Eşkenar dörtgen, B düğümüne yukarı doğru 0,2·VA akımını (A cinsinden, VA V cinsinden) iten gerilim kontrollü bir akım kaynağıdır. Düğüm analizi kullanarak VA düğüm gerilimini (topraktan ölçülen) bulun.
Bobin 0,5 A’lik sabit bir akım taşıyor. t = 0’da anahtar devreyi R üzerinden kapatır ve kaynak çıkarılır, böylece bobin akımı R üzerinden azalır. Akımın 0,25 A’e düşmesi ne kadar sürer? t değerini bulun.
i(0) = 0,5 AR = 10 ΩL = 33 mH
t = ms
14.RC ve RL geçici rejimZor
Bir zamanlayıcı, t = 0’da 5 V’luk bir kaynaktan bir direnç üzerinden yüksüz bir kondansatörü doldurmaya başlıyor. Kondansatör gerilimi 4 V’a ulaştığında, başlangıçtan tam 1000 ms sonra tetiklemelidir. C = 4,7 µF ile gereken direnç R değerini bulun.
Vs = 5 VVth = 4 VT = 1000 msC = 4,7 µF
R = kΩ
3Çözeltiler
1.Seri ve paralel dirençler
Cevap: Req = 21,47 Ω
Seri ve paralel dirençler: seride her dirençten aynı akım geçer ve R = R₁ + R₂ + …. Paralelde her direncin gerilimi aynıdır ve 1/R = 1/R₁ + 1/R₂ + …. Merdiven ağı, tek bir eşdeğer direnç kalana kadar çift çift indirgenir.
Dirençleri en uzak uçtan birleştirin
Kaynağa en uzak uçtan başlayıp ona doğru geri gelin. Aynı akımı taşıyan dirençler seri; aynı iki düğüm arasındaki dirençler paraleldir.
R3 + R4 = 12 + 6 = 18 Ω
R2 ∥ 18 = 20·18/(20+18) = 9,474 Ω
Req = R1 + 9,474 = 12 + 9,474 = 21,47 Ω
Cevap
Req = 21,47 Ω
2.Seri ve paralel dirençler
Cevap: IR2 = 0,4378 A
Seri ve paralel dirençler: seride her dirençten aynı akım geçer ve R = R₁ + R₂ + …. Paralelde her direncin gerilimi aynıdır ve 1/R = 1/R₁ + 1/R₂ + …. Merdiven ağı, tek bir eşdeğer direnç kalana kadar çift çift indirgenir.
Dirençleri en uzak uçtan birleştirin
Kaynağa en uzak uçtan başlayıp ona doğru geri gelin. Aynı akımı taşıyan dirençler seri; aynı iki düğüm arasındaki dirençler paraleldir.
R5 + R6 = 8 + 5 = 13 Ω
R4 ∥ 13 = 2,438 Ω
R3 + 2,438 = 7,438 Ω
R2 ∥ 7,438 = 3,321 Ω
Req = R1 + 3,321 = 3 + 3,321 = 6,321 Ω
Kaynaktan çekilen akım
Kaynak yalnızca Req’yi görür; Ohm yasası verdiği akımı bulur. Bu akım R₁’den geçer.
IR1 = V1/Req = 5/6,321 = 0,791 A
R₂’den geçen akım
A düğümündeki gerilimi bulmak için R₁ üzerindeki düşümü çıkarın; bu, R₂ üzerindeki gerilimdir.
VA = V1 − IR1·R1 = 5 − 0,791·3 = 2,627 V
IR2 = VA/R2 = 2,627/6 = 0,4378 A
Cevap
IR2 = 0,4378 A
3.Düğüm analizi
Cevap: PIs = 55,1 W
Düğüm analizi: bir referans düğüm seçin, bilinmeyen düğüm gerilimlerini adlandırın, Ohm yasasını (I = ΔV/R) kullanarak her bilinmeyen düğümde Kirchhoff akım yasasını yazın ve denklemleri çözün.
A düğümünde KAY
A düğümünden dirençler üzerinden çıkan akımlar, kaynakların A düğümüne verdiği akıma eşittir.
VA/R2 + (VA − V1)/R1 + (VA − VB)/R3 = 0
VA/12 + (VA − 12)/5 + (VA − VB)/6 = 0
0,45·VA − 0,1667·VB = 2,4
B düğümünde KAY
B düğümünden dirençler üzerinden çıkan akımlar, kaynakların B düğümüne verdiği akıma eşittir.
VB/R4 + (VB − VA)/R3 = Is
VB/4 + (VB − VA)/6 = 4
−0,1667·VA + 0,4167·VB = 4
Çözün
Δ = (0,45)(0,4167) − (−0,1667)(−0,1667) = 0,1597
VA = Δ1/Δ = 1,667/0,1597 = 10,43 V
VB = Δ2/Δ = 2,2/0,1597 = 13,77 V
Akım kaynağının verdiği güç
Kaynak Iₛ’yi topraktan (0 V) VB’e, yukarı doğru B düğümüne iter. Akımı + ucundan çıkan bir kaynak P = V·I güç verir.
PIs = VB·Is = 13,77·4 = 55,1 W
Cevap
PIs = 55,1 W
4.Düğüm analizi
Cevap: VA = 15,26 V
Düğüm analizi: bir referans düğüm seçin, bilinmeyen düğüm gerilimlerini adlandırın, Ohm yasasını (I = ΔV/R) kullanarak her bilinmeyen düğümde Kirchhoff akım yasasını yazın ve denklemleri çözün.
A düğümünde KAY
Dirençler üzerinden A’dan çıkan akımlar, kaynakların A’ya ittiği akıma eşittir.
(VA − V1)/R1 + VA/R2 + (VA − VB)/R3 = 0
0,1567·VA − 0,05·VB = 0,96
B düğümünde KAY
Bağımlı kaynak B düğümüne g·VA iter. Onu bağımsız bir kaynak gibi ele alın, sonra VA terimini sol tarafa taşıyın.
(VB − VA)/R3 + VB/R4 = 0,2·VA
−0,25·VA + 0,1333·VB = 0
Çözün
Δ = (0,1567)(0,1333) − (−0,05)(−0,25) = 0,008389
VA = Δ1/Δ = 0,128/0,008389 = 15,26 V
VB = Δ2/Δ = 0,24/0,008389 = 28,61 V
Cevap
VA = 15,26 V
5.Çevre analizi
Cevap: VR1 = 10,36 V
Çevre analizi: düzlemsel bir devrenin her penceresine kendi çevre akımını verin, her çevrede Kirchhoff gerilim yasasını yazın (düşümlerin toplamı = artışların toplamı) ve çözün. Kol akımları çevre akımıdır veya ortak kolda iki çevre akımının farkıdır.
Çevre akımlarını atayın
Her pencereye saat yönünde bir akım çizin: I1, I2. İki çevrenin ortak direnci, bu akımların farkını taşır.
1 çevresinde KGY
Saat yönünde ilerlerken dirençlerdeki gerilim düşümleri kaynak gerilim artışlarına eşittir (ilerleme yönünde −’den +’ya).
R1·I1 + R3(I1 − I2) = V1
6·I1 + 15(I1 − I2) = 24
21·I1 − 15·I2 = 24
2 çevresinde KGY
Saat yönünde ilerlerken dirençlerdeki gerilim düşümleri kaynak gerilim artışlarına eşittir (ilerleme yönünde −’den +’ya).
R2·I2 + R3(I2 − I1) = −V2
2·I2 + 15(I2 − I1) = (−12)
−15·I1 + 17·I2 = −12
Çözün
Δ = (21)(17) − (−15)(−15) = 132
I1 = Δ1/Δ = 228/132 = 1,727 A
I2 = Δ2/Δ = 108/132 = 0,8182 A
Cevap
IR1 = I1 = 1,727 A
VR1 = IR1·R1 = 1,727·6 = 10,36 V
Negatif bir çevre akımı saat yönünün tersine akar.
6.Çevre analizi
Cevap: IR4 = 0,6179 A
Çevre analizi: düzlemsel bir devrenin her penceresine kendi çevre akımını verin, her çevrede Kirchhoff gerilim yasasını yazın (düşümlerin toplamı = artışların toplamı) ve çözün. Kol akımları çevre akımıdır veya ortak kolda iki çevre akımının farkıdır.
Çevre akımlarını atayın
Her pencereye saat yönünde bir akım çizin: I1, I2, I3. İki çevrenin ortak direnci, bu akımların farkını taşır.
1 çevresinde KGY
Saat yönünde ilerlerken dirençlerdeki gerilim düşümleri kaynak gerilim artışlarına eşittir (ilerleme yönünde −’den +’ya).
R1·I1 + R4(I1 − I2) = V1
5·I1 + 3(I1 − I2) = 6
8·I1 − 3·I2 = 6
2 çevresinde KGY
Saat yönünde ilerlerken dirençlerdeki gerilim düşümleri kaynak gerilim artışlarına eşittir (ilerleme yönünde −’den +’ya).
R2·I2 + R4(I2 − I1) + R5(I2 − I3) = 0
3·I2 + 3(I2 − I1) + 2(I2 − I3) = 0
−3·I1 + 8·I2 − 2·I3 = 0
3 çevresinde KGY
Saat yönünde ilerlerken dirençlerdeki gerilim düşümleri kaynak gerilim artışlarına eşittir (ilerleme yönünde −’den +’ya).
R3·I3 + R5(I3 − I2) = −V2
12·I3 + 2(I3 − I2) = (−6)
−2·I2 + 14·I3 = −6
Çözün
Δ = katsayılar matrisinin determinantı = 738
I1 = Δ1/Δ = 612/738 = 0,8293 A
I2 = Δ2/Δ = 156/738 = 0,2114 A
I3 = Δ3/Δ = −294/738 = −0,3984 A
Cevap
IR4 = I1 − I2 = 0,6179 A
Negatif bir çevre akımı saat yönünün tersine akar.
7.Süperpozisyon
Cevap: IR2 = 1,809 A
Süperpozisyon: doğrusal bir devrede her gerilim veya akım, tek başına etkiyen her bağımsız kaynağa verilen yanıtların toplamıdır. Bir kaynağı kapatmak için ideal gerilim kaynağını kısa devre, ideal akım kaynağını açık devre ile değiştirin. Dirençler yerinde kalır.
Durum 1 · yalnızca V1
Iₛ açık devre olur, bu yüzden R₃ ve R₄ A’dan toprağa tek bir seri kol oluşturur; bu kol R₂ ile paraleldir.
R3+R4 = 5+3 = 8 Ω
R2 ∥ (R3+R4) = 2·8/(2+8) = 1,6 Ω
VA = 24·1,6/(12+1,6) = 2,824 V
VB = VA·R4/(R3+R4) = 2,824·3/8 = 1,059 V
IR2′ = (VA − 0)/R2 = (2,824 − 0)/2 = 1,412 A
Durum 2 · yalnızca Is
V₁ kısa devre olur, bu yüzden R₁, R₂ ile paraleldir. Iₛ, B’de R₄ ile R₃ üzerinden geçen yol arasında bölünür.
R1 ∥ R2 = 12·2/(12+2) = 1,714 Ω
Req = R4 ∥ (R3+R1∥R2) = 3 ∥ 6,714 = 2,074 Ω
VB = Is·Req = 1,5·2,074 = 3,11 V
VA = VB·(R1∥R2)/(R3+R1∥R2) = 3,11·1,714/6,714 = 0,7941 V
IR2″ = (VA − 0)/R2 = (0,7941 − 0)/2 = 0,3971 A
Katkıları toplayın
IR2 = IR2′ + IR2″
IR2 = 1,412 + 0,3971 = 1,809 A
Negatif sonuç, gerçekte akımın okun tersine aktığı anlamına gelir.
8.Süperpozisyon
Cevap: V2 = 53,5 V
Süperpozisyon: doğrusal bir devrede her gerilim veya akım, tek başına etkiyen her bağımsız kaynağa verilen yanıtların toplamıdır. Bir kaynağı kapatmak için ideal gerilim kaynağını kısa devre, ideal akım kaynağını açık devre ile değiştirin. Dirençler yerinde kalır.
Durum 1 · tek başına V1
V₂ kısa devre, Iₛ açık devre olur. A’dan bakıldığında R₃, seri R₂+R₄ çifti ile paraleldir.
R3 ∥ (R2+R4) = 8 ∥ 45 = 6,792 Ω
VA = 5·6,792/(25+6,792) = 1,068 V
VB = VA·R4/(R2+R4) = 1,068·25/45 = 0,5935 V
Durum 2 · tek başına Is
İki gerilim kaynağı da kısa devre olur. Iₛ, B’de R₄ (artık toprağa) ile R₁ ∥ R₃’e seri bağlı R₂ arasında bölünür. Iₛ’nin oku aşağı, düğümünden uzağa doğru gösterir, bu yüzden Iₛ o düğümden akım çeker: terimi eksi işaretle girer.
R1 ∥ R3 = 6,061 Ω, dolayısıyla sol yol R2+6,061 = 26,06 Ω
Req = R4 ∥ 26,06 = 12,76 Ω
VB = −Is·Req = −2,5·12,76 = −31,9 V
VA = VB·6,061/26,06 = −7,418 V
Durum 3 · tek başına V2, volt başına
V₁ kısa devre, Iₛ açık devre olur. R₁ ∥ R₃ A’dan başlar ve R₂ ile seri olarak B’ye döner.
R1 ∥ R3 = 6,061 Ω
VA‴ = V2·6,061/(25 + 20 + 6,061) = 0,1187·V2
VA’yı sıfıra eşitleyin
VA = 0 iken R₃ üzerinde gerilim yoktur, bu yüzden akımı sıfırdır.
Thévenin teoremi: her doğrusal iki uçlu ağ, Rth direncine seri tek bir Vth gerilim kaynağı gibi davranır. Norton teoremi aynı ağı Rth ile paralel IN = Vth/Rth akım kaynağı olarak verir.
Tüm kaynaklar kapalıyken Rth’yi bulun
Gerilim kaynaklarını kısa devre, akım kaynaklarını açık devreyle değiştirin, sonra devreye a–b’den bakın.
R1 ∥ R2 = 8·15/(8+15) = 5,217 Ω
Rth = (R1 ∥ R2) + R3 = 5,217 + 20 = 25,22 Ω
Açık devre gerilimi Vth’yi bulun
a–b açıkken R₃’ten akım geçmez, bu yüzden üzerinde düşüm yoktur ve V_b = V_A olur. R₁ ve R₂ bir gerilim bölücü oluşturur.
Vth = V1·R2/(R1+R2) = 9·15/(8+15) = 5,87 V
Yükü Thévenin eşdeğerine bağlayın
Thévenin kaynağı ve seri R_th, a–b’de özgün devreyle tamamen aynı davranır; bu yüzden yük basit bir seri çevre görür.
IL = Vth/(Rth + RL) = 5,87/(25,22 + 4) = 0,2009 A
10.Thévenin ve Norton
Cevap: IL = 4,355 A
Thévenin teoremi: her doğrusal iki uçlu ağ, Rth direncine seri tek bir Vth gerilim kaynağı gibi davranır. Norton teoremi aynı ağı Rth ile paralel IN = Vth/Rth akım kaynağı olarak verir.
Tüm kaynaklar kapalıyken Rth’yi bulun
Gerilim kaynaklarını kısa devre, akım kaynaklarını açık devreyle değiştirin, sonra devreye a–b’den bakın.
R1 ∥ R2 = 2·12/(2+12) = 1,714 Ω
Rth = (R1 ∥ R2) + R3 = 1,714 + 6 = 7,714 Ω
Açık devre gerilimi Vth’yi bulun
a–b açıkken Iₛ’nin tek yolu R₃ üzerinden A düğümüne gitmektir. V_A’yı V₁ ve Iₛ’nin süperpozisyonuyla bulun, sonra R₃ üzerindeki düşümü ekleyin.
VA = V1·R2/(R1+R2) + Is·(R1∥R2) = 30,86 + 6·1,714 = 41,14 V
Vth = VB = VA + Is·R3 = 41,14 + 6·6 = 77,14 V
Yükü Thévenin eşdeğerine bağlayın
Thévenin kaynağı ve seri R_th, a–b’de özgün devreyle tamamen aynı davranır; bu yüzden yük basit bir seri çevre görür.
IL = Vth/(Rth + RL) = 77,14/(7,714 + 10) = 4,355 A
11.Op-amp devreleri
Cevap: Rf = 8 kΩ
İdeal op-amp kuralları: negatif geri beslemeyle op-amp çıkışını iki girişi aynı gerilimde olacak şekilde sürer (V₋ = V₊) ve hiçbir girişe akım girmez. Bu iki gerçekle eviren girişte KAY yazmak çıkışı verir.
Evirmeyen yükselteç kazancı
V₋ = V₊ = Vin ve R₁’deki akım Rf’den de geçer, bu yüzden Vout = Vin·(1 + Rf/R₁).
Av = 1 + Rf/R1
Rf = (5 − 1)·2 = 8 kΩ
Cevap
Rf = 8 kΩ
12.Op-amp devreleri
Cevap: Vout = −12,92 V
İdeal op-amp kuralları: negatif geri beslemeyle op-amp çıkışını iki girişi aynı gerilimde olacak şekilde sürer (V₋ = V₊) ve hiçbir girişe akım girmez. Bu iki gerçekle eviren girişte KAY yazmak çıkışı verir.
Giriş akımları
V₋ = 0, bu yüzden her giriş direncinin üzerinde kendi giriş geriliminin tamamı vardır.
I1 = V1/R1 = −0,6/47 = −0,01277 mA
I2 = V2/R2 = 1,2/2 = 0,6 mA
If = I1 + I2 = 0,5872 mA
Çıkış gerilimi
Vout = −Rf·If = −22·0,5872 = −12,92 V
Cevap
Vout = −12,92 V
13.RC ve RL geçici rejim
Cevap: t = 2,287 ms
Birinci derece geçici rejim: tek kondansatörlü veya tek bobinli bir devrede her gerilim ve akım başlangıç değerinden son değerine üstel olarak gider: x(t) = x(∞) + [x(0) − x(∞)]·e−t/τ, τ = RC veya τ = L/R ile. Yaklaşık 5τ sonra devre oturur.
Zaman sabiti
τ = L/R = 33 mH / 10 Ω = 3,3 ms
Zaman için çözün
0,25 = 0,5·e−t/τ → t = τ·ln(0,5/0,25)
t = 3,3·ln(2) = 2,287 ms
Cevap
t = 2,287 ms
14.RC ve RL geçici rejim
Cevap: R = 132,2 kΩ
Birinci derece geçici rejim: tek kondansatörlü veya tek bobinli bir devrede her gerilim ve akım başlangıç değerinden son değerine üstel olarak gider: x(t) = x(∞) + [x(0) − x(∞)]·e−t/τ, τ = RC veya τ = L/R ile. Yaklaşık 5τ sonra devre oturur.