tegenkoppeling stuurt de opamp zijn uitgang zo dat beide ingangen op dezelfde spanning staan (V₋ = V₊), en er loopt geen stroom in een van de ingangen. De stroomwet in de inverterende ingang met deze twee feiten geeft de uitgang.
De inverterende ingang volgt de ingang
V₋ = V₊ = 1,4 V
I = V₋/R1 = 1,4/22 = 0,06364 mA
Uitgangsspanning
De stroom door R₁ loopt ook door Rf.
Vout = V₋ + I·Rf = 1,4 + 0,06364·22 = 2,8 V
Antwoord
Vout = 2,8 V
4.Opampschakelingen
Antwoord: Vout = −10 V
Regels voor de ideale opamp: met tegenkoppeling stuurt de opamp zijn uitgang zo dat beide ingangen op dezelfde spanning staan (V₋ = V₊), en er loopt geen stroom in een van de ingangen. De stroomwet in de inverterende ingang met deze twee feiten geeft de uitgang.
De ideale waarde ligt binnen ±Vsat, dus de integrator is nog niet afgekapt.
Vout = −Vin·t/(RC) = −1,1·200/22 = −10 V
Antwoord
Vout = −10 V
5.RC- en RL-schakelverschijnselen
Antwoord: τ = 112,2 ms
Eerste-orde schakelverschijnselen: in een schakeling met één condensator of één spoel gaat elke spanning en stroom exponentieel van de beginwaarde naar de eindwaarde: x(t) = x(∞) + [x(0) − x(∞)]·e−t/τ, met τ = RC of τ = L/R. Na ongeveer 5τ is de schakeling uitgeslingerd.
Thévenin-equivalent gezien vanaf de condensator
Sluit de bron kort om Rth te vinden; laat de condensator open om de spanning te vinden waarop hij uitkomt.
Rth = R1 ∥ R2 = 3,3·3,3/(3,3 + 3,3) = 1,65 kΩ
vC(∞) = 20·3,3/(3,3 + 3,3) = 10 V
Tijdconstante
τ = Rth·C = 1,65·68 = 112,2 ms
Antwoord
τ = 112,2 ms
6.RC- en RL-schakelverschijnselen
Antwoord: vC = 9,844 V
Eerste-orde schakelverschijnselen: in een schakeling met één condensator of één spoel gaat elke spanning en stroom exponentieel van de beginwaarde naar de eindwaarde: x(t) = x(∞) + [x(0) − x(∞)]·e−t/τ, met τ = RC of τ = L/R. Na ongeveer 5τ is de schakeling uitgeslingerd.
Beginwaarde, eindwaarde, tijdconstante
De condensatorspanning kan niet verspringen, dus begint ze bij de opgeslagen waarde en gaat ze naar de bronspanning.
vC(0) = 4 V, vC(∞) = Vs = 20 V
τ = R·C = 10 kΩ · 220 µF = 2200 ms
vC(t) = 20 + (4 − 20)·e−t/τ
Spanning op het gegeven tijdstip
vC(1000) = 20 + (−16)·e−1000/2200 = 9,844 V
Antwoord
vC = 9,844 V
7.Serie- en parallelweerstanden
Antwoord: IR1 = 1,714 A
Serie- en parallelschakeling: in serie loopt dezelfde stroom door elke weerstand en R = R₁ + R₂ + …. Parallel staat over elke weerstand dezelfde spanning en 1/R = 1/R₁ + 1/R₂ + …. Een laddernetwerk wordt paar voor paar vereenvoudigd tot er één vervangingsweerstand overblijft.
Combineer weerstanden vanaf het verste uiteinde
Begin bij het uiteinde dat het verst van de bron ligt en werk terug naar de bron. Weerstanden met dezelfde stroom staan in serie; weerstanden tussen dezelfde twee knooppunten staan parallel.
R3 + R4 = 8 + 12 = 20 Ω
R2 ∥ 20 = 5·20/(5+20) = 4 Ω
Req = R1 + 4 = 10 + 4 = 14 Ω
Stroom uit de bron
De bron ziet alleen Req, dus de wet van Ohm geeft de stroom die hij levert. Die stroom loopt door R₁.
IR1 = V1/Req = 24/14 = 1,714 A
Antwoord
IR1 = 1,714 A
8.Serie- en parallelweerstanden
Antwoord: IR1 = 0,2608 A
Serie- en parallelschakeling: in serie loopt dezelfde stroom door elke weerstand en R = R₁ + R₂ + …. Parallel staat over elke weerstand dezelfde spanning en 1/R = 1/R₁ + 1/R₂ + …. Een laddernetwerk wordt paar voor paar vereenvoudigd tot er één vervangingsweerstand overblijft.
Combineer weerstanden vanaf het verste uiteinde
Begin bij het uiteinde dat het verst van de bron ligt en werk terug naar de bron. Weerstanden met dezelfde stroom staan in serie; weerstanden tussen dezelfde twee knooppunten staan parallel.
R5 + R6 = 10 + 5 = 15 Ω
R4 ∥ 15 = 5,217 Ω
R3 + 5,217 = 8,217 Ω
R2 ∥ 8,217 = 4,511 Ω
Req = R1 + 4,511 = 30 + 4,511 = 34,51 Ω
Stroom uit de bron
De bron ziet alleen Req, dus de wet van Ohm geeft de stroom die hij levert. Die stroom loopt door R₁.
IR1 = V1/Req = 9/34,51 = 0,2608 A
Antwoord
IR1 = 0,2608 A
9.DC-DC-omzetters
Antwoord: ΔIL = 0,9574 A
DC-DC-omzetters: een schakelaar S staat gedurende de fractie D van elke periode T = 1/f aan. In de stationaire toestand is de gemiddelde spoelspanning nul (volt-secondebalans), wat de ideale omzettingsverhoudingen geeft bij continue geleiding: buck Vo = D·Vin, boost Vo = Vin/(1 − D), inverterende buck-boost |Vo| = Vin·D/(1 − D). Een ideale omzetter behoudt het vermogen: Vin·Iin = Vo·Io. Zolang S aan staat, stijgt de spoelstroom met ΔIL = VL·D·T/L, met VL = Vin − Vo voor de buck en Vin voor de boost en de buck-boost. De uitgangsrimpel is ΔVo = ΔIL/(8fC) voor de buck en Io·D/(fC) voor de boost en de buck-boost. De spoelstroom raakt net nul (de grens van continue geleiding) als de gemiddelde spoelstroom gelijk is aan ΔIL/2.
Duty cycle
D = 1 − 15/37,5 = 0,6
Spoelspanning tijdens de aan-tijd
Zolang S aan staat, ligt de spoel direct over Vin.
VL = 15 V
Rimpelstroom
ΔIL = VL·D/(L·f) = 15·0,6/(47·10⁻⁶·200·10³) = 0,9574 A
Antwoord
ΔIL = 0,9574 A
10.DC-DC-omzetters
Antwoord: C = 480 µF
DC-DC-omzetters: een schakelaar S staat gedurende de fractie D van elke periode T = 1/f aan. In de stationaire toestand is de gemiddelde spoelspanning nul (volt-secondebalans), wat de ideale omzettingsverhoudingen geeft bij continue geleiding: buck Vo = D·Vin, boost Vo = Vin/(1 − D), inverterende buck-boost |Vo| = Vin·D/(1 − D). Een ideale omzetter behoudt het vermogen: Vin·Iin = Vo·Io. Zolang S aan staat, stijgt de spoelstroom met ΔIL = VL·D·T/L, met VL = Vin − Vo voor de buck en Vin voor de boost en de buck-boost. De uitgangsrimpel is ΔVo = ΔIL/(8fC) voor de buck en Io·D/(fC) voor de boost en de buck-boost. De spoelstroom raakt net nul (de grens van continue geleiding) als de gemiddelde spoelstroom gelijk is aan ΔIL/2.
Duty cycle
D = 12/24 = 0,5
Spoelrimpelstroom
ΔIL = (24 − 12)·0,5/(100·10⁻⁶·25·10³) = 2,4 A
Capaciteit
C = 2,4/(8·25·10³·25·10⁻³) = 480 µF
Antwoord
C = 480 µF
11.Brug van Wheatstone en rekstrookjes
Antwoord: ΔR = 22 Ω
Brug van Wheatstone: twee spanningsdelers delen één voeding Vs. De linker deler R1–R2 geeft Va = Vs·R2/(R1 + R2) en de rechter deler R3–R4 geeft Vb = Vs·R4/(R3 + R4); de uitgang is Vab = Va − Vb. De brug is in evenwicht (Vab = 0, geen stroom in de meter) als R1/R2 = R3/R4, dat wil zeggen R1·R4 = R2·R3. Vanaf de uitgang gezien is de brug een Thévenin-bron met Rth = R1∥R2 + R3∥R4.
Knooppuntspanning
Va = 1 + 0,04762 = 1,048 V
Los de deler op
R₂ = 220·1,048/(2 − 1,048) = 242 Ω
ΔR = 242 − 220 = 22 Ω
Antwoord
ΔR = 22 Ω
12.Brug van Wheatstone en rekstrookjes
Antwoord: σ = 126 MPa
Rekstrookjes: een rekstrookje verandert zijn weerstand met de rek: ΔR/R = GF·ε, waarbij de k-factor GF ongeveer 2 is voor metaalfolie. In een brug met alle armen gelijk aan R geeft één actief rekstrookje (kwartbrug) Vo ≈ Vs·GF·ε/4. Twee actieve rekstrookjes met tegengestelde rek in naburige armen (halve brug) geven Vs·GF·ε/2, en vier (volle brug) geven Vs·GF·ε. De spanning volgt uit de wet van Hooke, σ = E·ε. Weegcellen geven hun gevoeligheid op in mV/V: de uitgang bij volle belasting per volt bekrachtiging.
Karnaugh-kaarten: de cellen staan in Gray-code (00, 01, 11, 10), dus naburige cellen, ook die over de randen heen, verschillen in precies één variabele. Groepeer de enen in rechthoeken van 1, 2, 4, 8 of 16 cellen, zo groot en zo weinig mogelijk, totdat elke 1 gedekt is. Elke groep is één productterm: de variabelen die erin constant blijven. Een groep van 2ᵏ cellen verliest k variabelen. Don’t-cares (X) mogen worden gebruikt om groepen groter te maken maar hoeven nooit gedekt te worden. Groepeer je in plaats daarvan de nullen, dan krijg je de minimale POS-vorm.
Groepeer de enen
Elke groep is een rechthoek van 2ᵏ cellen; randcellen zijn buren van de cellen op de tegenoverliggende rand.
Flip-flops en tellers: een flip-flop verandert alleen op de actieve klokflank. D kopieert zijn ingang (Q⁺ = D); T wisselt als T = 1; JK houdt vast bij 00, reset bij 01, zet bij 10 en wisselt bij 11. Een n-bits binaire teller heeft 2ⁿ toestanden en telt modulo 2ⁿ; een mod-N-teller telt 0, 1, …, N − 1 en dan weer 0, en heeft de kleinste n met 2ⁿ ≥ N flip-flops nodig. Elke trap van een ripple-teller halveert de frequentie, dus de laatste uitgang van een mod-N-teller loopt op fklok/N. Een Johnson-teller van n flip-flops heeft 2n toestanden, een ringteller n.