Bepaal de omzetter (buck, boost of buck-boost) en de duty cycle D uit de spanningsverhouding.
Gebruik de volt-secondebalans over de spoel: de gemiddelde spoelspanning over een periode is nul.
Bepaal de spoelspanning terwijl de schakelaar aan staat, daarna ΔIL = VL·D/(L·f).
Bepaal voor de uitgangsrimpel de lading die in en uit de condensator stroomt; stel voor de grens van continue geleiding de gemiddelde spoelstroom gelijk aan ΔIL/2.
Brug van Wheatstone en rekstrookjes
Deelspanningen
Va = VsR2/(R1 + R2), Vb = VsR4/(R3 + R4)
Output
Vab = Va − Vb
Balans
R1/R2 = R3/R4
Schuifdraadbrug
R/Rx = l/(100 − l)
Thévenin-weerstand
Rth = R1∥R2 + R3∥R4
K-factor
ΔR/R = GF·ε
Uitgang van de brug
kwart Vs·GF·ε/4, half Vs·GF·ε/2, vol Vs·GF·ε
Kleine verandering, één arm
Vab ≈ Vs·ΔR/(4R)
Spanning
σ = E·ε
Methode
Behandel de brug als twee spanningsdelers over dezelfde voeding.
Stel voor evenwicht R₁/R₂ = R₃/R₄ en los op voor de onbekende weerstand.
Bepaal voor een onevenwichtige brug Va en Vb uit de delers en trek ze af; gebruik het Thévenin-equivalent als een meter de uitgang belast.
Reken voor rekstrookjes de rek om naar ΔR/R = GF·ε en gebruik Vs·GF·ε/4, /2 of ×1 voor een kwart-, halve of volle brug.
Digitale logica: poorten, K-kaarten & flip-flops
Basispoorten
A·B, A + B, A′, (A·B)′, (A + B)′, A ⊕ B
Booleaanse regels
X + X′ = 1, X·X′ = 0, X + XY = X, XY + XY′ = X
De Morgan
(X·Y)′ = X′ + Y′, (X + Y)′ = X′·Y′
Volgorde van de Karnaugh-kaart
00, 01, 11, 10 (Gray code)
Groep van 2ᵏ cellen
verliest k variabelen
4-naar-1-multiplexer
F = A′B′I0 + A′BI1 + AB′I2 + ABI3
Flip-flops
D: Q⁺ = D, T: Q⁺ = T ⊕ Q, JK: Q⁺ = JQ′ + K′Q
Tellers
n-bits: 2ⁿ toestanden; mod-N: kleinste n met 2ⁿ ≥ N; fuit = fklok/N
Ripple-teller
fmax = 1/(n·tpd)
Ring- en Johnson-tellers
n en 2n toestanden
Methode
Werk bij een schakeling van de ingangen naar de uitgang, één poort tegelijk, en schrijf de waarde op elke draad, of schrijf de uitdrukking op en vul de waarheidstabel in.
Zet voor vereenvoudiging de enen (en de don’t-cares als X) in een Karnaugh-kaart met rijen en kolommen in Gray-code: 00, 01, 11, 10.
Dek de enen met zo weinig en zo grote groepen van 1, 2, 4, 8 of 16 cellen als mogelijk, met terugloop om de randen; elke groep is één productterm van de variabelen die constant blijven. Groepeer de nullen voor de POS-vorm.
Lees bij flip-flops en tellers de ingangen af op elke actieve klokflank, schrijf de toestand na elke flank op, en onthoud dat een n-bits teller na 2ⁿ toestanden terugloopt.
2Oefenopgaven
1.Diodes en transistorenGemiddeld
Een zenerstabilisator van 3,3 V wordt gevoed uit 12 V via 220 Ω en voedt een belasting van 3300 Ω. Bepaal de zenerstroom IZ.
Vin = 12 VVZ = 3,3 VR = 220 ΩRL = 3300 Ω
IZ = mA
2.Diodes en transistorenMoeilijk
Een NPN-transistor met β = 150 schakelt een belastingsweerstand van 680 Ω, aangesloten tussen VCC = 24 V en de collector. De emitter ligt aan massa. De basis wordt aangestuurd vanuit een logische uitgang van 5 V via een basisweerstand RB. Neem VBE = 0,7 V en VCE(sat) = 0,2 V. Vind de grootste basisweerstand RB, in kΩ, die de transistor nog net in verzadiging stuurt.
De opamp is ideaal en wordt gevoed met ±15 V; de uitgang verzadigt bij ±13 V. De inverterende versterker wordt gestuurd met een sinusvormig signaal. Vind de grootste ingangsamplitude Vin,max (topwaarde) waarbij de uitgang niet wordt afgekapt.
R1 = 4,7 kΩRf = 22 kΩVsat = ±13 V
Vin,max = V
4.OpampschakelingenMoeilijk
Twee ideale opamptrappen staan in cascade: een inverterende versterker (R1, Rf1) gevolgd door een niet-inverterende versterker (R2 naar massa, Rf2 in de terugkoppeling). Beide worden gevoed met ±15 V. De ingang is Vin = −0,15 V. Vind de uitgangsspanning Vout.
De spoel voert geen stroom voordat de schakelaar op t = 0 sluit. Vind de stroom i op t = 5 ms.
Vs = 5 VR = 20 ΩL = 100 mHt = 5 ms
i = A
6.RC- en RL-schakelverschijnselenMoeilijk
De schakelaar is al lang gesloten, dus de schakeling is in de stationaire toestand. Op t = 0 gaat de schakelaar open. Vind de stroom i2 door R2 op t = 200 ms.
Vs = 10 VR1 = 1 kΩR2 = 3,3 kΩC = 68 µFt = 200 ms
i2 = mA
7.Serie- en parallelweerstandenGemiddeld
Vind de vervangingsweerstand Req die de bron V1 ziet.
V1 = 15 VR1 = 4 ΩR2 = 15 ΩR3 = 8 ΩR4 = 2 Ω
Req = Ω
8.Serie- en parallelweerstandenMoeilijk
Vind de vervangingsweerstand Req die de bron V1 ziet.
Een ideale buck-omzetter zet 24 V om in 18 V bij 250 kHz met L = 10 µH. Bepaal de piek-piek-rimpelstroom ΔIL door de spoel.
Vin = 24 VVo = 18 Vf = 250 kHzL = 10 µH
ΔIL = A
10.DC-DC-omzettersMoeilijk
Een ideale boost-omzetter zet 24 V om in 40 V voor een belasting van 10 Ω bij 100 kHz. De uitgangscondensator is 470 µF. Bepaal de piek-piek-rimpel ΔVo van de uitgangsspanning in mV.
Een brug heeft vier armen van 300 Ω en Vs = 15 V. De sensor R₂ neemt toe met ΔR = 1,5 Ω. Bepaal met de benadering voor kleine veranderingen de uitgang Vab in mV.
Vs = 15 VR = 300 ΩΔR = 1,5 Ω
Vab = mV
12.Brug van Wheatstone en rekstrookjesMoeilijk
Een rekstrookje (GF = 2) op een constructiedeel met E = 110 GPa vormt een kwartbrug die wordt bekrachtigd met 10 V. De uitgang geeft 3,75 mV. Bepaal de axiale spanning σ in MPa.
Een 4-naar-1-multiplexer heeft selectie-ingangen S₁ = A en S₀ = B, en data-ingangen gekoppeld aan I₀ = C, I₁ = C, I₂ = 0, I₃ = 1. Voor hoeveel van de 8 combinaties van A, B en C is de uitgang F = 1? Bepaal N.
Een D-flip-flop, getriggerd op de stijgende flank, begint met Q = 0 en krijgt de getoonde ingangen. Klik op de eerste klokflank waarop Q van 1 terugkeert naar 0.
Q₀ = 0D
1klokflank 1
2klokflank 2
3klokflank 3
4klokflank 4
5klokflank 5
6klokflank 6
7klokflank 7
3Oplossingen
1.Diodes en transistoren
Antwoord: IZ = 38,55 mA
Zenerstabilisator: een in sperrichting geschakelde zenerdiode houdt zijn spanning VZ vast zolang zijn stroom boven een minimum IZ,min blijft. De serieweerstand R neemt het verschil tussen ingang en uitgang op: IR = (Vin − VZ)/R. Die stroom splitst zich in de belasting, IL = VZ/RL, en de zenerdiode: IZ = IR − IL. Ontwerp voor de slechtste gevallen: de laagste ingangsspanning met de grootste belasting moet nog steeds IZ,min overlaten, en de hoogste ingangsspanning zonder belasting geeft het grootste zenervermogen PZ = VZ·IZ.
Weerstandsstroom
IR = 8,7/220 = 39,55 mA
Belastingsstroom
IL = 3,3/3300 = 1 mA
Zenerstroom
IZ = 39,55 − 1 = 38,55 mA
Antwoord
IZ = 38,55 mA
2.Diodes en transistoren
Antwoord: RB = 18,43 kΩ
BJT als schakelaar: om een belasting volledig in te schakelen wordt de transistor in verzadiging gestuurd, waar VCE = VCE(sat) en de collectorstroom door de belasting wordt bepaald: IC(sat) = (VCC − VCE(sat))/RC. Voor verzadiging is minstens IB = IC(sat)/β nodig. Is de basisstroom kleiner, dan blijft de transistor actief en is IC = β·IB.
Collectorstroom in verzadiging
IC(sat) = (24 − 0,2)/680 = 35 mA
Minimale basisstroom
IB(min) = IC(sat)/β = 35/150 = 233,3 µA
Basisweerstand
RB = (5 − 0,7)/IB = 4,3 V/0,2333 mA = 18,43 kΩ
Antwoord
RB = 18,43 kΩ
Elke kleinere basisweerstand stuurt de transistor ook in verzadiging; in de praktijk kies je er een die een paar keer kleiner is.
3.Opampschakelingen
Antwoord: Vin,max = 2,777 V
Regels voor de ideale opamp: met tegenkoppeling stuurt de opamp zijn uitgang zo dat beide ingangen op dezelfde spanning staan (V₋ = V₊), en er loopt geen stroom in een van de ingangen. De stroomwet in de inverterende ingang met deze twee feiten geeft de uitgang.
Versterking
|Av| = Rf/R1 = 22/4,7 = 4,681
Grootste ingang vóór afkappen
Vin,max = Vsat/|Av| = 13/4,681 = 2,777 V
Antwoord
Vin,max = 2,777 V
4.Opampschakelingen
Antwoord: Vout = 6,6 V
Regels voor de ideale opamp: met tegenkoppeling stuurt de opamp zijn uitgang zo dat beide ingangen op dezelfde spanning staan (V₋ = V₊), en er loopt geen stroom in een van de ingangen. De stroomwet in de inverterende ingang met deze twee feiten geeft de uitgang.
Versterking van elke trap
A1 = −Rf1/R1 = −22/1 = −22
A2 = 1 + Rf2/R2 = 1 + 10/10 = 2
Trap voor trap
V1 = −22·(−0,15) = 3,3 V
Vout = 2·3,3 = 6,6 V
Antwoord
Vout = 6,6 V
5.RC- en RL-schakelverschijnselen
Antwoord: i = 0,158 A
Eerste-orde schakelverschijnselen: in een schakeling met één condensator of één spoel gaat elke spanning en stroom exponentieel van de beginwaarde naar de eindwaarde: x(t) = x(∞) + [x(0) − x(∞)]·e−t/τ, met τ = RC of τ = L/R. Na ongeveer 5τ is de schakeling uitgeslingerd.
Tijdconstante en eindstroom
Lang na het sluiten van de schakelaar gedraagt de spoel zich als een kortsluiting, dus de eindstroom wordt alleen door R bepaald.
Eerste-orde schakelverschijnselen: in een schakeling met één condensator of één spoel gaat elke spanning en stroom exponentieel van de beginwaarde naar de eindwaarde: x(t) = x(∞) + [x(0) − x(∞)]·e−t/τ, met τ = RC of τ = L/R. Na ongeveer 5τ is de schakeling uitgeslingerd.
Beginspanning van de condensator
In de stationaire toestand is de condensator een open circuit, dus R₁ en R₂ vormen een spanningsdeler. De condensatorspanning kan niet verspringen als de schakelaar opent.
vC(0) = 10·3,3/(1 + 3,3) = 7,674 V
Tijdconstante nadat de schakelaar opent
τ = R2·C = 3,3·68 = 224,4 ms
Ontlading
vC(t) = 7,674·e−200/224,4 = 3,148 V
i2 = vC/R2 = 3,148/3,3 = 0,9538 mA
Antwoord
i2 = 0,9538 mA
7.Serie- en parallelweerstanden
Antwoord: Req = 10 Ω
Serie- en parallelschakeling: in serie loopt dezelfde stroom door elke weerstand en R = R₁ + R₂ + …. Parallel staat over elke weerstand dezelfde spanning en 1/R = 1/R₁ + 1/R₂ + …. Een laddernetwerk wordt paar voor paar vereenvoudigd tot er één vervangingsweerstand overblijft.
Combineer weerstanden vanaf het verste uiteinde
Begin bij het uiteinde dat het verst van de bron ligt en werk terug naar de bron. Weerstanden met dezelfde stroom staan in serie; weerstanden tussen dezelfde twee knooppunten staan parallel.
R3 + R4 = 8 + 2 = 10 Ω
R2 ∥ 10 = 15·10/(15+10) = 6 Ω
Req = R1 + 6 = 4 + 6 = 10 Ω
Antwoord
Req = 10 Ω
8.Serie- en parallelweerstanden
Antwoord: Req = 7,583 Ω
Serie- en parallelschakeling: in serie loopt dezelfde stroom door elke weerstand en R = R₁ + R₂ + …. Parallel staat over elke weerstand dezelfde spanning en 1/R = 1/R₁ + 1/R₂ + …. Een laddernetwerk wordt paar voor paar vereenvoudigd tot er één vervangingsweerstand overblijft.
Combineer weerstanden vanaf het verste uiteinde
Begin bij het uiteinde dat het verst van de bron ligt en werk terug naar de bron. Weerstanden met dezelfde stroom staan in serie; weerstanden tussen dezelfde twee knooppunten staan parallel.
R5 + R6 = 30 + 6 = 36 Ω
R4 ∥ 36 = 3,6 Ω
R3 + 3,6 = 7,6 Ω
R2 ∥ 7,6 = 1,583 Ω
Req = R1 + 1,583 = 6 + 1,583 = 7,583 Ω
Antwoord
Req = 7,583 Ω
9.DC-DC-omzetters
Antwoord: ΔIL = 1,8 A
DC-DC-omzetters: een schakelaar S staat gedurende de fractie D van elke periode T = 1/f aan. In de stationaire toestand is de gemiddelde spoelspanning nul (volt-secondebalans), wat de ideale omzettingsverhoudingen geeft bij continue geleiding: buck Vo = D·Vin, boost Vo = Vin/(1 − D), inverterende buck-boost |Vo| = Vin·D/(1 − D). Een ideale omzetter behoudt het vermogen: Vin·Iin = Vo·Io. Zolang S aan staat, stijgt de spoelstroom met ΔIL = VL·D·T/L, met VL = Vin − Vo voor de buck en Vin voor de boost en de buck-boost. De uitgangsrimpel is ΔVo = ΔIL/(8fC) voor de buck en Io·D/(fC) voor de boost en de buck-boost. De spoelstroom raakt net nul (de grens van continue geleiding) als de gemiddelde spoelstroom gelijk is aan ΔIL/2.
Duty cycle
D = 18/24 = 0,75
Spoelspanning tijdens de aan-tijd
Zolang S aan staat, ligt de spoel tussen Vin en Vo.
VL = 24 − 18 = 6 V
Rimpelstroom
ΔIL = VL·D/(L·f) = 6·0,75/(10·10⁻⁶·250·10³) = 1,8 A
Antwoord
ΔIL = 1,8 A
10.DC-DC-omzetters
Antwoord: ΔVo = 34,04 mV
DC-DC-omzetters: een schakelaar S staat gedurende de fractie D van elke periode T = 1/f aan. In de stationaire toestand is de gemiddelde spoelspanning nul (volt-secondebalans), wat de ideale omzettingsverhoudingen geeft bij continue geleiding: buck Vo = D·Vin, boost Vo = Vin/(1 − D), inverterende buck-boost |Vo| = Vin·D/(1 − D). Een ideale omzetter behoudt het vermogen: Vin·Iin = Vo·Io. Zolang S aan staat, stijgt de spoelstroom met ΔIL = VL·D·T/L, met VL = Vin − Vo voor de buck en Vin voor de boost en de buck-boost. De uitgangsrimpel is ΔVo = ΔIL/(8fC) voor de buck en Io·D/(fC) voor de boost en de buck-boost. De spoelstroom raakt net nul (de grens van continue geleiding) als de gemiddelde spoelstroom gelijk is aan ΔIL/2.
Duty cycle
D = 1 − 24/40 = 0,4
Belastingsstroom
Io = 40/10 = 4 A
Uitgangsrimpel
ΔVo = 4·0,4/(100·10³·470·10⁻⁶) = 34,04 mV
Antwoord
ΔVo = 34,04 mV
11.Brug van Wheatstone en rekstrookjes
Antwoord: Vab = 18,75 mV
Brug van Wheatstone: twee spanningsdelers delen één voeding Vs. De linker deler R1–R2 geeft Va = Vs·R2/(R1 + R2) en de rechter deler R3–R4 geeft Vb = Vs·R4/(R3 + R4); de uitgang is Vab = Va − Vb. De brug is in evenwicht (Vab = 0, geen stroom in de meter) als R1/R2 = R3/R4, dat wil zeggen R1·R4 = R2·R3. Vanaf de uitgang gezien is de brug een Thévenin-bron met Rth = R1∥R2 + R3∥R4.
Relatieve verandering
ΔR/R = 1,5/300 = 0,005
Gelineariseerde uitgang
Vab ≈ 15·0,005/4 = 18,75 mV
Antwoord
Vab = 18,75 mV
De exacte waarde is 18,7 mV; de benadering is goed zolang ΔR/R klein is.
12.Brug van Wheatstone en rekstrookjes
Antwoord: σ = 82,5 MPa
Rekstrookjes: een rekstrookje verandert zijn weerstand met de rek: ΔR/R = GF·ε, waarbij de k-factor GF ongeveer 2 is voor metaalfolie. In een brug met alle armen gelijk aan R geeft één actief rekstrookje (kwartbrug) Vo ≈ Vs·GF·ε/4. Twee actieve rekstrookjes met tegengestelde rek in naburige armen (halve brug) geven Vs·GF·ε/2, en vier (volle brug) geven Vs·GF·ε. De spanning volgt uit de wet van Hooke, σ = E·ε. Weegcellen geven hun gevoeligheid op in mV/V: de uitgang bij volle belasting per volt bekrachtiging.
Multiplexer: een 2ⁿ-naar-1-multiplexer geeft één van zijn data-ingangen door aan de uitgang; de selectielijnen, gelezen als binair getal, kiezen welke. Voor een 4-naar-1-MUX met selecties S₁S₀ = AB is F = A′B′·I₀ + A′B·I₁ + AB′·I₂ + AB·I₃. Door de data-ingangen aan 0, 1, C of C′ te koppelen, maakt de MUX elke functie van A, B en C, wat een veelgebruikte manier is om logica met één chip te bouwen.
Flip-flops en tellers: een flip-flop verandert alleen op de actieve klokflank. D kopieert zijn ingang (Q⁺ = D); T wisselt als T = 1; JK houdt vast bij 00, reset bij 01, zet bij 10 en wisselt bij 11. Een n-bits binaire teller heeft 2ⁿ toestanden en telt modulo 2ⁿ; een mod-N-teller telt 0, 1, …, N − 1 en dan weer 0, en heeft de kleinste n met 2ⁿ ≥ N flip-flops nodig. Elke trap van een ripple-teller halveert de frequentie, dus de laatste uitgang van een mod-N-teller loopt op fklok/N. Een Johnson-teller van n flip-flops heeft 2n toestanden, een ringteller n.
Q na elke flank
Een D-flip-flop kopieert D bij elke stijgende flank: Q⁺ = D.