Bepaal de omzetter (buck, boost of buck-boost) en de duty cycle D uit de spanningsverhouding.
Gebruik de volt-secondebalans over de spoel: de gemiddelde spoelspanning over een periode is nul.
Bepaal de spoelspanning terwijl de schakelaar aan staat, daarna ΔIL = VL·D/(L·f).
Bepaal voor de uitgangsrimpel de lading die in en uit de condensator stroomt; stel voor de grens van continue geleiding de gemiddelde spoelstroom gelijk aan ΔIL/2.
Brug van Wheatstone en rekstrookjes
Deelspanningen
Va = VsR2/(R1 + R2), Vb = VsR4/(R3 + R4)
Output
Vab = Va − Vb
Balans
R1/R2 = R3/R4
Schuifdraadbrug
R/Rx = l/(100 − l)
Thévenin-weerstand
Rth = R1∥R2 + R3∥R4
K-factor
ΔR/R = GF·ε
Uitgang van de brug
kwart Vs·GF·ε/4, half Vs·GF·ε/2, vol Vs·GF·ε
Kleine verandering, één arm
Vab ≈ Vs·ΔR/(4R)
Spanning
σ = E·ε
Methode
Behandel de brug als twee spanningsdelers over dezelfde voeding.
Stel voor evenwicht R₁/R₂ = R₃/R₄ en los op voor de onbekende weerstand.
Bepaal voor een onevenwichtige brug Va en Vb uit de delers en trek ze af; gebruik het Thévenin-equivalent als een meter de uitgang belast.
Reken voor rekstrookjes de rek om naar ΔR/R = GF·ε en gebruik Vs·GF·ε/4, /2 of ×1 voor een kwart-, halve of volle brug.
Digitale logica: poorten, K-kaarten & flip-flops
Basispoorten
A·B, A + B, A′, (A·B)′, (A + B)′, A ⊕ B
Booleaanse regels
X + X′ = 1, X·X′ = 0, X + XY = X, XY + XY′ = X
De Morgan
(X·Y)′ = X′ + Y′, (X + Y)′ = X′·Y′
Volgorde van de Karnaugh-kaart
00, 01, 11, 10 (Gray code)
Groep van 2ᵏ cellen
verliest k variabelen
4-naar-1-multiplexer
F = A′B′I0 + A′BI1 + AB′I2 + ABI3
Flip-flops
D: Q⁺ = D, T: Q⁺ = T ⊕ Q, JK: Q⁺ = JQ′ + K′Q
Tellers
n-bits: 2ⁿ toestanden; mod-N: kleinste n met 2ⁿ ≥ N; fuit = fklok/N
Ripple-teller
fmax = 1/(n·tpd)
Ring- en Johnson-tellers
n en 2n toestanden
Methode
Werk bij een schakeling van de ingangen naar de uitgang, één poort tegelijk, en schrijf de waarde op elke draad, of schrijf de uitdrukking op en vul de waarheidstabel in.
Zet voor vereenvoudiging de enen (en de don’t-cares als X) in een Karnaugh-kaart met rijen en kolommen in Gray-code: 00, 01, 11, 10.
Dek de enen met zo weinig en zo grote groepen van 1, 2, 4, 8 of 16 cellen als mogelijk, met terugloop om de randen; elke groep is één productterm van de variabelen die constant blijven. Groepeer de nullen voor de POS-vorm.
Lees bij flip-flops en tellers de ingangen af op elke actieve klokflank, schrijf de toestand na elke flank op, en onthoud dat een n-bits teller na 2ⁿ toestanden terugloopt.
2Oefenopgaven
1.Diodes en transistorenGemiddeld
Een NPN-transistor met β = 80 wordt ingesteld met een basisweerstand RB = 1000 kΩ vanaf de voeding VCC = 15 V. De collectorweerstand is RC = 1 kΩ en de emitter ligt aan massa. Neem VBE = 0,7 V en neem aan dat de transistor in het actieve gebied werkt. Vind de collectorstroom IC in mA.
VCC = 15 VRB = 1000 kΩRC = 1 kΩβ = 80VBE = 0,7 V
IC = mA
2.Diodes en transistorenMoeilijk
Een diode wordt gemodelleerd als 0,6 V in serie met 25 Ω (hij geleidt boven 0,6 V). Hij staat in serie met een weerstand van 100 Ω over een voeding van 12 V. Bepaal de werkpuntstroom ID waar de diodelijn de belastinglijn snijdt.
Vs = 12 VR = 100 ΩV0 = 0,6 Vrd = 25 Ω
ID = mA
3.OpampschakelingenGemiddeld
De opamp is ideaal en wordt gevoed met ±15 V. Vind de uitgangsspanning Vout.
Vin = −0,2 VR1 = 1 kΩRf = 22 kΩ
Vout = V
4.OpampschakelingenMoeilijk
De opamp is ideaal en wordt gevoed met ±15 V. De weerstandsverhoudingen zijn niet op elkaar afgestemd. Vind de uitgangsspanning Vout.
De spoel voert een constante stroom van 2,5 A. Op t = 0 sluit de schakelaar de kring via R en wordt de bron verwijderd, zodat de spoelstroom via R uitdooft. Vind de stroom i op t = 5 ms.
i(0) = 2,5 AR = 22 ΩL = 100 mHt = 5 ms
i = A
6.RC- en RL-schakelverschijnselenMoeilijk
Vlak voordat de schakelaar op t = 0 sluit, staat er 5 V over de condensator met de aangegeven polariteit. Hoe lang duurt het voordat vC 12,5 V bereikt? Vind t.
Vs = 20 VR = 1 kΩC = 100 µFvC(0) = 5 V
t = ms
7.Serie- en parallelweerstandenGemiddeld
Vind de vervangingsweerstand Req die de bron V1 ziet.
V1 = 9 VR1 = 12 ΩR2 = 20 ΩR3 = 10 ΩR4 = 12 Ω
Req = Ω
8.Serie- en parallelweerstandenMoeilijk
Vind de stroom IR1 die de bron levert, en die door R1 loopt.
Een ideale inverterende buck-boost-omzetter zet 36 V om in −84 V bij 40 kHz met L = 330 µH. Bepaal de piek-piek-rimpelstroom ΔIL door de spoel.
Vin = 36 VVo = −84 Vf = 40 kHzL = 330 µH
ΔIL = A
10.DC-DC-omzettersMoeilijk
Een buck-omzetter zet 48 V om in 24 V bij 25 kHz met L = 150 µH. Bepaal de uitgangscapaciteit C die de piek-piek-rimpel van de uitgangsspanning beperkt tot 10 mV.
Een rekstrookje van 470 Ω is één arm (R₂) van een brug met vier gelijke armen van 470 Ω en een bekrachtiging van 3 V. Bepaal het vermogen Pg dat in het rekstrookje wordt gedissipeerd, in mW. Zelfopwarming beperkt de bekrachtiging.
Vs = 3 VR = 470 Ω
Pg = mW
12.Brug van Wheatstone en rekstrookjesMoeilijk
Een kwartbrug (één actief rekstrookje, GF = 2,05) wordt bekrachtigd met 5 V. De grootste te meten rek is 1200 µε, en die moet 5 V geven aan de ingang van een analoog-digitaalomzetter. Bepaal de versterking G van de versterker.
Gebruik de Karnaugh-kaart om de minimale som-van-productenvorm (SOP) van F(A, B, C, D) = Σm(2, 3, 10, 14, 15) te vinden. Hoeveel productermen N heeft die?
Een JK-flip-flop, getriggerd op de stijgende flank, begint met Q = 0 en krijgt de getoonde ingangen. Klik op de eerste klokflank waarop Q van 1 terugkeert naar 0.
Q₀ = 0JK
1klokflank 1
2klokflank 2
3klokflank 3
4klokflank 4
5klokflank 5
6klokflank 6
7klokflank 7
3Oplossingen
1.Diodes en transistoren
Antwoord: IC = 1,144 mA
Instelpunt van een BJT: in het actieve gebied is VBE = 0,7 V, IC = β·IB en IE = (β + 1)·IB. Bepaal IB uit de basislus met de spanningswet, dan IC, en dan VCE uit de collector-emitterlus. Een spanningsdeler aan de basis wordt vervangen door zijn Thévenin-equivalent VTH = VCC·R₂/(R₁ + R₂), RTH = R₁∥R₂; een emitterweerstand telt in de basislus (β + 1) keer zo zwaar.
Controle: VCE = 13,86 V ligt ruim boven 0,2 V, dus de transistor is inderdaad actief.
2.Diodes en transistoren
Antwoord: ID = 91,2 mA
Led- en diodeschakelingen: een in doorlaatrichting geschakelde led laat ongeveer zijn doorlaatspanning VF vallen (ongeveer 2 V voor rood, 3 V voor blauw of wit), ongeacht de stroom. Een serieweerstand stelt de stroom in: R = (Vs − n·VF)/I voor n leds in serie. Met een nauwkeuriger diodemodel V = V₀ + I·rd ligt het werkpunt waar de diodelijn de belastinglijn I = (Vs − V)/R snijdt, dus I = (Vs − V₀)/(R + rd).
Combineer de twee vergelijkingen
12 = 0,6 + I·(100 + 25)
Werkpuntstroom
ID = 11,4/125 = 91,2 mA
VD = 0,6 + 0,0912·25 = 2,88 V
Antwoord
ID = 91,2 mA
3.Opampschakelingen
Antwoord: Vout = −4,6 V
Regels voor de ideale opamp: met tegenkoppeling stuurt de opamp zijn uitgang zo dat beide ingangen op dezelfde spanning staan (V₋ = V₊), en er loopt geen stroom in een van de ingangen. De stroomwet in de inverterende ingang met deze twee feiten geeft de uitgang.
De inverterende ingang volgt de ingang
V₋ = V₊ = −0,2 V
I = V₋/R1 = −0,2/1 = −0,2 mA
Uitgangsspanning
De stroom door R₁ loopt ook door Rf.
Vout = V₋ + I·Rf = −0,2 + (−0,2)·22 = −4,6 V
Antwoord
Vout = −4,6 V
4.Opampschakelingen
Antwoord: Vout = 1,159 V
Regels voor de ideale opamp: met tegenkoppeling stuurt de opamp zijn uitgang zo dat beide ingangen op dezelfde spanning staan (V₋ = V₊), en er loopt geen stroom in een van de ingangen. De stroomwet in de inverterende ingang met deze twee feiten geeft de uitgang.
Spanning op de +-ingang
V₊ = V2·R4/(R3 + R4) = 1,4·47/(10 + 47) = 1,154 V
Superponeer de twee ingangen
Met V₂ = 0 ziet V₁ een inverterende versterker. Met V₁ = 0 wordt V₊ versterkt met de niet-inverterende versterking 1 + R₂/R₁.
Eerste-orde schakelverschijnselen: in een schakeling met één condensator of één spoel gaat elke spanning en stroom exponentieel van de beginwaarde naar de eindwaarde: x(t) = x(∞) + [x(0) − x(∞)]·e−t/τ, met τ = RC of τ = L/R. Na ongeveer 5τ is de schakeling uitgeslingerd.
Tijdconstante
τ = L/R = 100 mH / 22 Ω = 4,545 ms
Afname van de stroom
i(t) = 2,5·e−5/4,545 = 0,8322 A
Antwoord
i = 0,8322 A
6.RC- en RL-schakelverschijnselen
Antwoord: t = 69,31 ms
Eerste-orde schakelverschijnselen: in een schakeling met één condensator of één spoel gaat elke spanning en stroom exponentieel van de beginwaarde naar de eindwaarde: x(t) = x(∞) + [x(0) − x(∞)]·e−t/τ, met τ = RC of τ = L/R. Na ongeveer 5τ is de schakeling uitgeslingerd.
Beginwaarde, eindwaarde, tijdconstante
De condensatorspanning kan niet verspringen, dus begint ze bij de opgeslagen waarde en gaat ze naar de bronspanning.
t = τ·ln((5 − 20)/(12,5 − 20)) = 100·ln(2) = 69,31 ms
Antwoord
t = 69,31 ms
7.Serie- en parallelweerstanden
Antwoord: Req = 22,48 Ω
Serie- en parallelschakeling: in serie loopt dezelfde stroom door elke weerstand en R = R₁ + R₂ + …. Parallel staat over elke weerstand dezelfde spanning en 1/R = 1/R₁ + 1/R₂ + …. Een laddernetwerk wordt paar voor paar vereenvoudigd tot er één vervangingsweerstand overblijft.
Combineer weerstanden vanaf het verste uiteinde
Begin bij het uiteinde dat het verst van de bron ligt en werk terug naar de bron. Weerstanden met dezelfde stroom staan in serie; weerstanden tussen dezelfde twee knooppunten staan parallel.
R3 + R4 = 10 + 12 = 22 Ω
R2 ∥ 22 = 20·22/(20+22) = 10,48 Ω
Req = R1 + 10,48 = 12 + 10,48 = 22,48 Ω
Antwoord
Req = 22,48 Ω
8.Serie- en parallelweerstanden
Antwoord: IR1 = 3,917 A
Serie- en parallelschakeling: in serie loopt dezelfde stroom door elke weerstand en R = R₁ + R₂ + …. Parallel staat over elke weerstand dezelfde spanning en 1/R = 1/R₁ + 1/R₂ + …. Een laddernetwerk wordt paar voor paar vereenvoudigd tot er één vervangingsweerstand overblijft.
Combineer weerstanden vanaf het verste uiteinde
Begin bij het uiteinde dat het verst van de bron ligt en werk terug naar de bron. Weerstanden met dezelfde stroom staan in serie; weerstanden tussen dezelfde twee knooppunten staan parallel.
R5 + R6 = 30 + 3 = 33 Ω
R4 ∥ 33 = 1,886 Ω
R3 + 1,886 = 7,886 Ω
R2 ∥ 7,886 = 1,595 Ω
Req = R1 + 1,595 = 3 + 1,595 = 4,595 Ω
Stroom uit de bron
De bron ziet alleen Req, dus de wet van Ohm geeft de stroom die hij levert. Die stroom loopt door R₁.
IR1 = V1/Req = 18/4,595 = 3,917 A
Antwoord
IR1 = 3,917 A
9.DC-DC-omzetters
Antwoord: ΔIL = 1,909 A
DC-DC-omzetters: een schakelaar S staat gedurende de fractie D van elke periode T = 1/f aan. In de stationaire toestand is de gemiddelde spoelspanning nul (volt-secondebalans), wat de ideale omzettingsverhoudingen geeft bij continue geleiding: buck Vo = D·Vin, boost Vo = Vin/(1 − D), inverterende buck-boost |Vo| = Vin·D/(1 − D). Een ideale omzetter behoudt het vermogen: Vin·Iin = Vo·Io. Zolang S aan staat, stijgt de spoelstroom met ΔIL = VL·D·T/L, met VL = Vin − Vo voor de buck en Vin voor de boost en de buck-boost. De uitgangsrimpel is ΔVo = ΔIL/(8fC) voor de buck en Io·D/(fC) voor de boost en de buck-boost. De spoelstroom raakt net nul (de grens van continue geleiding) als de gemiddelde spoelstroom gelijk is aan ΔIL/2.
Duty cycle
D = 84/(36 + 84) = 0,7
Spoelspanning tijdens de aan-tijd
Zolang S aan staat, ligt de spoel direct over Vin.
VL = 36 V
Rimpelstroom
ΔIL = VL·D/(L·f) = 36·0,7/(330·10⁻⁶·40·10³) = 1,909 A
Antwoord
ΔIL = 1,909 A
10.DC-DC-omzetters
Antwoord: C = 1600 µF
DC-DC-omzetters: een schakelaar S staat gedurende de fractie D van elke periode T = 1/f aan. In de stationaire toestand is de gemiddelde spoelspanning nul (volt-secondebalans), wat de ideale omzettingsverhoudingen geeft bij continue geleiding: buck Vo = D·Vin, boost Vo = Vin/(1 − D), inverterende buck-boost |Vo| = Vin·D/(1 − D). Een ideale omzetter behoudt het vermogen: Vin·Iin = Vo·Io. Zolang S aan staat, stijgt de spoelstroom met ΔIL = VL·D·T/L, met VL = Vin − Vo voor de buck en Vin voor de boost en de buck-boost. De uitgangsrimpel is ΔVo = ΔIL/(8fC) voor de buck en Io·D/(fC) voor de boost en de buck-boost. De spoelstroom raakt net nul (de grens van continue geleiding) als de gemiddelde spoelstroom gelijk is aan ΔIL/2.
Duty cycle
D = 24/48 = 0,5
Spoelrimpelstroom
ΔIL = (48 − 24)·0,5/(150·10⁻⁶·25·10³) = 3,2 A
Capaciteit
C = 3,2/(8·25·10³·10·10⁻³) = 1600 µF
Antwoord
C = 1600 µF
11.Brug van Wheatstone en rekstrookjes
Antwoord: Pg = 4,787 mW
Brug van Wheatstone: twee spanningsdelers delen één voeding Vs. De linker deler R1–R2 geeft Va = Vs·R2/(R1 + R2) en de rechter deler R3–R4 geeft Vb = Vs·R4/(R3 + R4); de uitgang is Vab = Va − Vb. De brug is in evenwicht (Vab = 0, geen stroom in de meter) als R1/R2 = R3/R4, dat wil zeggen R1·R4 = R2·R3. Vanaf de uitgang gezien is de brug een Thévenin-bron met Rth = R1∥R2 + R3∥R4.
Spanning over het rekstrookje
V = 3/2 = 1,5 V
Vermogen
Pg = 1,5²/470 = 4,787 mW
Antwoord
Pg = 4,787 mW
12.Brug van Wheatstone en rekstrookjes
Antwoord: G = 1626
Rekstrookjes: een rekstrookje verandert zijn weerstand met de rek: ΔR/R = GF·ε, waarbij de k-factor GF ongeveer 2 is voor metaalfolie. In een brug met alle armen gelijk aan R geeft één actief rekstrookje (kwartbrug) Vo ≈ Vs·GF·ε/4. Twee actieve rekstrookjes met tegengestelde rek in naburige armen (halve brug) geven Vs·GF·ε/2, en vier (volle brug) geven Vs·GF·ε. De spanning volgt uit de wet van Hooke, σ = E·ε. Weegcellen geven hun gevoeligheid op in mV/V: de uitgang bij volle belasting per volt bekrachtiging.
Karnaugh-kaarten: de cellen staan in Gray-code (00, 01, 11, 10), dus naburige cellen, ook die over de randen heen, verschillen in precies één variabele. Groepeer de enen in rechthoeken van 1, 2, 4, 8 of 16 cellen, zo groot en zo weinig mogelijk, totdat elke 1 gedekt is. Elke groep is één productterm: de variabelen die erin constant blijven. Een groep van 2ᵏ cellen verliest k variabelen. Don’t-cares (X) mogen worden gebruikt om groepen groter te maken maar hoeven nooit gedekt te worden. Groepeer je in plaats daarvan de nullen, dan krijg je de minimale POS-vorm.
Groepeer de enen
Elke groep is een rechthoek van 2ᵏ cellen; randcellen zijn buren van de cellen op de tegenoverliggende rand.
B′CD′
A′B′C
ABC
Minimale SOP-vorm
F = B′CD′ + A′B′C + ABC
N = 3
Antwoord
N = 3
Er bestaat een andere groepering van dezelfde grootte; die heeft hetzelfde aantal termen en literals.
Flip-flops en tellers: een flip-flop verandert alleen op de actieve klokflank. D kopieert zijn ingang (Q⁺ = D); T wisselt als T = 1; JK houdt vast bij 00, reset bij 01, zet bij 10 en wisselt bij 11. Een n-bits binaire teller heeft 2ⁿ toestanden en telt modulo 2ⁿ; een mod-N-teller telt 0, 1, …, N − 1 en dan weer 0, en heeft de kleinste n met 2ⁿ ≥ N flip-flops nodig. Elke trap van een ripple-teller halveert de frequentie, dus de laatste uitgang van een mod-N-teller loopt op fklok/N. Een Johnson-teller van n flip-flops heeft 2n toestanden, een ringteller n.