Yatay hareket sabit hızlıdır; düşey hareketin ivmesi −g’dir.
Uçuş süresini düşey hareketten bulun.
Menzili bulmak için bu süreyi yatay harekette kullanın.
Dairesel hareket
Merkezcil ivme
a = v²/r = ω²·r
Merkezcil kuvvet
F = m·v²/r
Açısal hız
ω = v/r = 2π/T
Düz viraj, sürtünme
vmax = √(μ·g·r)
İş ve enerji
Kinetik enerji
Ek = ½mv²
Potansiyel enerji
Ep = mgh
Enerji denkliği
Ek1 + Ep1 + W = Ek2 + Ep2 + losses
Sürtünme işi
W = μ·N·d
Güç
P = W/t
Momentum ve çarpışmalar
Momentum
p = m·v
Korunum
Σm·v (before) = Σm·v (after)
Tamamen esnek olmayan
v′ = (m1v1 + m2v2)/(m1 + m2)
İtme
J = F·Δt = m·Δv
Yöntem
Bir pozitif yön seçin ve her hıza işaretini verin.
Önceki toplam momentumu yazın: Σm·v.
Tamamen esnek olmayan çarpışmada cisimler sonra birlikte hareket eder; esnek çarpışmada kinetik enerji de korunur.
Önceki momentumu sonraki momentuma eşitleyin ve çözün.
Rijit cismin dönmesi
G’ye göre atalet momentleri
çubuk mL²/12, disk ½mR², halka mR², dolu küre (2/5)mR², içi boş küre (2/3)mR²
Paralel eksen teoremi
I = IG + m·d²
Atalet yarıçapı
I = m·k²
Ucuna göre çubuk
I = mL²/3
Hareket denklemi
ΣM = I·α
rad/s cinsinden hız
ω = 2π·n/60
Kinetik enerji
E = ½·I·ω²
İş ve güç
W = T·θ, P = T·ω
Kaymadan yuvarlanma
v = ω·r, E = ½mv²(1 + I/(mr²)), a = g·sin θ/(1 + I/(mr²))
Açısal momentum
L = I·ω, I1ω1 = I2ω2
Bir mafsal etrafında çarpma
m·v·d = I·ω
Yöntem
Ekseni seçin: sabit bir mafsal ya da yuvarlanan cisimler için kütle merkezi.
O eksene göre atalet momentini standart sonuçlardan bulun; kaydırılmış eksen için I = IG + m·d² kullanın.
Yöntemi seçin: ivmeler ve kuvvetler için ΣM = I·α, hızlar için enerji (½·I·ω² + ½·m·v² + m·g·h), çarpmalar ve ani değişimler için açısal momentum.
Doğrusal ve dönme hareketini v = ω·r ve a = α·r ile bağlayın ve devir/dakikayı rad/s’ye çevirin.
Dişliler ve dişli dizileri
Birbirini kavrayan dişliler
n1·N1 = n2·N2
Tork
T2 = T1·(N2/N1)·η
Güç
P = T·ω, ω = 2π·n/60
Bileşik dişli dizisi
toplam oran = kademe oranlarının çarpımı
Yaylar ve sarkaçlar
Yaydaki kütle
T = 2π·√(m/k)
Sarkaç
T = 2π·√(L/g)
Açısal frekans
ω = √(k/m) = 2π/T
En büyük hız ve ivme
vmax = A·ω, amax = A·ω²
Enerji
E = ½·k·A²
Mekanik titreşimler
Doğal frekans
ωn = √(k/m), fn = ωn/(2π)
Statik çökmeden
ωn = √(g/δst)
Kritik sönüm
cc = 2√(km) = 2mωn
Sönüm oranı
ζ = c/cc
Sönümlü frekans
ωd = ωn√(1 − ζ²)
Logaritmik azalma
δ = (1/n)·ln(x0/xn), ζ = δ/√(4π² + δ²)
Paralel yaylar
k = k1 + k2
Seri yaylar
1/k = 1/k1 + 1/k2
2Alıştırma soruları
1.KinematikOrta
72 km/h hızla giden bir sürücü bir engel görüyor. Tepki süresi 1,2 s’dir; ardından otomobil 6,5 m/s² sabit yavaşlamayla fren yapıyor. Engeli gördüğü andan itibaren toplam durma mesafesi d değerini bulun.
v₀ = 72 km/htr = 1,2 sa = −6,5 m/s²
d = m
2.KinematikZor
Bir tramvay durgun hâlden başlayıp 10 s boyunca 3 m/s² ile hızlanıyor, sonra 27 s sabit hızla gidiyor ve son olarak durana kadar 4 m/s² ile fren yapıyor. Toplam yolculuk süresi t değerini bulun.
a1 = 3 m/s²t1 = 10 st2 = 27 sa3 = −4 m/s²
t = s
3.Newton yasalarıOrta
15 kg’lık bir blok, yatayla 20° açı yapan sürtünmesiz bir eğik düzlemden aşağı kayıyor. g = 9,81 m/s² alın. Bloğun eğim boyunca ivmesi a değerini bulun.
m = 15 kgθ = 20°μ = 0g = 9,81 m/s²
a = m/s²
4.Newton yasalarıZor
Yatay bir masa üzerindeki 1,5 kg’lık bir blok, sürtünmesiz bir makaradan geçen hafif bir iple asılı 3 kg’lık bir kütleye bağlıdır. Blok ile masa arasındaki kinetik sürtünme katsayısı 0,25. g = 9,81 m/s² alın. İpteki gerilme kuvveti T değerini bulun.
m1 = 1,5 kgm2 = 3 kgμ = 0,25g = 9,81 m/s²
T = N
5.Eğik atışOrta
Bir top düz zeminden 26 m/s hızla ve yatayın 40° üstünde, 41 m uzaktaki bir duvara doğru vuruluyor. Hava direncini ihmal edin ve g = 9,81 m/s² alın. Top duvarın üzerinden hangi yükseklikte y geçer?
v₀ = 26 m/sθ = 40°x = 41 mg = 9,81 m/s²
y = m
6.Eğik atışZor
Bir top 35 m’lik bir uçurumun tepesinden 27 m/s hızla ve yatayın 25° üstünde atılıyor. Hava direncini ihmal edin ve g = 9,81 m/s² alın. Uçurumun dibindeki zeminden en büyük yükseklik H değerini bulun.
v₀ = 27 m/sθ = 25°h = 35 mg = 9,81 m/s²
H = m
7.Dairesel hareketOrta
Bir yol mühendisi otomobillerin 280 m yarıçaplı bir virajı sürtünmeye dayanmadan 50 km/h ile almasını istiyor. g = 9,81 m/s² alın. Eğim açısı θ değerini bulun.
r = 280 mv = 50 km/hg = 9,81 m/s²
θ = °
8.Dairesel hareketZor
140 m yarıçaplı bir viraj 8° eğimlendirilmiştir ve lastikler ile yol arasındaki statik sürtünme katsayısı 0,25’dir. g = 9,81 m/s² alın. Bir otomobilin virajı yukarı ve dışarı kaymadan alabileceği en yüksek hız vmax değerini bulun.
r = 140 mθ = 8°μs = 0,25g = 9,81 m/s²
vmax = m/s
9.İş ve enerjiOrta
2 kg kütleli bir blok, yatayla 35° açı yapan bir eğimde 18 m kayıyor; kinetik sürtünme katsayısı 0,35. Sürtünmeye karşı yapılan iş Wf değerini bulun.
m = 2 kgθ = 35°μ = 0,35d = 18 mg = 9,81 m/s²
Wf = J
10.İş ve enerjiZor
Kütlesi 5 kg olan bir araba, 3 m yarıçaplı düşey bir dairesel halkaya giden sürtünmesiz bir rayda 10,5 m yükseklikten durgun hâlden bırakılıyor. Halkanın tepesinde rayın arabaya uyguladığı normal kuvvet N değerini bulun.
m = 5 kgh = 10,5 mR = 3 mg = 9,81 m/s²
N = N
11.Momentum ve çarpışmalarOrta
4 m/s hızla giden 4 kg’lık bir kızak, sürtünmesiz bir ray üzerinde duran 2 kg’lık bir kızakla tamamen esnek, kafa kafaya bir çarpışma yapıyor. Çarpışmadan sonra birinci kızağın hızı v′1 değerini bulun (ilk hareket yönü pozitif).
m1 = 4 kgm2 = 2 kgv1 = 4 m/sv2 = 0
v′1 = m/s
12.Momentum ve çarpışmalarZor
0,25 kg’lık bir top bir duvara 26 m/s hızla çarpıyor ve 14 m/s hızla tam geri sekiyor. Temas 50 ms sürüyor. Duvarın topa verdiği itmenin büyüklüğü J değerini bulun.
m = 0,25 kgvin = 26 m/svout = 14 m/sΔt = 50 ms
J = N·s
13.Rijit cismin dönmesiOrta
Atalet momenti 24,5 kg·m² olan bir volan 1400 devir/dakika ile dönüyor. Bir fren 15 N·m’lik sabit sürtünme torku uyguluyor. Durması ne kadar sürer t?
I = 24,5 kg·m²n = 1400 rpmTb = 15 N·m
t = s
14.Rijit cismin dönmesiZor
Kütlesi 8 kg olan bir ince halka kaymadan 6,5 m/s ile yuvarlanıyor. Toplam kinetik enerjisinin yüzde kaçı p dönme enerjisidir?
m = 8 kgv = 6,5 m/sI = m·r²
p = %
15.Dişliler ve dişli dizileriOrta
İki paralel mil arasında 250 mm mesafe var. Bunlar 5 mm modüllü ve 3 : 1 hız düşürme oranlı bir çift düz dişliyle bağlanmalıdır. Pinyonun kaç dişi N1 olmalıdır?
a = 250 mmm = 5 mmi = 3
N1 =
16.Dişliler ve dişli dizileriZor
960 rpm’deki 1,5 kW’lık bir motor A dişlisini (36 diş) tahrik ediyor; A, B dişlisiyle (50 diş) kavrıyor. B ile aynı mil üzerindeki C dişlisi (20 diş), çıkış milindeki D dişlisini (40 diş) tahrik ediyor. Her dişli kavramasının verimi %98’dır. Çıkış torku Tout değerini bulun.
Basit bir sarkacın uzunluğu 0,2 m. g = 9,81 m/s² alın. Küçük salınımlar için periyodu T değerini bulun.
L = 0,2 mg = 9,81 m/s²
T = s
18.Yaylar ve sarkaçlarZor
k = 260 N/m olan uzamamış düşey bir yayın alt ucuna 0,7 kg’lık bir kütle bağlanıyor ve durgun hâlden bırakılıyor. g = 9,81 m/s² alın. Yayın en büyük uzaması xmax değerini cm cinsinden bulun.
m = 0,7 kgk = 260 N/mg = 9,81 m/s²
xmax = cm
19.Mekanik titreşimlerOrta
Sönümlü bir kütle–yay sisteminin serbest titreşim deneyinde 20 mm’lik bir yer değiştirme tepesini 5 çevrim sonra 7,8 mm’lik bir tepe izliyor. Sönüm oranı ζ değerini bulun.
x0 = 20 mmx5 = 7,8 mmn = 5
ζ =
20.Mekanik titreşimlerZor
20 kg’lık bir kütle, rijitlikleri k₁ = 50 kN/m ve k₂ = 20 kN/m olan yan yana (paralel) iki yaya asılı. Kütle yatay kalıyor. Sönümü ve yayların kütlelerini ihmal edin. Düşey titreşimin doğal frekansı fn değerini Hz cinsinden bulun.
m = 20 kgk1 = 50 kN/mk2 = 20 kN/m
fn = Hz
3Çözeltiler
1.Kinematik
Cevap: d = 54,77 m
Motion with constant acceleration: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² and v² = v₀² + 2·a·s. Pick the equation that contains the three things you know and the one you want, and keep the signs consistent with one positive direction.
Birimler
v₀ = 72/3,6 = 20 m/s
Tepki mesafesi
d1 = v₀·tr = 20·1,2 = 24 m
Fren mesafesi
d2 = v₀²/(2a) = 20²/(2·6,5) = 30,77 m
Toplam
d = 24 + 30,77 = 54,77 m
Cevap
d = 54,77 m
2.Kinematik
Cevap: t = 44,5 s
Motion with constant acceleration: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² and v² = v₀² + 2·a·s. Pick the equation that contains the three things you know and the one you want, and keep the signs consistent with one positive direction.
En yüksek hız
v = a1·t1 = 3·10 = 30 m/s
Frenleme süresi
t3 = v/a3 = 30/4 = 7,5 s
Toplam süre
t = 10 + 27 + 7,5 = 44,5 s
Cevap
t = 44,5 s
3.Newton yasaları
Cevap: a = 3,355 m/s²
Newton’un ikinci yasası: bir cisme etkiyen net kuvvet, kütlesi ile ivmesinin çarpımına eşittir: ΣF = m·a. Bir serbest cisim diyagramı çizin, hareket doğrultusunda bir pozitif yön seçin ve o doğrultudaki tüm kuvvetleri toplayın: uygulanan kuvvetler, harekete karşı koyan μ·N sürtünmesi ve yer çekiminin bileşenleri.
Newton’un ikinci yasası: bir cisme etkiyen net kuvvet, kütlesi ile ivmesinin çarpımına eşittir: ΣF = m·a. Bir serbest cisim diyagramı çizin, hareket doğrultusunda bir pozitif yön seçin ve o doğrultudaki tüm kuvvetleri toplayın: uygulanan kuvvetler, harekete karşı koyan μ·N sürtünmesi ve yer çekiminin bileşenleri.
Projectile motion: with no air resistance, x = vxt and y = h + vyt − ½gt². The two directions are independent except that they share the same time.
Duvara kadar süre
vx = 26·cos 40° = 19,92 m/s
t = x/vx = 41/19,92 = 2,059 s
O andaki yükseklik
y = 16,71·2,059 − ½·9,81·2,059² = 13,62 m
Cevap
y = 13,62 m
Top duvarda zaten aşağı inmektedir.
6.Eğik atış
Cevap: H = 41,64 m
Projectile motion: with no air resistance, x = vxt and y = h + vyt − ½gt². The two directions are independent except that they share the same time.
Düşey atış hızı
vy = 27·sin 25° = 11,41 m/s
Uçurumun üstündeki yükselme
Δh = vy²/(2g) = 11,41²/(2·9,81) = 6,636 m
Yerden yükseklik
H = 35 + 6,636 = 41,64 m
Cevap
H = 41,64 m
7.Dairesel hareket
Cevap: θ = 4,017 °
Uniform circular motion: an object moving at speed v on a circle of radius r accelerates towards the centre with a = v²/r, so it needs a net inward force F = m·v²/r. That force is supplied by something real: friction, tension, gravity or a normal force.
Birimler
v = 50/3,6 = 13,89 m/s
Eğim açısı
tan θ = v²/(r·g) = 13,89²/(280·9,81) = 0,07023
θ = 4,017°
Cevap
θ = 4,017°
8.Dairesel hareket
Cevap: vmax = 23,58 m/s
Uniform circular motion: an object moving at speed v on a circle of radius r accelerates towards the centre with a = v²/r, so it needs a net inward force F = m·v²/r. That force is supplied by something real: friction, tension, gravity or a normal force.
Kuvvet dengeleri
Sürtünme eğim aşağı yönlüdür.
N·(sin θ + μ·cos θ) = m·v²/r
N·(cos θ − μ·sin θ) = m·g
Sürat
v = √(140·9,81·0,3867/0,9555) = 23,58 m/s
Cevap
vmax = 23,58 m/s
(84,88 km/h)
9.İş ve enerji
Cevap: Wf = 101,3 J
İş–enerji ilkesi: kinetik enerjideki değişim tüm kuvvetlerin işine eşittir. Yer çekimi ve yayları potansiyel enerji (mgh ve ½kx²) olarak yazmak bunu bir denkliğe çevirir: ilk enerji = son enerji + sürtünmeyle kaybedilen enerji (μN·d).
Sürtünme kuvveti
N = mg·cos θ = 19,62·0,8192 = 16,07 N
F = μN = 0,35·16,07 = 5,625 N
Sürtünmeye karşı iş
Wf = F·d = 5,625·18 = 101,3 J
Cevap
Wf = 101,3 J
10.İş ve enerji
Cevap: N = 98,1 N
İş–enerji ilkesi: kinetik enerjideki değişim tüm kuvvetlerin işine eşittir. Yer çekimi ve yayları potansiyel enerji (mgh ve ½kx²) olarak yazmak bunu bir denkliğe çevirir: ilk enerji = son enerji + sürtünmeyle kaybedilen enerji (μN·d). Dairesel bir yörüngede merkeze doğru net kuvvet mv²/r’ye eşit olmalıdır.
Tepedeki hız
v² = 2g(h − 2R) = 2·9,81·(10,5 − 6) = 88,29 m²/s²
Tepedeki kuvvetler
m·g = 5·9,81 = 49,05 N
N = mv²/R − mg = 5·88,29/3 − 49,05 = 98,1 N
Cevap
N = 98,1 N
Araba h = 2,5R olduğunda halkayı ancak tamamlar; o zaman tepede N = 0 olur.
11.Momentum ve çarpışmalar
Cevap: v′1 = 1,333 m/s
Momentumun korunumu: bir çarpışma sırasında dış kuvvet etkimiyorsa, önceki toplam momentum Σm·v sonrakine eşittir. Hızların yönü vardır; bu yüzden bir pozitif yön seçin ve ters yöndeki hızlara eksi işareti verin. Esnek çarpışmada kinetik enerji de korunur; tamamen esnek olmayan çarpışmada cisimler birbirine yapışır.
Duran hedefle esnek çarpışma
Momentum ve enerji korunumunu birlikte çözmek bu iki sonucu verir.
v′1 = (4 − 2)/(4 + 2)·4 = 1,333 m/s
v′2 = 2·4/(4 + 2)·4 = 5,333 m/s
Cevap
v′1 = 1,333 m/s
12.Momentum ve çarpışmalar
Cevap: J = 10 N·s
Momentumun korunumu: bir çarpışma sırasında dış kuvvet etkimiyorsa, önceki toplam momentum Σm·v sonrakine eşittir. Hızların yönü vardır; bu yüzden bir pozitif yön seçin ve ters yöndeki hızlara eksi işareti verin. Esnek çarpışmada kinetik enerji de korunur; tamamen esnek olmayan çarpışmada cisimler birbirine yapışır.
Momentumdaki değişim
J = m·Δv = 0,25·(14 + 26) = 10 N·s
Cevap
J = 10 N·s
13.Rijit cismin dönmesi
Cevap: t = 239,5 s
Rotation about a fixed axis: the sum of the moments about the axis equals I·α (ΣM = I·α), just as ΣF = m·a for translation. In energy form, a torque T turning through an angle θ (in radians) does work T·θ, which changes the kinetic energy ½·I·ω²; gravity adds or removes m·g·Δh of the centre of mass. Power is P = T·ω.
Açısal hız
ω = 2π·1400/60 = 146,6 rad/s
Yavaşlama ve süre
α = Tb/I = 15/24,5 = 0,6122 rad/s²
t = ω/α = 146,6/0,6122 = 239,5 s
Cevap
t = 239,5 s
14.Rijit cismin dönmesi
Cevap: p = 50 %
Rolling and angular momentum: a body rolling without slipping has v = ω·r, so its kinetic energy is ½·m·v² + ½·I·ω² = ½·m·v²·(1 + I/(m·r²)). Down a slope that gives a = g·sin θ/(1 + I/(m·r²)). When no external moment acts about an axis, the angular momentum about that axis stays constant, I₁·ω₁ = I₂·ω₂, even if kinetic energy is lost.
Öteleme ve dönme kısımları
Etrans = ½·m·v² = ½·8·6,5² = 169 J
Erot = ½·I·ω² = ½·1·m·r²·(v/r)² = 1·169 = 169 J
Dönme payı
p = 169/338·100% = c/(1 + c)·100% = 50%
Cevap
p = 50 %
Pay yalnızca şekle bağlıdır, kütleye ya da hıza değil.
15.Dişliler ve dişli dizileri
Cevap: N1 = 25
Gear geometry: the module m sets the tooth size. A gear with N teeth has a pitch diameter d = m·N, two meshing gears have the same module, and their centre distance is a = (d₁ + d₂)/2 = m·(N₁ + N₂)/2. The pitch-line speed is v = π·d·n/60, and the tangential tooth force follows from the torque: Ft = 2T/d.
Toplam diş sayısı
N1 + N2 = 2a/m = 2·250/5 = 100
Orana göre bölün
N1 = 100/(1 + 3) = 25
Cevap
N1 = 25
16.Dişliler ve dişli dizileri
Cevap: Tout = 39,81 N·m
Gear trains: meshing gears have the same speed at the teeth, so n₁·N₁ = n₂·N₂: the gear with fewer teeth turns faster. Gears on one shaft turn at the same speed. Power is passed on (minus losses), so torque goes up when speed goes down: T₂ = T₁·(N₂/N₁)·η, and P = T·ω with ω = 2π·n/60.
Çıkış hızı
nout = 960·(36/50)·(20/40) = 345,6 rpm
ωout = 2π·345,6/60 = 36,19 rad/s
Çıkış gücü ve tork
Pout = 1500·0,98² = 1441 W
Tout = Pout/ωout = 1441/36,19 = 39,81 N·m
Cevap
Tout = 39,81 N·m
17.Yaylar ve sarkaçlar
Cevap: T = 0,8971 s
Basit harmonik hareket: k sertlikli bir yaya bağlı m kütlesi ω = √(k/m) açısal frekansı ve T = 2π/ω = 2π·√(m/k) periyoduyla salınır. L uzunluğundaki basit sarkaç için T = 2π·√(L/g). A genliğiyle en büyük hız A·ω, en büyük ivme A·ω² ve enerji ½·k·A²’dir.
Sarkacın periyodu
T = 2π·√(0,2/9,81) = 0,8971 s
Cevap
T = 0,8971 s
18.Yaylar ve sarkaçlar
Cevap: xmax = 5,282 cm
Simple harmonic motion: a mass m on a spring of stiffness k oscillates with angular frequency ω = √(k/m) and period T = 2π/ω = 2π·√(m/k). A simple pendulum of length L has T = 2π·√(L/g). With amplitude A, the largest speed is A·ω, the largest acceleration A·ω² and the energy ½·k·A².
Denge ve genlik
x₀ = m·g/k = 0,7·9,81/260 = 0,02641 m = A
En alt nokta
xmax = 2A = 0,05282 m = 5,282 cm
Cevap
xmax = 5,282 cm
19.Mekanik titreşimler
Cevap: ζ = 0,02996
Kütle–yay sisteminin serbest titreşimi: sönümsüz doğal frekans rad/s cinsinden ωn = √(k/m) ve Hz cinsinden fn = ωn/(2π)’dir. Viskoz bir sönümleyici c, ζ = c/cc sönüm oranını verir; kritik sönüm cc = 2·√(k·m) = 2·m·ωn’dir. Az sönümlü bir sistem (ζ < 1) ωd = ωn·√(1 − ζ²) ile salınır. Paralel yaylar toplanır, k = k₁ + k₂; seri yaylar tersleriyle toplanır, 1/k = 1/k₁ + 1/k₂.