a–b uçlarından görülen Thévenin direnci Rth değerini bulun.
V1 = 18 VR1 = 15 ΩR2 = 2 ΩR3 = 8 Ω
Rth = Ω
10.Thévenin ve NortonZor
a–b arasına RL = 6 Ω yük bağlanmıştır. Devrenin geri kalanını Thévenin eşdeğeriyle değiştirin ve yük akımı IL değerini bulun.
V1 = 6 VIs = 2 AR1 = 5 ΩR2 = 20 ΩR3 = 8 ΩRL = 6 Ω
IL = A
11.Op-amp devreleriOrta
Op-amp idealdir ve ±15 V ile beslenir; çıkışı ±14 V’ta doyuma ulaşır. Evirmeyen yükselteç sinüs dalgasıyla sürülüyor. Çıkışın kırpılmadığı en büyük giriş genliği Vin,max (tepe değeri) değerini bulun.
R1 = 1 kΩRf = 47 kΩVsat = ±14 V
Vin,max = V
12.Op-amp devreleriZor
Toplayıcı yükselteç, ±15 V ile beslenen ideal bir op-amp kullanır. Çıkış gerilimi Vout değerini bulun.
Anahtar t = 0’da kapanmadan önce bobinden akım geçmez. t = 10 ms anında bobinde depolanan enerji W değerini mJ cinsinden bulun.
Vs = 12 VR = 20 ΩL = 100 mHt = 10 ms
W = mJ
14.RC ve RL geçici rejimZor
Anahtar t = 0’da kapanmadan hemen önce kondansatörde gösterilen polaritede 4 V vardır. vC değerinin 4,5 V’a ulaşması ne kadar sürer? t değerini bulun.
Vs = 5 VR = 10 kΩC = 68 µFvC(0) = 4 V
t = ms
3Çözeltiler
1.Seri ve paralel dirençler
Cevap: Req = 4,556 Ω
Seri ve paralel dirençler: seride her dirençten aynı akım geçer ve R = R₁ + R₂ + …. Paralelde her direncin gerilimi aynıdır ve 1/R = 1/R₁ + 1/R₂ + …. Merdiven ağı, tek bir eşdeğer direnç kalana kadar çift çift indirgenir.
Dirençleri en uzak uçtan birleştirin
Kaynağa en uzak uçtan başlayıp ona doğru geri gelin. Aynı akımı taşıyan dirençler seri; aynı iki düğüm arasındaki dirençler paraleldir.
R3 + R4 = 5 + 2 = 7 Ω
R2 ∥ 7 = 2·7/(2+7) = 1,556 Ω
Req = R1 + 1,556 = 3 + 1,556 = 4,556 Ω
Cevap
Req = 4,556 Ω
2.Seri ve paralel dirençler
Cevap: Req = 7,363 Ω
Seri ve paralel dirençler: seride her dirençten aynı akım geçer ve R = R₁ + R₂ + …. Paralelde her direncin gerilimi aynıdır ve 1/R = 1/R₁ + 1/R₂ + …. Merdiven ağı, tek bir eşdeğer direnç kalana kadar çift çift indirgenir.
Dirençleri en uzak uçtan birleştirin
Kaynağa en uzak uçtan başlayıp ona doğru geri gelin. Aynı akımı taşıyan dirençler seri; aynı iki düğüm arasındaki dirençler paraleldir.
R5 + R6 = 8 + 5 = 13 Ω
R4 ∥ 13 = 5,652 Ω
R3 + 5,652 = 7,652 Ω
R2 ∥ 7,652 = 3,363 Ω
Req = R1 + 3,363 = 4 + 3,363 = 7,363 Ω
Cevap
Req = 7,363 Ω
3.Düğüm analizi
Cevap: PIs = 60 W
Düğüm analizi: bir referans düğüm seçin, bilinmeyen düğüm gerilimlerini adlandırın, Ohm yasasını (I = ΔV/R) kullanarak her bilinmeyen düğümde Kirchhoff akım yasasını yazın ve denklemleri çözün.
A düğümünde KAY
A düğümünden dirençler üzerinden çıkan akımlar, kaynakların A düğümüne verdiği akıma eşittir.
VA/R2 + (VA − V1)/R1 + (VA − VB)/R3 = 0
VA/6 + (VA − 24)/6 + (VA − VB)/5 = 0
0,5333·VA − 0,2·VB = 4
B düğümünde KAY
B düğümünden dirençler üzerinden çıkan akımlar, kaynakların B düğümüne verdiği akıma eşittir.
VB/R4 + (VB − VA)/R3 = Is
VB/10 + (VB − VA)/5 = 3
−0,2·VA + 0,3·VB = 3
Çözün
Δ = (0,5333)(0,3) − (−0,2)(−0,2) = 0,12
VA = Δ1/Δ = 1,8/0,12 = 15 V
VB = Δ2/Δ = 2,4/0,12 = 20 V
Akım kaynağının verdiği güç
Kaynak Iₛ’yi topraktan (0 V) VB’e, yukarı doğru B düğümüne iter. Akımı + ucundan çıkan bir kaynak P = V·I güç verir.
PIs = VB·Is = 20·3 = 60 W
Cevap
PIs = 60 W
4.Düğüm analizi
Cevap: Is = 2,031 A
Düğüm analizi: bir referans düğüm seçin, bilinmeyen düğüm gerilimlerini adlandırın, Ohm yasasını (I = ΔV/R) kullanarak her bilinmeyen düğümde Kirchhoff akım yasasını yazın ve denklemleri çözün.
A düğümünde KAY
VA bilindiği için bu denklem VB’yi verir.
(VA − V1)/R1 + VA/R2 + (VA − VB)/R3 = 0
(2,5 − 5)/30 + 2,5/5 = (VB − 2,5)/25
0,4167 = (VB − 2,5)/25 → VB = 12,92 V
B düğümünde KAY
Dirençler üzerinden B’den çıkan akımlar, kaynakların B’ye ittiği akıma eşittir.
Is = (VB − VA)/R3 + VB/R4 = (12,92 − 2,5)/25 + 12,92/8 = 2,031 A
Cevap
Is = 2,031 A
5.Çevre analizi
Cevap: I2 = −0,3333 A
Çevre analizi: düzlemsel bir devrenin her penceresine kendi çevre akımını verin, her çevrede Kirchhoff gerilim yasasını yazın (düşümlerin toplamı = artışların toplamı) ve çözün. Kol akımları çevre akımıdır veya ortak kolda iki çevre akımının farkıdır.
Çevre akımlarını atayın
Her pencereye saat yönünde bir akım çizin: I1, I2. İki çevrenin ortak direnci, bu akımların farkını taşır.
1 çevresinde KGY
Saat yönünde ilerlerken dirençlerdeki gerilim düşümleri kaynak gerilim artışlarına eşittir (ilerleme yönünde −’den +’ya).
R1·I1 + R3(I1 − I2) = V1
6·I1 + 6(I1 − I2) = 6
12·I1 − 6·I2 = 6
2 çevresinde KGY
Saat yönünde ilerlerken dirençlerdeki gerilim düşümleri kaynak gerilim artışlarına eşittir (ilerleme yönünde −’den +’ya).
R2·I2 + R3(I2 − I1) = −V2
15·I2 + 6(I2 − I1) = (−9)
−6·I1 + 21·I2 = −9
Çözün
Δ = (12)(21) − (−6)(−6) = 216
I1 = Δ1/Δ = 72/216 = 0,3333 A
I2 = Δ2/Δ = −72/216 = −0,3333 A
Cevap
I2 = −0,3333 A
Negatif bir çevre akımı saat yönünün tersine akar.
6.Çevre analizi
Cevap: VR5 = 3,903 V
Çevre analizi: düzlemsel bir devrenin her penceresine kendi çevre akımını verin, her çevrede Kirchhoff gerilim yasasını yazın (düşümlerin toplamı = artışların toplamı) ve çözün. Kol akımları çevre akımıdır veya ortak kolda iki çevre akımının farkıdır.
Çevre akımlarını atayın
Her pencereye saat yönünde bir akım çizin: I1, I2, I3. İki çevrenin ortak direnci, bu akımların farkını taşır.
1 çevresinde KGY
Saat yönünde ilerlerken dirençlerdeki gerilim düşümleri kaynak gerilim artışlarına eşittir (ilerleme yönünde −’den +’ya).
R1·I1 + R4(I1 − I2) = V1
30·I1 + 4(I1 − I2) = 36
34·I1 − 4·I2 = 36
2 çevresinde KGY
Saat yönünde ilerlerken dirençlerdeki gerilim düşümleri kaynak gerilim artışlarına eşittir (ilerleme yönünde −’den +’ya).
R2·I2 + R4(I2 − I1) + R5(I2 − I3) = 0
3·I2 + 4(I2 − I1) + 4(I2 − I3) = 0
−4·I1 + 11·I2 − 4·I3 = 0
3 çevresinde KGY
Saat yönünde ilerlerken dirençlerdeki gerilim düşümleri kaynak gerilim artışlarına eşittir (ilerleme yönünde −’den +’ya).
R3·I3 + R5(I3 − I2) = −V2
12·I3 + 4(I3 − I2) = (−15)
−4·I2 + 16·I3 = −15
Çözün
Δ = katsayılar matrisinin determinantı = 5184
I1 = Δ1/Δ = 5520/5184 = 1,065 A
I2 = Δ2/Δ = 264/5184 = 0,05093 A
I3 = Δ3/Δ = −4794/5184 = −0,9248 A
Cevap
IR5 = I2 − I3 = 0,9757 A
VR5 = IR5·R5 = 0,9757·4 = 3,903 V
Negatif bir çevre akımı saat yönünün tersine akar.
7.Süperpozisyon
Cevap: IR1 = −1,84 A
Süperpozisyon: doğrusal bir devrede her gerilim veya akım, tek başına etkiyen her bağımsız kaynağa verilen yanıtların toplamıdır. Bir kaynağı kapatmak için ideal gerilim kaynağını kısa devre, ideal akım kaynağını açık devre ile değiştirin. Dirençler yerinde kalır.
Durum 1 · yalnızca V1
Iₛ açık devre olur, bu yüzden R₃ ve R₄ A’dan toprağa tek bir seri kol oluşturur; bu kol R₂ ile paraleldir.
R3+R4 = 6+6 = 12 Ω
R2 ∥ (R3+R4) = 10·12/(10+12) = 5,455 Ω
VA = 24·5,455/(15+5,455) = 6,4 V
VB = VA·R4/(R3+R4) = 6,4·6/12 = 3,2 V
IR1′ = (VA − V1)/R1 = (6,4 − 24)/15 = −1,173 A
Durum 2 · yalnızca Is
V₁ kısa devre olur, bu yüzden R₁, R₂ ile paraleldir. Iₛ, B’de R₄ ile R₃ üzerinden geçen yol arasında bölünür.
R1 ∥ R2 = 15·10/(15+10) = 6 Ω
Req = R4 ∥ (R3+R1∥R2) = 6 ∥ 12 = 4 Ω
VB = Is·Req = (−5)·4 = −20 V
VA = VB·(R1∥R2)/(R3+R1∥R2) = −20·6/12 = −10 V
IR1″ = (VA − V1)/R1 = (−10 − 0)/15 = −0,6667 A
Katkıları toplayın
IR1 = IR1′ + IR1″
IR1 = (−1,173) + (−0,6667) = −1,84 A
Negatif sonuç, gerçekte akımın okun tersine aktığı anlamına gelir.
8.Süperpozisyon
Cevap: IR3 = −0,4615 A
Süperpozisyon: doğrusal bir devrede her gerilim veya akım, tek başına etkiyen her bağımsız kaynağa verilen yanıtların toplamıdır. Bir kaynağı kapatmak için ideal gerilim kaynağını kısa devre, ideal akım kaynağını açık devre ile değiştirin. Dirençler yerinde kalır.
Durum 1 · yalnızca V1
V₂ kısa devre, Iₛ açık devre olur. A’dan bakıldığında R₃, seri R₂+R₄ çifti ile paraleldir.
R3 ∥ (R2+R4) = 25 ∥ 21 = 11,41 Ω
VA = 9·11,41/(3+11,41) = 7,127 V
VB = VA·R4/(R2+R4) = 7,127·15/21 = 5,09 V
IR3′ = (0 − VA)/R3 = (0 − 7,127)/25 = −0,2851 A
Durum 2 · yalnızca Is
İki gerilim kaynağı da kısa devre olur. Iₛ, B’de R₄ (artık toprağa) ile R₁ ∥ R₃’e seri bağlı R₂ arasında bölünür.
R1 ∥ R3 = 2,679 Ω, dolayısıyla sol yol R2+2,679 = 8,679 Ω
Req = R4 ∥ 8,679 = 5,498 Ω
VB = Is·Req = 1·5,498 = 5,498 V
VA = VB·2,679/8,679 = 1,697 V
IR3″ = (0 − VA)/R3 = (0 − 1,697)/25 = −0,06787 A
Durum 3 · yalnızca V2
V₁ kısa devre, Iₛ açık devre olur. R₁ ∥ R₃ A’dan başlar ve R₂ ile seri olarak B’ye döner.
R1 ∥ R3 = 3·25/(3+25) = 2,679 Ω
VB = V2·(R2+R1∥R3)/(R4+R2+R1∥R3) = 24·8,679/23,68 = 8,796 V
VA = VB·(R1∥R3)/(R2+R1∥R3) = 8,796·2,679/8,679 = 2,715 V
IR3‴ = (0 − VA)/R3 = (0 − 2,715)/25 = −0,1086 A
Katkıları toplayın
IR3 = IR3′ + IR3″ + IR3‴
IR3 = (−0,2851) + (−0,06787) + (−0,1086) = −0,4615 A
Negatif sonuç, gerçekte akımın okun tersine aktığı anlamına gelir.
9.Thévenin ve Norton
Cevap: Rth = 9,765 Ω
Thévenin teoremi: her doğrusal iki uçlu ağ, Rth direncine seri tek bir Vth gerilim kaynağı gibi davranır. Norton teoremi aynı ağı Rth ile paralel IN = Vth/Rth akım kaynağı olarak verir.
Tüm kaynaklar kapalıyken Rth’yi bulun
Gerilim kaynaklarını kısa devre, akım kaynaklarını açık devreyle değiştirin, sonra devreye a–b’den bakın.
R1 ∥ R2 = 15·2/(15+2) = 1,765 Ω
Rth = (R1 ∥ R2) + R3 = 1,765 + 8 = 9,765 Ω
10.Thévenin ve Norton
Cevap: IL = 1,6 A
Thévenin teoremi: her doğrusal iki uçlu ağ, Rth direncine seri tek bir Vth gerilim kaynağı gibi davranır. Norton teoremi aynı ağı Rth ile paralel IN = Vth/Rth akım kaynağı olarak verir.
Tüm kaynaklar kapalıyken Rth’yi bulun
Gerilim kaynaklarını kısa devre, akım kaynaklarını açık devreyle değiştirin, sonra devreye a–b’den bakın.
R1 ∥ R2 = 5·20/(5+20) = 4 Ω
Rth = (R1 ∥ R2) + R3 = 4 + 8 = 12 Ω
Açık devre gerilimi Vth’yi bulun
a–b açıkken Iₛ’nin tek yolu R₃ üzerinden A düğümüne gitmektir. V_A’yı V₁ ve Iₛ’nin süperpozisyonuyla bulun, sonra R₃ üzerindeki düşümü ekleyin.
VA = V1·R2/(R1+R2) + Is·(R1∥R2) = 4,8 + 2·4 = 12,8 V
Vth = VB = VA + Is·R3 = 12,8 + 2·8 = 28,8 V
Yükü Thévenin eşdeğerine bağlayın
Thévenin kaynağı ve seri R_th, a–b’de özgün devreyle tamamen aynı davranır; bu yüzden yük basit bir seri çevre görür.
IL = Vth/(Rth + RL) = 28,8/(12 + 6) = 1,6 A
11.Op-amp devreleri
Cevap: Vin,max = 0,2917 V
İdeal op-amp kuralları: negatif geri beslemeyle op-amp çıkışını iki girişi aynı gerilimde olacak şekilde sürer (V₋ = V₊) ve hiçbir girişe akım girmez. Bu iki gerçekle eviren girişte KAY yazmak çıkışı verir.
Kazanç
Av = 1 + Rf/R1 = 1 + 47/1 = 48
Kırpılmadan önceki en büyük giriş
Vin,max = Vsat/|Av| = 14/48 = 0,2917 V
Cevap
Vin,max = 0,2917 V
12.Op-amp devreleri
Cevap: Vout = −2,901 V
İdeal op-amp kuralları: negatif geri beslemeyle op-amp çıkışını iki girişi aynı gerilimde olacak şekilde sürer (V₋ = V₊) ve hiçbir girişe akım girmez. Bu iki gerçekle eviren girişte KAY yazmak çıkışı verir.
Giriş akımları
V₋ = 0, bu yüzden her giriş direncinin üzerinde kendi giriş geriliminin tamamı vardır.
I1 = V1/R1 = −1,1/100 = −0,011 mA
I2 = V2/R2 = 1,6/22 = 0,07273 mA
If = I1 + I2 = 0,06173 mA
Çıkış gerilimi
Vout = −Rf·If = −47·0,06173 = −2,901 V
Cevap
Vout = −2,901 V
13.RC ve RL geçici rejim
Cevap: W = 13,46 mJ
Birinci derece geçici rejim: tek kondansatörlü veya tek bobinli bir devrede her gerilim ve akım başlangıç değerinden son değerine üstel olarak gider: x(t) = x(∞) + [x(0) − x(∞)]·e−t/τ, τ = RC veya τ = L/R ile. Yaklaşık 5τ sonra devre oturur.
Zaman sabiti ve son akım
Anahtar kapandıktan uzun süre sonra bobin kısa devre gibi davranır; bu yüzden son akımı yalnızca R belirler.
τ = L/R = 100 mH / 20 Ω = 5 ms
i(∞) = Vs/R = 12/20 = 0,6 A
Verilen andaki akım
i(t) = 0,6·(1 − e−10/5) = 0,5188 A
Depolanan enerji
W = ½·L·i² = ½·100·0,5188² = 13,46 mJ
Cevap
W = 13,46 mJ
14.RC ve RL geçici rejim
Cevap: t = 471,3 ms
Birinci derece geçici rejim: tek kondansatörlü veya tek bobinli bir devrede her gerilim ve akım başlangıç değerinden son değerine üstel olarak gider: x(t) = x(∞) + [x(0) − x(∞)]·e−t/τ, τ = RC veya τ = L/R ile. Yaklaşık 5τ sonra devre oturur.
Başlangıç değeri, son değer, zaman sabiti
Kondansatör gerilimi sıçrayamaz; bu yüzden depolanan değerden başlar ve kaynak gerilimine yönelir.