Yatay hareket sabit hızlıdır; düşey hareketin ivmesi −g’dir.
Uçuş süresini düşey hareketten bulun.
Menzili bulmak için bu süreyi yatay harekette kullanın.
Dairesel hareket
Merkezcil ivme
a = v²/r = ω²·r
Merkezcil kuvvet
F = m·v²/r
Açısal hız
ω = v/r = 2π/T
Düz viraj, sürtünme
vmax = √(μ·g·r)
İş ve enerji
Kinetik enerji
Ek = ½mv²
Potansiyel enerji
Ep = mgh
Enerji denkliği
Ek1 + Ep1 + W = Ek2 + Ep2 + losses
Sürtünme işi
W = μ·N·d
Güç
P = W/t
Momentum ve çarpışmalar
Momentum
p = m·v
Korunum
Σm·v (before) = Σm·v (after)
Tamamen esnek olmayan
v′ = (m1v1 + m2v2)/(m1 + m2)
İtme
J = F·Δt = m·Δv
Yöntem
Bir pozitif yön seçin ve her hıza işaretini verin.
Önceki toplam momentumu yazın: Σm·v.
Tamamen esnek olmayan çarpışmada cisimler sonra birlikte hareket eder; esnek çarpışmada kinetik enerji de korunur.
Önceki momentumu sonraki momentuma eşitleyin ve çözün.
Rijit cismin dönmesi
G’ye göre atalet momentleri
çubuk mL²/12, disk ½mR², halka mR², dolu küre (2/5)mR², içi boş küre (2/3)mR²
Paralel eksen teoremi
I = IG + m·d²
Atalet yarıçapı
I = m·k²
Ucuna göre çubuk
I = mL²/3
Hareket denklemi
ΣM = I·α
rad/s cinsinden hız
ω = 2π·n/60
Kinetik enerji
E = ½·I·ω²
İş ve güç
W = T·θ, P = T·ω
Kaymadan yuvarlanma
v = ω·r, E = ½mv²(1 + I/(mr²)), a = g·sin θ/(1 + I/(mr²))
Açısal momentum
L = I·ω, I1ω1 = I2ω2
Bir mafsal etrafında çarpma
m·v·d = I·ω
Yöntem
Ekseni seçin: sabit bir mafsal ya da yuvarlanan cisimler için kütle merkezi.
O eksene göre atalet momentini standart sonuçlardan bulun; kaydırılmış eksen için I = IG + m·d² kullanın.
Yöntemi seçin: ivmeler ve kuvvetler için ΣM = I·α, hızlar için enerji (½·I·ω² + ½·m·v² + m·g·h), çarpmalar ve ani değişimler için açısal momentum.
Doğrusal ve dönme hareketini v = ω·r ve a = α·r ile bağlayın ve devir/dakikayı rad/s’ye çevirin.
Dişliler ve dişli dizileri
Birbirini kavrayan dişliler
n1·N1 = n2·N2
Tork
T2 = T1·(N2/N1)·η
Güç
P = T·ω, ω = 2π·n/60
Bileşik dişli dizisi
toplam oran = kademe oranlarının çarpımı
Yaylar ve sarkaçlar
Yaydaki kütle
T = 2π·√(m/k)
Sarkaç
T = 2π·√(L/g)
Açısal frekans
ω = √(k/m) = 2π/T
En büyük hız ve ivme
vmax = A·ω, amax = A·ω²
Enerji
E = ½·k·A²
Mekanik titreşimler
Doğal frekans
ωn = √(k/m), fn = ωn/(2π)
Statik çökmeden
ωn = √(g/δst)
Kritik sönüm
cc = 2√(km) = 2mωn
Sönüm oranı
ζ = c/cc
Sönümlü frekans
ωd = ωn√(1 − ζ²)
Logaritmik azalma
δ = (1/n)·ln(x0/xn), ζ = δ/√(4π² + δ²)
Paralel yaylar
k = k1 + k2
Seri yaylar
1/k = 1/k1 + 1/k2
2Alıştırma soruları
1.KinematikOrta
72 km/h hızla giden bir otomobil, durana kadar 7 m/s² sabit yavaşlamayla fren yapıyor. Frenleme ne kadar sürer? t değerini bulun.
v₀ = 72 km/ha = −7 m/s²v = 0
t = s
2.KinematikZor
Bir top, yerden 5 m yükseklikteki bir çatının kenarından 7 m/s hızla düşey olarak yukarı atılıyor. Hava direncini ihmal edin ve g = 9,81 m/s² alın. Top atıldıktan ne kadar süre sonra yere çarpar? t değerini bulun.
v₀ = 7 m/sh₀ = 5 mg = 9,81 m/s²
t = s
3.Newton yasalarıOrta
4 kg’lık bir blok, yatayla 40° açı yapan bir eğik düzlemden aşağı kayıyor. Kinetik sürtünme katsayısı 0,2. g = 9,81 m/s² alın. Bloğun eğim boyunca ivmesi a değerini bulun.
m = 4 kgθ = 40°μ = 0,2g = 9,81 m/s²
a = m/s²
4.Newton yasalarıZor
Yatay bir masa üzerindeki 3 kg’lık bir blok, sürtünmesiz bir makaradan geçen hafif bir iple asılı 5,5 kg’lık bir kütleye bağlıdır. Blok ile masa arasındaki kinetik sürtünme katsayısı 0,25. g = 9,81 m/s² alın. İpteki gerilme kuvveti T değerini bulun.
m1 = 3 kgm2 = 5,5 kgμ = 0,25g = 9,81 m/s²
T = N
5.Eğik atışOrta
Bir top düz zeminden 24 m/s hızla ve yatayın 45° üstünde, 47 m uzaktaki bir duvara doğru vuruluyor. Hava direncini ihmal edin ve g = 9,81 m/s² alın. Top duvarın üzerinden hangi yükseklikte y geçer?
v₀ = 24 m/sθ = 45°x = 47 mg = 9,81 m/s²
y = m
6.Eğik atışZor
Bir top 10 m’lik bir uçurumun tepesinden 13 m/s hızla ve yatayın 15° üstünde atılıyor. Hava direncini ihmal edin ve g = 9,81 m/s² alın. Yere çarpma hızı v değerini bulun.
v₀ = 13 m/sθ = 15°h = 10 mg = 9,81 m/s²
v = m/s
7.Dairesel hareketOrta
Bir otomobil 60 m yarıçaplı düz bir virajı dönüyor. Lastiklerle yol arasındaki statik sürtünme katsayısı 0,5. g = 9,81 m/s² alın. Otomobilin kaymadan virajı dönebileceği en yüksek hız vmax değerini bulun.
r = 60 mμs = 0,5g = 9,81 m/s²
vmax = m/s
8.Dairesel hareketZor
1,2 m uzunluğunda bir ipe bağlı 1,2 kg’lık bir top düşey bir çember üzerinde döndürülüyor. En alt noktada 4,5 m/s hızla hareket ediyor. g = 9,81 m/s² alın. En alt noktada ipteki gerilme kuvveti T değerini bulun.
m = 1,2 kgr = 1,2 mv = 4,5 m/sg = 9,81 m/s²
T = N
9.İş ve enerjiOrta
Bir blok, yatayla 35° açı yapan bir eğimden durgun halden kayıyor. Kinetik sürtünme katsayısı 0,15. Eğim boyunca 20 m kaydıktan sonraki hızı v değerini bulun.
θ = 35°μ = 0,15d = 20 mg = 9,81 m/s²
v = m/s
10.İş ve enerjiZor
Kütlesi 3 kg olan bir blok pürüzlü yatay bir masada duruyor (μ = 0,25). Ondan çıkan hafif bir ip, masanın kenarındaki sürtünmesiz bir makaradan geçerek kütlesi 3 kg olan asılı bir bloğa bağlanıyor. Sistem durgun hâlden bırakılıyor. Asılı blok 1,5 m düştükten sonra blokların hızı v değerini bulun.
m1 = 3 kgm2 = 3 kgμ = 0,25d = 1,5 mg = 9,81 m/s²
v = m/s
11.Momentum ve çarpışmalarOrta
9 m/s hızla giden 4 kg’lık bir kızak, sürtünmesiz bir ray üzerinde duran 2,5 kg’lık bir kızakla tamamen esnek, kafa kafaya bir çarpışma yapıyor. Çarpışmadan sonra ikinci kızağın hızı v′2 değerini bulun.
m1 = 4 kgm2 = 2,5 kgv1 = 9 m/sv2 = 0
v′2 = m/s
12.Momentum ve çarpışmalarZor
0,3 kg’lık bir top bir duvara 9 m/s hızla çarpıyor ve 6 m/s hızla tam geri sekiyor. Temas 40 ms sürüyor. Duvarın topa verdiği itmenin büyüklüğü J değerini bulun.
m = 0,3 kgvin = 9 m/svout = 6 m/sΔt = 40 ms
J = N·s
13.Rijit cismin dönmesiOrta
7 kg’lık bir blok, sürtünmesiz yatay bir akson üzerinde dönen, kütlesi 18 kg ve yarıçapı 0,3 m olan düzgün dolu bir disk olan makaraya sarılı hafif bir ipten asılıdır. Blok duruştan bırakılıyor. g = 9,81 m/s² kullanın. Makaranın açısal ivmesini α bulun.
m = 7 kgM = 18 kgR = 0,3 mg = 9,81 m/s²
α = rad/s²
14.Rijit cismin dönmesiZor
Bir kişi sürtünmesiz bir döner tablada duruyor ve her elinde eksenden 0,8 m uzakta 4,5 kg’lık bir dambıl tutuyor. Kişi ve tablanın tek başına eksene göre atalet momenti 4,5 kg·m²’dir. 40 devir/dakika ile dönüyorlar, sonra dambılları eksenden 0,35 m uzağa çekiyorlar. Dambılları nokta kütle sayın. Yeni hızı n2 devir/dakika cinsinden bulun.
2900 rpm’deki 0,37 kW’lık bir motor 1 ağızlı bir sonsuz vidayı tahrik ediyor. Sonsuz vida çarkının 48 dişi var ve aktarmanın verimi %75’tür. Çark milindeki çıkış torku Tw değerini bulun.
z = 1Nw = 48n = 2900 rpmP = 0,37 kWη = 75%
Tw = N·m
16.Dişliler ve dişli dizileriZor
Bileşik bir dişli dizisinde, 2900 rpm ile dönen giriş milindeki A dişlisi (30 diş) B dişlisini (32 diş) döndürüyor. C dişlisi (24 diş) B ile aynı mile sabitlenmiştir ve çıkış milindeki D dişlisini (72 diş) döndürüyor. Çıkış hızı nout değerini bulun.
nin = 2900 rpmA = 30B = 32C = 24D = 72
nout = rpm
17.Yaylar ve sarkaçlarOrta
Basit bir sarkacın uzunluğu 2,3 m. g = 9,81 m/s² alın. Küçük salınımlar için periyodu T değerini bulun.
L = 2,3 mg = 9,81 m/s²
T = s
18.Yaylar ve sarkaçlarZor
k = 120 N/m olan bir yaya bağlı 1,2 kg’lık bir kütle denge konumundan 5 cm çekilip serbest bırakılıyor. Salınımın toplam enerjisi E değerini bulun.
m = 1,2 kgk = 120 N/mA = 5 cm
E = J
19.Mekanik titreşimlerOrta
Sönümlü bir kütle–yay sisteminin serbest titreşim deneyinde 15 mm’lik bir yer değiştirme tepesini 4 çevrim sonra 9,1 mm’lik bir tepe izliyor. Sönüm oranı ζ değerini bulun.
x0 = 15 mmx4 = 9,1 mmn = 4
ζ =
20.Mekanik titreşimlerZor
10 kg’lık bir kütle k₃ = 25 kN/m yayına asılı. k₃’ün üst ucu, yan yana iki yaya, k₁ = 10 kN/m ve k₂ = 15 kN/m, asılı rijit bir çubuğa bağlıdır; çubuk yatay kalıyor. Sönümü ve yaylarla çubuğun kütlelerini ihmal edin. Düşey titreşimin doğal frekansı fn değerini Hz cinsinden bulun.
m = 10 kgk1 = 10 kN/mk2 = 15 kN/mk3 = 25 kN/m
fn = Hz
3Çözeltiler
1.Kinematik
Cevap: t = 2,857 s
Sabit ivmeli hareket: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² ve v² = v₀² + 2·a·s. Bildiğiniz üç büyüklüğü ve aradığınız büyüklüğü içeren denklemi seçin ve işaretleri tek bir pozitif yöne göre tutarlı tutun.
Birimler
v₀ = 72/3,6 = 20 m/s
Frenleme süresi
0 = v₀ − a·t → t = v₀/a = 20/7 = 2,857 s
Cevap
t = 2,857 s
2.Kinematik
Cevap: t = 1,95 s
Sabit ivmeli hareket: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² ve v² = v₀² + 2·a·s. Bildiğiniz üç büyüklüğü ve aradığınız büyüklüğü içeren denklemi seçin ve işaretleri tek bir pozitif yöne göre tutarlı tutun.
Hareket denklemi
Yukarı pozitiftir ve yer, başlangıç noktasının h₀ altındadır.
−5 = 7·t − ½·9,81·t²
4,905·t² − 7·t − 5 = 0
İkinci derece denklemi çözün
Yalnızca pozitif kök fiziksel olarak anlamlıdır.
t = (7 + √(7² + 2·9,81·5))/9,81 = 1,95 s
Cevap
t = 1,95 s
3.Newton yasaları
Cevap: a = 4,803 m/s²
Newton’un ikinci yasası: bir cisme etkiyen net kuvvet, kütlesi ile ivmesinin çarpımına eşittir: ΣF = m·a. Bir serbest cisim diyagramı çizin, hareket doğrultusunda bir pozitif yön seçin ve o doğrultudaki tüm kuvvetleri toplayın: uygulanan kuvvetler, harekete karşı koyan μ·N sürtünmesi ve yer çekiminin bileşenleri.
Newton’un ikinci yasası: bir cisme etkiyen net kuvvet, kütlesi ile ivmesinin çarpımına eşittir: ΣF = m·a. Bir serbest cisim diyagramı çizin, hareket doğrultusunda bir pozitif yön seçin ve o doğrultudaki tüm kuvvetleri toplayın: uygulanan kuvvetler, harekete karşı koyan μ·N sürtünmesi ve yer çekiminin bileşenleri.
Projectile motion: with no air resistance, x = vxt and y = h + vyt − ½gt². The two directions are independent except that they share the same time.
Duvara kadar süre
vx = 24·cos 45° = 16,97 m/s
t = x/vx = 47/16,97 = 2,77 s
O andaki yükseklik
y = 16,97·2,77 − ½·9,81·2,77² = 9,378 m
Cevap
y = 9,378 m
Top duvarda zaten aşağı inmektedir.
6.Eğik atış
Cevap: v = 19,11 m/s
Projectile motion: with no air resistance, x = vxt and y = h + vyt − ½gt². The two directions are independent except that they share the same time.
Atış hızını bileşenlerine ayırın
vx = 13·cos 15° = 12,56 m/s
vy0 = 13·sin 15° = 3,365 m/s
Çarpmadaki düşey hız
Düşey yönde enerji veya v² = v₀² + 2as.
vy = √(3,365² + 2·9,81·10) = 14,41 m/s
Çarpma hızı
v = √(12,56² + 14,41²) = 19,11 m/s
Cevap
v = 19,11 m/s
Enerjiyle kontrol edin: v² = v₀² + 2gh.
7.Dairesel hareket
Cevap: vmax = 17,16 m/s
Düzgün dairesel hareket: r yarıçaplı bir çember üzerinde v hızıyla hareket eden bir cisim merkeze doğru a = v²/r ivmesiyle ivmelenir; bu yüzden içe doğru F = m·v²/r net kuvvetine ihtiyaç duyar. Bu kuvveti gerçek bir etki sağlar: sürtünme, ip gerilmesi, yer çekimi ya da normal kuvvet.
Merkezcil kuvveti sürtünme sağlar
m·v²/r = μ·m·g
v = √(μ·g·r) = √(0,5·9,81·60) = 17,16 m/s
Cevap
vmax = 17,16 m/s (61,76 km/h)
8.Dairesel hareket
Cevap: T = 32,02 N
Düzgün dairesel hareket: r yarıçaplı bir çember üzerinde v hızıyla hareket eden bir cisim merkeze doğru a = v²/r ivmesiyle ivmelenir; bu yüzden içe doğru F = m·v²/r net kuvvetine ihtiyaç duyar. Bu kuvveti gerçek bir etki sağlar: sürtünme, ip gerilmesi, yer çekimi ya da normal kuvvet.
En alt noktadaki kuvvetler
Merkeze doğru (yukarı) yön pozitiftir.
T − m·g = m·v²/r
T = 1,2·9,81 + 1,2·4,5²/1,2 = 11,77 + 20,25 = 32,02 N
Cevap
T = 32,02 N
9.İş ve enerji
Cevap: v = 13,3 m/s
İş–enerji ilkesi: kinetik enerjideki değişim tüm kuvvetlerin işine eşittir. Yer çekimi ve yayları potansiyel enerji (mgh ve ½kx²) olarak yazmak bunu bir denkliğe çevirir: ilk enerji = son enerji + sürtünmeyle kaybedilen enerji (μN·d).
Eğim boyunca enerji denkliği
Blok d·sin θ kadar alçalırken sürtünme μmg·cos θ·d kadar enerji alır. Kütle sadeleşir.
½v² = g·d·(sin θ − μ·cos θ)
v = √(2·9,81·20·(0,5736 − 0,15·0,8192)) = 13,3 m/s
Cevap
v = 13,3 m/s
10.İş ve enerji
Cevap: v = 3,322 m/s
İş–enerji ilkesi: kinetik enerjideki değişim tüm kuvvetlerin işine eşittir. Yer çekimi ve yayları potansiyel enerji (mgh ve ½kx²) olarak yazmak bunu bir denkliğe çevirir: ilk enerji = son enerji + sürtünmeyle kaybedilen enerji (μN·d).
Açığa çıkan ve kaybolan enerji
m₂g·d = 29,43·1,5 = 44,14 J
μ·m₁g·d = 0,25·29,43·1,5 = 11,04 J
İki bloğun kinetik enerjisi
½(m₁ + m₂)v² = 33,11 → v = √(2·33,11/6) = 3,322 m/s
Cevap
v = 3,322 m/s
11.Momentum ve çarpışmalar
Cevap: v′2 = 11,08 m/s
Momentumun korunumu: bir çarpışma sırasında dış kuvvet etkimiyorsa, önceki toplam momentum Σm·v sonrakine eşittir. Hızların yönü vardır; bu yüzden bir pozitif yön seçin ve ters yöndeki hızlara eksi işareti verin. Esnek çarpışmada kinetik enerji de korunur; tamamen esnek olmayan çarpışmada cisimler birbirine yapışır.
Duran hedefle esnek çarpışma
Momentum ve enerji korunumunu birlikte çözmek bu iki sonucu verir.
v′1 = (4 − 2,5)/(4 + 2,5)·9 = 2,077 m/s
v′2 = 2·4/(4 + 2,5)·9 = 11,08 m/s
Cevap
v′2 = 11,08 m/s
12.Momentum ve çarpışmalar
Cevap: J = 4,5 N·s
Momentumun korunumu: bir çarpışma sırasında dış kuvvet etkimiyorsa, önceki toplam momentum Σm·v sonrakine eşittir. Hızların yönü vardır; bu yüzden bir pozitif yön seçin ve ters yöndeki hızlara eksi işareti verin. Esnek çarpışmada kinetik enerji de korunur; tamamen esnek olmayan çarpışmada cisimler birbirine yapışır.
Momentumdaki değişim
J = m·Δv = 0,3·(6 + 9) = 4,5 N·s
Cevap
J = 4,5 N·s
13.Rijit cismin dönmesi
Cevap: α = 14,31 rad/s²
Rotation about a fixed axis: the sum of the moments about the axis equals I·α (ΣM = I·α), just as ΣF = m·a for translation. In energy form, a torque T turning through an angle θ (in radians) does work T·θ, which changes the kinetic energy ½·I·ω²; gravity adds or removes m·g·Δh of the centre of mass. Power is P = T·ω.
Blok ve makara
blok: m·g − T = m·a
makara: T·R = I·α = ½·M·R²·(a/R) → T = ½·M·a
İvme
a = m·g/(m + M/2) = 7·9,81/(7 + 9) = 4,292 m/s²
Açısal ivme
α = a/R = 4,292/0,3 = 14,31 rad/s²
Cevap
α = 14,31 rad/s²
14.Rijit cismin dönmesi
Cevap: n2 = 73,25 rpm
Rolling and angular momentum: a body rolling without slipping has v = ω·r, so its kinetic energy is ½·m·v² + ½·I·ω² = ½·m·v²·(1 + I/(m·r²)). Down a slope that gives a = g·sin θ/(1 + I/(m·r²)). When no external moment acts about an axis, the angular momentum about that axis stays constant, I₁·ω₁ = I₂·ω₂, even if kinetic energy is lost.
Atalet momentleri
I1 = 4,5 + 2·4,5·0,8² = 10,26 kg·m²
I2 = 4,5 + 2·4,5·0,35² = 5,603 kg·m²
Açısal momentumun korunumu
n2 = n1·I1/I2 = 40·10,26/5,603 = 73,25 rpm
Cevap
n2 = 73,25 rpm
Kinetik enerji artar: ek enerji, kişinin dambılları çekerken yaptığı işten gelir.
15.Dişliler ve dişli dizileri
Cevap: Tw = 43,86 N·m
Gear trains: meshing gears have the same speed at the teeth, so n₁·N₁ = n₂·N₂: the gear with fewer teeth turns faster. Gears on one shaft turn at the same speed. Power is passed on (minus losses), so torque goes up when speed goes down: T₂ = T₁·(N₂/N₁)·η, and P = T·ω with ω = 2π·n/60.
Çark hızı
nw = n·z/Nw = 2900·1/48 = 60,42 rpm
Çıkış torku
ωw = 2π·60,42/60 = 6,327 rad/s
Tw = η·P/ωw = 0,75·370/6,327 = 43,86 N·m
Cevap
Tw = 43,86 N·m
16.Dişliler ve dişli dizileri
Cevap: nout = 906,3 rpm
Dişli dizileri: birbirini kavrayan dişlilerin dişlerdeki hızı aynıdır, bu yüzden n₁·N₁ = n₂·N₂: dişi az olan dişli daha hızlı döner. Aynı mil üzerindeki dişliler aynı hızla döner. Güç (kayıplar düşülerek) aktarılır, bu yüzden hız düştüğünde tork artar: T₂ = T₁·(N₂/N₁)·η ve P = T·ω, burada ω = 2π·n/60.
Birinci kademe
nB = 2900·30/32 = 2719 rpm = nC
İkinci kademe
nout = 2719·24/72 = 906,3 rpm
Cevap
nout = 906,3 rpm
toplam oran = 3,2 : 1
17.Yaylar ve sarkaçlar
Cevap: T = 3,042 s
Basit harmonik hareket: k sertlikli bir yaya bağlı m kütlesi ω = √(k/m) açısal frekansı ve T = 2π/ω = 2π·√(m/k) periyoduyla salınır. L uzunluğundaki basit sarkaç için T = 2π·√(L/g). A genliğiyle en büyük hız A·ω, en büyük ivme A·ω² ve enerji ½·k·A²’dir.
Sarkacın periyodu
T = 2π·√(2,3/9,81) = 3,042 s
Cevap
T = 3,042 s
18.Yaylar ve sarkaçlar
Cevap: E = 0,15 J
Basit harmonik hareket: k sertlikli bir yaya bağlı m kütlesi ω = √(k/m) açısal frekansı ve T = 2π/ω = 2π·√(m/k) periyoduyla salınır. L uzunluğundaki basit sarkaç için T = 2π·√(L/g). A genliğiyle en büyük hız A·ω, en büyük ivme A·ω² ve enerji ½·k·A²’dir.
Açısal frekans
ω = √(120/1,2) = 10 rad/s
Enerji
E = ½·k·A² = ½·120·0,05² = 0,15 J
Cevap
E = 0,15 J
19.Mekanik titreşimler
Cevap: ζ = 0,01988
Kütle–yay sisteminin serbest titreşimi: sönümsüz doğal frekans rad/s cinsinden ωn = √(k/m) ve Hz cinsinden fn = ωn/(2π)’dir. Viskoz bir sönümleyici c, ζ = c/cc sönüm oranını verir; kritik sönüm cc = 2·√(k·m) = 2·m·ωn’dir. Az sönümlü bir sistem (ζ < 1) ωd = ωn·√(1 − ζ²) ile salınır. Paralel yaylar toplanır, k = k₁ + k₂; seri yaylar tersleriyle toplanır, 1/k = 1/k₁ + 1/k₂.