Eşkenar dörtgen, B düğümüne yukarı doğru 0,2·VA akımını (A cinsinden, VA V cinsinden) iten gerilim kontrollü bir akım kaynağıdır. Düğüm analizi kullanarak VB düğüm gerilimini (topraktan ölçülen) bulun.
Doğrusal dirençli bir devrede bir Vs gerilim kaynağı ve bir Is akım kaynağı vardır. Bir yük direncinden geçen I akımı iki kez ölçülür: Vs = 20 V ve Is = 10 mA iken I = 15 mA; Vs = 20 V ve Is = 3 mA iken I = 12,9 mA. Vs = 15 V ve Is = 4 mA iken yük akımı I değerini bulun.
20 V, 10 mA → 15 mA20 V, 3 mA → 12,9 mAVs = 15 V, Is = 4 mA
I = mA
8.SüperpozisyonZor
R3 üzerinden geçen IR3 akımını sıfır yapan gerilim kaynağı V2 değerini (kutupları şekildeki gibi) bulun.
V1 = 5 VIs = 4 AR1 = 5 ΩR2 = 6 ΩR3 = 6 ΩR4 = 15 Ω
V2 = V
9.Thévenin ve NortonOrta
a–b arasına RL = 15 Ω yük bağlanmıştır. Devrenin geri kalanını Thévenin eşdeğeriyle değiştirin ve yük akımı IL değerini bulun.
V1 = 24 VR1 = 3 ΩR2 = 12 ΩR3 = 12 ΩRL = 15 Ω
IL = A
10.Thévenin ve NortonZor
a–b uçlarından görülen Thévenin gerilimi Vth değerini bulun.
V1 = 15 VIs = 1,5 AR1 = 30 ΩR2 = 2 ΩR3 = 5 Ω
Vth = V
11.Op-amp devreleriOrta
Op-amp idealdir ve ±15 V ile beslenir. Çıkış gerilimi Vout değerini bulun.
Vin = −1,3 VR1 = 2 kΩRf = 10 kΩ
Vout = V
12.Op-amp devreleriZor
Toplayıcı yükselteç, ±15 V ile beslenen ideal bir op-amp kullanır. Geri besleme direncinden çıkışa doğru akan If akımını bulun.
Anahtar t = 0’da kapanmadan önce bobinden akım geçmez. Devre kararlı hâle geldiğinde bobinde depolanan enerji W(∞) değerini mJ cinsinden bulun.
Vs = 12 VR = 50 ΩL = 33 mH
W(∞) = mJ
14.RC ve RL geçici rejimZor
Anahtar t = 0’da kapanmadan hemen önce kondansatörde gösterilen polaritede 12 V vardır. vC değerinin 9,6 V’a ulaşması ne kadar sürer? t değerini bulun.
Vs = 6 VR = 1 kΩC = 220 µFvC(0) = 12 V
t = ms
3Çözeltiler
1.Seri ve paralel dirençler
Cevap: Req = 14,86 Ω
Seri ve paralel dirençler: seride her dirençten aynı akım geçer ve R = R₁ + R₂ + …. Paralelde her direncin gerilimi aynıdır ve 1/R = 1/R₁ + 1/R₂ + …. Merdiven ağı, tek bir eşdeğer direnç kalana kadar çift çift indirgenir.
Dirençleri en uzak uçtan birleştirin
Kaynağa en uzak uçtan başlayıp ona doğru geri gelin. Aynı akımı taşıyan dirençler seri; aynı iki düğüm arasındaki dirençler paraleldir.
R3 + R4 = 6 + 10 = 16 Ω
R2 ∥ 16 = 12·16/(12+16) = 6,857 Ω
Req = R1 + 6,857 = 8 + 6,857 = 14,86 Ω
Cevap
Req = 14,86 Ω
2.Seri ve paralel dirençler
Cevap: IR1 = 0,2471 A
Seri ve paralel dirençler: seride her dirençten aynı akım geçer ve R = R₁ + R₂ + …. Paralelde her direncin gerilimi aynıdır ve 1/R = 1/R₁ + 1/R₂ + …. Merdiven ağı, tek bir eşdeğer direnç kalana kadar çift çift indirgenir.
Dirençleri en uzak uçtan birleştirin
Kaynağa en uzak uçtan başlayıp ona doğru geri gelin. Aynı akımı taşıyan dirençler seri; aynı iki düğüm arasındaki dirençler paraleldir.
R5 + R6 = 10 + 2 = 12 Ω
R4 ∥ 12 = 7,5 Ω
R3 + 7,5 = 32,5 Ω
R2 ∥ 32,5 = 6,42 Ω
Req = R1 + 6,42 = 30 + 6,42 = 36,42 Ω
Kaynaktan çekilen akım
Kaynak yalnızca Req’yi görür; Ohm yasası verdiği akımı bulur. Bu akım R₁’den geçer.
IR1 = V1/Req = 9/36,42 = 0,2471 A
Cevap
IR1 = 0,2471 A
3.Düğüm analizi
Cevap: IR1 = 3,677 A
Düğüm analizi: bir referans düğüm seçin, bilinmeyen düğüm gerilimlerini adlandırın, Ohm yasasını (I = ΔV/R) kullanarak her bilinmeyen düğümde Kirchhoff akım yasasını yazın ve denklemleri çözün.
Düğümleri belirleyin
Toprak alttaki teldir. Bilinen düğüm gerilimleri doğrudan kaynaklardan gelir (V1 = 24 V). Bilinmeyenler: VA, VB.
A düğümünde KAY
A düğümünden dirençler üzerinden çıkan akımlar, kaynakların A düğümüne verdiği akıma eşittir.
VA/R2 + (VA − V1)/R1 + (VA − VB)/R3 = 0
VA/6 + (VA − 24)/2 + (VA − VB)/12 = 0
0,75·VA − 0,08333·VB = 12
B düğümünde KAY
B düğümünden dirençler üzerinden çıkan akımlar, kaynakların B düğümüne verdiği akıma eşittir.
Düğüm analizi: bir referans düğüm seçin, bilinmeyen düğüm gerilimlerini adlandırın, Ohm yasasını (I = ΔV/R) kullanarak her bilinmeyen düğümde Kirchhoff akım yasasını yazın ve denklemleri çözün.
A düğümünde KAY
Dirençler üzerinden A’dan çıkan akımlar, kaynakların A’ya ittiği akıma eşittir.
(VA − V1)/R1 + VA/R2 + (VA − VB)/R3 = 0
0,6·VA − 0,1667·VB = 10
B düğümünde KAY
Bağımlı kaynak B düğümüne g·VA iter. Onu bağımsız bir kaynak gibi ele alın, sonra VA terimini sol tarafa taşıyın.
(VB − VA)/R3 + VB/R4 = 0,2·VA
−0,3667·VA + 0,2·VB = 0
Çözün
Δ = (0,6)(0,2) − (−0,1667)(−0,3667) = 0,05889
VA = Δ1/Δ = 2/0,05889 = 33,96 V
VB = Δ2/Δ = 3,667/0,05889 = 62,26 V
Cevap
VB = 62,26 V
5.Çevre analizi
Cevap: IR2 = 0,2211 A
Çevre analizi: düzlemsel bir devrenin her penceresine kendi çevre akımını verin, her çevrede Kirchhoff gerilim yasasını yazın (düşümlerin toplamı = artışların toplamı) ve çözün. Kol akımları çevre akımıdır veya ortak kolda iki çevre akımının farkıdır.
Çevre akımlarını atayın
Her pencereye saat yönünde bir akım çizin: I1, I2. İki çevrenin ortak direnci, bu akımların farkını taşır.
1 çevresinde KGY
Saat yönünde ilerlerken dirençlerdeki gerilim düşümleri kaynak gerilim artışlarına eşittir (ilerleme yönünde −’den +’ya).
R1·I1 + R3(I1 − I2) = V1
10·I1 + 6(I1 − I2) = 30
16·I1 − 6·I2 = 30
2 çevresinde KGY
Saat yönünde ilerlerken dirençlerdeki gerilim düşümleri kaynak gerilim artışlarına eşittir (ilerleme yönünde −’den +’ya).
R2·I2 + R3(I2 − I1) = −V2
20·I2 + 6(I2 − I1) = (−6)
−6·I1 + 26·I2 = −6
Çözün
Δ = (16)(26) − (−6)(−6) = 380
I1 = Δ1/Δ = 744/380 = 1,958 A
I2 = Δ2/Δ = 84/380 = 0,2211 A
Cevap
IR2 = I2 = 0,2211 A
Negatif bir çevre akımı saat yönünün tersine akar.
6.Çevre analizi
Cevap: I1 = 0,4348 A
Çevre analizi: düzlemsel bir devrenin her penceresine kendi çevre akımını verin, her çevrede Kirchhoff gerilim yasasını yazın (düşümlerin toplamı = artışların toplamı) ve çözün. Kol akımları çevre akımıdır veya ortak kolda iki çevre akımının farkıdır.
Çevre akımlarını atayın
Her pencereye saat yönünde bir akım çizin: I1, I2, I3. İki çevrenin ortak direnci, bu akımların farkını taşır.
1 çevresinde KGY
Saat yönünde ilerlerken dirençlerdeki gerilim düşümleri kaynak gerilim artışlarına eşittir (ilerleme yönünde −’den +’ya).
R1·I1 + R4(I1 − I2) = V1
15·I1 + 5(I1 − I2) = 9
20·I1 − 5·I2 = 9
2 çevresinde KGY
Saat yönünde ilerlerken dirençlerdeki gerilim düşümleri kaynak gerilim artışlarına eşittir (ilerleme yönünde −’den +’ya).
R2·I2 + R4(I2 − I1) + R5(I2 − I3) = 0
15·I2 + 5(I2 − I1) + 15(I2 − I3) = 0
−5·I1 + 35·I2 − 15·I3 = 0
3 çevresinde KGY
Saat yönünde ilerlerken dirençlerdeki gerilim düşümleri kaynak gerilim artışlarına eşittir (ilerleme yönünde −’den +’ya).
R3·I3 + R5(I3 − I2) = −V2
30·I3 + 15(I3 − I2) = (−12)
−15·I2 + 45·I3 = −12
Çözün
Δ = katsayılar matrisinin determinantı = 25875
I1 = Δ1/Δ = 11250/25875 = 0,4348 A
I2 = Δ2/Δ = −1575/25875 = −0,06087 A
I3 = Δ3/Δ = −7425/25875 = −0,287 A
Cevap
I1 = 0,4348 A
Negatif bir çevre akımı saat yönünün tersine akar.
7.Süperpozisyon
Cevap: I = 10,2 mA
Süperpozisyon: doğrusal bir devrede her gerilim veya akım, tek başına etkiyen her bağımsız kaynağa verilen yanıtların toplamıdır. Bir kaynağı kapatmak için ideal gerilim kaynağını kısa devre, ideal akım kaynağını açık devre ile değiştirin. Dirençler yerinde kalır.
Yanıtı katkıların toplamı olarak yazın
Her katkı kendi kaynağıyla orantılıdır; sabit yalnızca dirençlere bağlıdır.
I = k₁·Vs + k₂·Is
20·k₁ + 10·k₂ = 15
20·k₁ + 3·k₂ = 12,9
Sabitleri çözün
Δ = (20)(3) − (10)(20) = −140
k₁ = Δ1/Δ = −84/−140 = 0,6
k₂ = Δ2/Δ = −42/−140 = 0,3
k₁ = 0,6 mA/V, k₂ = 0,3
Yeni akımı hesaplayın
I = 0,6·15 + 0,3·4 = 10,2 mA
Cevap
I = 10,2 mA
8.Süperpozisyon
Cevap: V2 = 39 V
Süperpozisyon: doğrusal bir devrede her gerilim veya akım, tek başına etkiyen her bağımsız kaynağa verilen yanıtların toplamıdır. Bir kaynağı kapatmak için ideal gerilim kaynağını kısa devre, ideal akım kaynağını açık devre ile değiştirin. Dirençler yerinde kalır.
Durum 1 · tek başına V1
V₂ kısa devre, Iₛ açık devre olur. A’dan bakıldığında R₃, seri R₂+R₄ çifti ile paraleldir.
R3 ∥ (R2+R4) = 6 ∥ 21 = 4,667 Ω
VA = 5·4,667/(5+4,667) = 2,414 V
VB = VA·R4/(R2+R4) = 2,414·15/21 = 1,724 V
Durum 2 · tek başına Is
İki gerilim kaynağı da kısa devre olur. Iₛ, B’de R₄ (artık toprağa) ile R₁ ∥ R₃’e seri bağlı R₂ arasında bölünür. Iₛ’nin oku aşağı, düğümünden uzağa doğru gösterir, bu yüzden Iₛ o düğümden akım çeker: terimi eksi işaretle girer.
R1 ∥ R3 = 2,727 Ω, dolayısıyla sol yol R2+2,727 = 8,727 Ω
Req = R4 ∥ 8,727 = 5,517 Ω
VB = −Is·Req = −4·5,517 = −22,07 V
VA = VB·2,727/8,727 = −6,897 V
Durum 3 · tek başına V2, volt başına
V₁ kısa devre, Iₛ açık devre olur. R₁ ∥ R₃ A’dan başlar ve R₂ ile seri olarak B’ye döner.
R1 ∥ R3 = 2,727 Ω
VA‴ = V2·2,727/(15 + 6 + 2,727) = 0,1149·V2
VA’yı sıfıra eşitleyin
VA = 0 iken R₃ üzerinde gerilim yoktur, bu yüzden akımı sıfırdır.
Thévenin teoremi: her doğrusal iki uçlu ağ, Rth direncine seri tek bir Vth gerilim kaynağı gibi davranır. Norton teoremi aynı ağı Rth ile paralel IN = Vth/Rth akım kaynağı olarak verir.
Tüm kaynaklar kapalıyken Rth’yi bulun
Gerilim kaynaklarını kısa devre, akım kaynaklarını açık devreyle değiştirin, sonra devreye a–b’den bakın.
R1 ∥ R2 = 3·12/(3+12) = 2,4 Ω
Rth = (R1 ∥ R2) + R3 = 2,4 + 12 = 14,4 Ω
Açık devre gerilimi Vth’yi bulun
a–b açıkken R₃’ten akım geçmez, bu yüzden üzerinde düşüm yoktur ve V_b = V_A olur. R₁ ve R₂ bir gerilim bölücü oluşturur.
Vth = V1·R2/(R1+R2) = 24·12/(3+12) = 19,2 V
Yükü Thévenin eşdeğerine bağlayın
Thévenin kaynağı ve seri R_th, a–b’de özgün devreyle tamamen aynı davranır; bu yüzden yük basit bir seri çevre görür.
IL = Vth/(Rth + RL) = 19,2/(14,4 + 15) = 0,6531 A
10.Thévenin ve Norton
Cevap: Vth = −9,375 V
Thévenin teoremi: her doğrusal iki uçlu ağ, Rth direncine seri tek bir Vth gerilim kaynağı gibi davranır. Norton teoremi aynı ağı Rth ile paralel IN = Vth/Rth akım kaynağı olarak verir.
Tüm kaynaklar kapalıyken Rth’yi bulun
Gerilim kaynaklarını kısa devre, akım kaynaklarını açık devreyle değiştirin, sonra devreye a–b’den bakın.
R1 ∥ R2 = 30·2/(30+2) = 1,875 Ω
Rth = (R1 ∥ R2) + R3 = 1,875 + 5 = 6,875 Ω
Açık devre gerilimi Vth’yi bulun
a–b açıkken Iₛ’nin tek yolu R₃ üzerinden A düğümüne gitmektir. V_A’yı V₁ ve Iₛ’nin süperpozisyonuyla bulun, sonra R₃ üzerindeki düşümü ekleyin.
VA = V1·R2/(R1+R2) + Is·(R1∥R2) = 0,9375 + (−1,5)·1,875 = −1,875 V
Vth = VB = VA + Is·R3 = −1,875 + (−1,5)·5 = −9,375 V
11.Op-amp devreleri
Cevap: Vout = −7,8 V
İdeal op-amp kuralları: negatif geri beslemeyle op-amp çıkışını iki girişi aynı gerilimde olacak şekilde sürer (V₋ = V₊) ve hiçbir girişe akım girmez. Bu iki gerçekle eviren girişte KAY yazmak çıkışı verir.
Eviren giriş girişi izler
V₋ = V₊ = −1,3 V
I = V₋/R1 = −1,3/2 = −0,65 mA
Çıkış gerilimi
R₁’deki akım Rf’den de geçer.
Vout = V₋ + I·Rf = −1,3 + (−0,65)·10 = −7,8 V
Cevap
Vout = −7,8 V
12.Op-amp devreleri
Cevap: If = 1,377 mA
İdeal op-amp kuralları: negatif geri beslemeyle op-amp çıkışını iki girişi aynı gerilimde olacak şekilde sürer (V₋ = V₊) ve hiçbir girişe akım girmez. Bu iki gerçekle eviren girişte KAY yazmak çıkışı verir.
Giriş akımları
V₋ = 0, bu yüzden her giriş direncinin üzerinde kendi giriş geriliminin tamamı vardır.
I1 = V1/R1 = 1,1/1 = 1,1 mA
I2 = V2/R2 = 1,3/4,7 = 0,2766 mA
If = I1 + I2 = 1,377 mA
Cevap
If = 1,377 mA
13.RC ve RL geçici rejim
Cevap: W(∞) = 0,9504 mJ
Birinci derece geçici rejim: tek kondansatörlü veya tek bobinli bir devrede her gerilim ve akım başlangıç değerinden son değerine üstel olarak gider: x(t) = x(∞) + [x(0) − x(∞)]·e−t/τ, τ = RC veya τ = L/R ile. Yaklaşık 5τ sonra devre oturur.
Zaman sabiti ve son akım
Anahtar kapandıktan uzun süre sonra bobin kısa devre gibi davranır; bu yüzden son akımı yalnızca R belirler.
τ = L/R = 33 mH / 50 Ω = 0,66 ms
i(∞) = Vs/R = 12/50 = 0,24 A
Depolanan enerji
W(∞) = ½·L·i(∞)² = ½·33·0,24² = 0,9504 mJ
Cevap
W(∞) = 0,9504 mJ
14.RC ve RL geçici rejim
Cevap: t = 112,4 ms
Birinci derece geçici rejim: tek kondansatörlü veya tek bobinli bir devrede her gerilim ve akım başlangıç değerinden son değerine üstel olarak gider: x(t) = x(∞) + [x(0) − x(∞)]·e−t/τ, τ = RC veya τ = L/R ile. Yaklaşık 5τ sonra devre oturur.
Başlangıç değeri, son değer, zaman sabiti
Kondansatör gerilimi sıçrayamaz; bu yüzden depolanan değerden başlar ve kaynak gerilimine yönelir.