Yatay hareket sabit hızlıdır; düşey hareketin ivmesi −g’dir.
Uçuş süresini düşey hareketten bulun.
Menzili bulmak için bu süreyi yatay harekette kullanın.
Dairesel hareket
Merkezcil ivme
a = v²/r = ω²·r
Merkezcil kuvvet
F = m·v²/r
Açısal hız
ω = v/r = 2π/T
Düz viraj, sürtünme
vmax = √(μ·g·r)
İş ve enerji
Kinetik enerji
Ek = ½mv²
Potansiyel enerji
Ep = mgh
Enerji denkliği
Ek1 + Ep1 + W = Ek2 + Ep2 + losses
Sürtünme işi
W = μ·N·d
Güç
P = W/t
Momentum ve çarpışmalar
Momentum
p = m·v
Korunum
Σm·v (before) = Σm·v (after)
Tamamen esnek olmayan
v′ = (m1v1 + m2v2)/(m1 + m2)
İtme
J = F·Δt = m·Δv
Yöntem
Bir pozitif yön seçin ve her hıza işaretini verin.
Önceki toplam momentumu yazın: Σm·v.
Tamamen esnek olmayan çarpışmada cisimler sonra birlikte hareket eder; esnek çarpışmada kinetik enerji de korunur.
Önceki momentumu sonraki momentuma eşitleyin ve çözün.
Rijit cismin dönmesi
G’ye göre atalet momentleri
çubuk mL²/12, disk ½mR², halka mR², dolu küre (2/5)mR², içi boş küre (2/3)mR²
Paralel eksen teoremi
I = IG + m·d²
Atalet yarıçapı
I = m·k²
Ucuna göre çubuk
I = mL²/3
Hareket denklemi
ΣM = I·α
rad/s cinsinden hız
ω = 2π·n/60
Kinetik enerji
E = ½·I·ω²
İş ve güç
W = T·θ, P = T·ω
Kaymadan yuvarlanma
v = ω·r, E = ½mv²(1 + I/(mr²)), a = g·sin θ/(1 + I/(mr²))
Açısal momentum
L = I·ω, I1ω1 = I2ω2
Bir mafsal etrafında çarpma
m·v·d = I·ω
Yöntem
Ekseni seçin: sabit bir mafsal ya da yuvarlanan cisimler için kütle merkezi.
O eksene göre atalet momentini standart sonuçlardan bulun; kaydırılmış eksen için I = IG + m·d² kullanın.
Yöntemi seçin: ivmeler ve kuvvetler için ΣM = I·α, hızlar için enerji (½·I·ω² + ½·m·v² + m·g·h), çarpmalar ve ani değişimler için açısal momentum.
Doğrusal ve dönme hareketini v = ω·r ve a = α·r ile bağlayın ve devir/dakikayı rad/s’ye çevirin.
Dişliler ve dişli dizileri
Birbirini kavrayan dişliler
n1·N1 = n2·N2
Tork
T2 = T1·(N2/N1)·η
Güç
P = T·ω, ω = 2π·n/60
Bileşik dişli dizisi
toplam oran = kademe oranlarının çarpımı
Yaylar ve sarkaçlar
Yaydaki kütle
T = 2π·√(m/k)
Sarkaç
T = 2π·√(L/g)
Açısal frekans
ω = √(k/m) = 2π/T
En büyük hız ve ivme
vmax = A·ω, amax = A·ω²
Enerji
E = ½·k·A²
Mekanik titreşimler
Doğal frekans
ωn = √(k/m), fn = ωn/(2π)
Statik çökmeden
ωn = √(g/δst)
Kritik sönüm
cc = 2√(km) = 2mωn
Sönüm oranı
ζ = c/cc
Sönümlü frekans
ωd = ωn√(1 − ζ²)
Logaritmik azalma
δ = (1/n)·ln(x0/xn), ζ = δ/√(4π² + δ²)
Paralel yaylar
k = k1 + k2
Seri yaylar
1/k = 1/k1 + 1/k2
2Alıştırma soruları
1.KinematikOrta
Bir uçak durgun hâlden başlayıp pist boyunca 3,25 m/s² ile düzgün olarak hızlanıyor. 700 m sonraki hızı v değerini bulun.
v₀ = 0a = 3,25 m/s²s = 700 m
v = m/s
2.KinematikZor
A topu 60 m yükseklikten durgun hâlden bırakılıyor. Aynı anda B topu tam altındaki yerden 28 m/s hızla dik olarak yukarı atılıyor. Hava direncini ihmal edin ve g = 9,81 m/s² alın. Toplar ne zaman karşılaşır? t değerini bulun.
H = 60 mv0B = 28 m/sg = 9,81 m/s²
t = s
3.Newton yasalarıOrta
11 kg’lık bir blok, yatayla 30° açı yapan bir eğik düzlemden aşağı kayıyor. Kinetik sürtünme katsayısı 0,2. g = 9,81 m/s² alın. Bloğun eğim boyunca ivmesi a değerini bulun.
m = 11 kgθ = 30°μ = 0,2g = 9,81 m/s²
a = m/s²
4.Newton yasalarıZor
Düz bir zemindeki iki blok hafif yatay bir iple bağlıdır. 65 N’luk yatay bir kuvvet öndeki 8 kg’lık bloğu çekiyor; 3 kg’lık blok arkadan çekiliyor. İki blok için de kinetik sürtünme katsayısı 0,2. g = 9,81 m/s² alın. Blokların ivmesi a değerini bulun.
m1 = 3 kgm2 = 8 kgF = 65 Nμ = 0,2g = 9,81 m/s²
a = m/s²
5.Eğik atışOrta
Bir top düz zeminden 40 m/s hızla ve yatayın 65° üstünde, 25 m uzaktaki bir duvara doğru vuruluyor. Hava direncini ihmal edin ve g = 9,81 m/s² alın. Top duvarın üzerinden hangi yükseklikte y geçer?
v₀ = 40 m/sθ = 65°x = 25 mg = 9,81 m/s²
y = m
6.Eğik atışZor
Bir top 55 m yüksekliğindeki bir uçurumun tepesinden yatayın 45° üzerinden fırlatılıyor. Hava direncini ihmal edin. Top yere çarpana kadar geçen uçuş süresi t değerini bulun.
v0 = 23 m/sθ = 45°h = 55 mg = 9,81 m/s²
t = s
7.Dairesel hareketOrta
Bir otomobil 60 m yarıçaplı düz bir virajı dönüyor. Lastiklerle yol arasındaki statik sürtünme katsayısı 0,8. g = 9,81 m/s² alın. Otomobilin kaymadan virajı dönebileceği en yüksek hız vmax değerini bulun.
r = 60 mμs = 0,8g = 9,81 m/s²
vmax = m/s
8.Dairesel hareketZor
0,5 m uzunluğunda bir ipe bağlı 0,4 kg’lık bir top düşey bir çember üzerinde döndürülüyor. En alt noktada 8,5 m/s hızla hareket ediyor. g = 9,81 m/s² alın. En alt noktada ipteki gerilme kuvveti T değerini bulun.
m = 0,4 kgr = 0,5 mv = 8,5 m/sg = 9,81 m/s²
T = N
9.İş ve enerjiOrta
5 kg kütleli bir blok, yatayla 30° açı yapan bir eğimde 18 m kayıyor; kinetik sürtünme katsayısı 0,4. Sürtünmeye karşı yapılan iş Wf değerini bulun.
m = 5 kgθ = 30°μ = 0,4d = 18 mg = 9,81 m/s²
Wf = J
10.İş ve enerjiZor
10 kg kütleli bir blok, sürtünmesiz bir rampada 2 m yükseklikten durgun halde bırakılıyor. Altta 2 m uzunluğunda pürüzlü yatay bir şeridi (μ = 0,25) geçiyor ve sonra sürtünmesiz bir yüzeyde bir yaya (k = 2500 N/m) çarpıyor. Yayın en büyük sıkışması x değerini bulun.
m = 10 kgh = 2 mL = 2 mμ = 0,25k = 2500 N/mg = 9,81 m/s²
x = cm
11.Momentum ve çarpışmalarOrta
7 m/s hızla giden 2 kg’lık bir kızak, sürtünmesiz bir ray üzerinde duran 3,5 kg’lık bir kızakla tamamen esnek, kafa kafaya bir çarpışma yapıyor. Çarpışmadan sonra ikinci kızağın hızı v′2 değerini bulun.
m1 = 2 kgm2 = 3,5 kgv1 = 7 m/sv2 = 0
v′2 = m/s
12.Momentum ve çarpışmalarZor
0,5 kg’lık bir top bir duvara 12 m/s hızla çarpıyor ve 8 m/s hızla tam geri sekiyor. Temas 20 ms sürüyor. Duvarın topa uyguladığı ortalama kuvvet Favg değerini bulun.
m = 0,5 kgvin = 12 m/svout = 8 m/sΔt = 20 ms
Favg = N
13.Rijit cismin dönmesiOrta
Atalet momenti 26 kg·m² olan bir volan 1400 devir/dakika ile dönüyor. Bir fren 35 N·m’lik sabit sürtünme torku uyguluyor. Volan durmadan önce kaç devir N yapar?
I = 26 kg·m²n = 1400 rpmTb = 35 N·m
N = rev
14.Rijit cismin dönmesiZor
Kütlesi 9 kg ve uzunluğu 0,5 m olan düzgün ince bir çubuk, üst ucundaki sürtünmesiz bir mafsaldan duruşta asılıdır. Yatay olarak 580 m/s ile hareket eden 10 g’lık bir kurşun, çubuğa mafsalın 0,2 m altında çarpar ve içinde kalır. g = 9,81 m/s² kullanın. Çubuğun düşeyden sallandığı en büyük açıyı φ bulun.
M = 9 kgL = 0,5 mm = 10 gv = 580 m/sd = 0,2 mg = 9,81 m/s²
φ = °
15.Dişliler ve dişli dizileriOrta
960 rpm ile çalışan 15 kW’lık bir motor, 30 dişli ve 3 mm modüllü bir pinyonu tahrik ediyor. Pinyon dişlerine etkiyen teğetsel kuvvet Ft değerini bulun.
P = 15 kWn = 960 rpmN1 = 30m = 3 mm
Ft = N
16.Dişliler ve dişli dizileriZor
Açık bir kayış, 960 rpm ile dönen 200 mm’lik bir tahrik kasnağını 250 mm’lik bir kasnağa bağlıyor; merkezler 800 mm arayla duruyor. Sürtünme katsayısı 0,35 ve gergin taraftaki çekme kuvveti 2000 N’u aşamaz. Kayışın kaymadan iletebileceği en büyük gücü P kW cinsinden bulun (merkezkaç etkilerini yok sayın).
Başka bir gezegendeki bir astronot, 2 m uzunluğundaki bir basit sarkacın küçük salınımlar için periyodunun 4,61 s olduğunu buluyor. O gezegendeki yerçekimi ivmesi g değerini bulun.
L = 2 mT = 4,61 s
g = m/s²
18.Yaylar ve sarkaçlarZor
k = 200 N/m olan bir yaya bağlı 2,6 kg’lık bir kütle denge konumundan 3 cm çekilip serbest bırakılıyor. En büyük ivmesi amax değerini bulun.
m = 2,6 kgk = 200 N/mA = 3 cm
amax = m/s²
19.Mekanik titreşimlerOrta
Sönümlü bir kütle–yay sisteminin serbest titreşim deneyinde 30 mm’lik bir yer değiştirme tepesini bir çevrim sonra 18,1 mm’lik bir tepe izliyor. Sönüm oranı ζ değerini bulun.
x0 = 30 mmx1 = 18,1 mmn = 1
ζ =
20.Mekanik titreşimlerZor
100 kg’lık bir kütle, rijitlikleri k₁ = 80 kN/m ve k₂ = 12 kN/m olan yan yana (paralel) iki yaya asılı. Kütle yatay kalıyor. Yay sisteminin eşdeğer rijitliği keq değerini kN/m cinsinden bulun.
m = 100 kgk1 = 80 kN/mk2 = 12 kN/m
keq = kN/m
3Çözeltiler
1.Kinematik
Cevap: v = 67,45 m/s
Sabit ivmeli hareket: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² ve v² = v₀² + 2·a·s. Bildiğiniz üç büyüklüğü ve aradığınız büyüklüğü içeren denklemi seçin ve işaretleri tek bir pozitif yöne göre tutarlı tutun.
Mesafe sonundaki hız
v = √(2·a·s) = √(2·3,25·700) = 67,45 m/s
Cevap
v = 67,45 m/s
(242,8 km/h)
2.Kinematik
Cevap: t = 2,143 s
Sabit ivmeli hareket: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² ve v² = v₀² + 2·a·s. Bildiğiniz üç büyüklüğü ve aradığınız büyüklüğü içeren denklemi seçin ve işaretleri tek bir pozitif yöne göre tutarlı tutun.
Karşılaşma zamanı
Yukarısı pozitif, yer y = 0.
60 − ½g·t² = 28·t − ½g·t² → t = 60/28 = 2,143 s
Cevap
t = 2,143 s
3.Newton yasaları
Cevap: a = 3,206 m/s²
Newton’un ikinci yasası: bir cisme etkiyen net kuvvet, kütlesi ile ivmesinin çarpımına eşittir: ΣF = m·a. Bir serbest cisim diyagramı çizin, hareket doğrultusunda bir pozitif yön seçin ve o doğrultudaki tüm kuvvetleri toplayın: uygulanan kuvvetler, harekete karşı koyan μ·N sürtünmesi ve yer çekiminin bileşenleri.
Newton’un ikinci yasası: bir cisme etkiyen net kuvvet, kütlesi ile ivmesinin çarpımına eşittir: ΣF = m·a. Bir serbest cisim diyagramı çizin, hareket doğrultusunda bir pozitif yön seçin ve o doğrultudaki tüm kuvvetleri toplayın: uygulanan kuvvetler, harekete karşı koyan μ·N sürtünmesi ve yer çekiminin bileşenleri.
Eğik atış: hava direnci yokken x = vxt ve y = h + vyt − ½gt². İki yön, aynı süreyi paylaşmaları dışında birbirinden bağımsızdır.
Duvara kadar süre
vx = 40·cos 65° = 16,9 m/s
t = x/vx = 25/16,9 = 1,479 s
O andaki yükseklik
y = 36,25·1,479 − ½·9,81·1,479² = 42,89 m
Cevap
y = 42,89 m
Top duvarda hâlâ yükselmektedir.
6.Eğik atış
Cevap: t = 5,394 s
Eğik atış: hava direnci yokken x = vxt ve y = h + vyt − ½gt². İki yön, aynı süreyi paylaşmaları dışında birbirinden bağımsızdır.
Atış hızını bileşenlerine ayırın
Yatay hız sabittir; düşey hareketin aşağı doğru sabit ivmesi g = 9,81 m/s² değerindedir.
vx = v0·cos θ = 23·cos 45° = 16,26 m/s
vy = v0·sin θ = 23·sin 45° = 16,26 m/s
Havada kalma süresi
y(t) = h + vy·t − ½gt² = 0 denklemini pozitif kök için çözün.
0 = 55 + 16,26·t − 4,905·t²
t = (vy + √(vy² + 2gh))/g = (16,26 + √(264,5 + 1079))/9,81 = 5,394 s
Cevap
t = 5,394 s
7.Dairesel hareket
Cevap: vmax = 21,7 m/s
Düzgün dairesel hareket: r yarıçaplı bir çember üzerinde v hızıyla hareket eden bir cisim merkeze doğru a = v²/r ivmesiyle ivmelenir; bu yüzden içe doğru F = m·v²/r net kuvvetine ihtiyaç duyar. Bu kuvveti gerçek bir etki sağlar: sürtünme, ip gerilmesi, yer çekimi ya da normal kuvvet.
Merkezcil kuvveti sürtünme sağlar
m·v²/r = μ·m·g
v = √(μ·g·r) = √(0,8·9,81·60) = 21,7 m/s
Cevap
vmax = 21,7 m/s (78,12 km/h)
8.Dairesel hareket
Cevap: T = 61,72 N
Düzgün dairesel hareket: r yarıçaplı bir çember üzerinde v hızıyla hareket eden bir cisim merkeze doğru a = v²/r ivmesiyle ivmelenir; bu yüzden içe doğru F = m·v²/r net kuvvetine ihtiyaç duyar. Bu kuvveti gerçek bir etki sağlar: sürtünme, ip gerilmesi, yer çekimi ya da normal kuvvet.
En alt noktadaki kuvvetler
Merkeze doğru (yukarı) yön pozitiftir.
T − m·g = m·v²/r
T = 0,4·9,81 + 0,4·8,5²/0,5 = 3,924 + 57,8 = 61,72 N
Cevap
T = 61,72 N
9.İş ve enerji
Cevap: Wf = 305,8 J
İş–enerji ilkesi: kinetik enerjideki değişim tüm kuvvetlerin işine eşittir. Yer çekimi ve yayları potansiyel enerji (mgh ve ½kx²) olarak yazmak bunu bir denkliğe çevirir: ilk enerji = son enerji + sürtünmeyle kaybedilen enerji (μN·d).
Sürtünme kuvveti
N = mg·cos θ = 49,05·0,866 = 42,48 N
F = μN = 0,4·42,48 = 16,99 N
Sürtünmeye karşı iş
Wf = F·d = 16,99·18 = 305,8 J
Cevap
Wf = 305,8 J
10.İş ve enerji
Cevap: x = 34,31 cm
İş–enerji ilkesi: kinetik enerjideki değişim tüm kuvvetlerin işine eşittir. Yer çekimi ve yayları potansiyel enerji (mgh ve ½kx²) olarak yazmak bunu bir denkliğe çevirir: ilk enerji = son enerji + sürtünmeyle kaybedilen enerji (μN·d).
Pürüzlü şeritten sonra kalan enerji
Rampa sürtünmesizdir, bu yüzden enerjiyi yalnızca şerit alır.
mgh − μmgL = 98,1·(2 − 0,25·2) = 147,2 J
En büyük sıkışma
½kx² = 147,2 → x = √(2·147,2/2500) = 0,3431 m = 34,31 cm
Cevap
x = 34,31 cm
11.Momentum ve çarpışmalar
Cevap: v′2 = 5,091 m/s
Momentumun korunumu: bir çarpışma sırasında dış kuvvet etkimiyorsa, önceki toplam momentum Σm·v sonrakine eşittir. Hızların yönü vardır; bu yüzden bir pozitif yön seçin ve ters yöndeki hızlara eksi işareti verin. Esnek çarpışmada kinetik enerji de korunur; tamamen esnek olmayan çarpışmada cisimler birbirine yapışır.
Duran hedefle esnek çarpışma
Momentum ve enerji korunumunu birlikte çözmek bu iki sonucu verir.
v′1 = (2 − 3,5)/(2 + 3,5)·7 = −1,909 m/s
v′2 = 2·2/(2 + 3,5)·7 = 5,091 m/s
Cevap
v′2 = 5,091 m/s
12.Momentum ve çarpışmalar
Cevap: Favg = 500 N
Momentumun korunumu: bir çarpışma sırasında dış kuvvet etkimiyorsa, önceki toplam momentum Σm·v sonrakine eşittir. Hızların yönü vardır; bu yüzden bir pozitif yön seçin ve ters yöndeki hızlara eksi işareti verin. Esnek çarpışmada kinetik enerji de korunur; tamamen esnek olmayan çarpışmada cisimler birbirine yapışır.
Momentumdaki değişim
J = m·Δv = 0,5·(8 + 12) = 10 N·s
Ortalama kuvvet
Favg = J/Δt = 10/0,02 = 500 N
Cevap
Favg = 500 N
13.Rijit cismin dönmesi
Cevap: N = 1271 rev
Sabit eksen etrafında dönme: eksene göre momentlerin toplamı I·α’ya eşittir (ΣM = I·α), ötelemede ΣF = m·a olması gibi. Enerji biçiminde, θ açısı (radyan) kadar dönen T torku T·θ iş yapar ve bu ½·I·ω² kinetik enerjisini değiştirir; yerçekimi kütle merkezinin m·g·Δh enerjisini ekler ya da alır. Güç P = T·ω’dır.
Açısal hız
ω = 2π·1400/60 = 146,6 rad/s
Frenin işi kinetik enerjiye eşittir
½·I·ω² = ½·26·146,6² = 279419 J
θ = 279419/35 = 7983 rad
Devir sayısı
N = θ/2π = 1271 rev
Cevap
N = 1271 rev
14.Rijit cismin dönmesi
Cevap: φ = 16,38 °
Yuvarlanma ve açısal momentum: kaymadan yuvarlanan cisim için v = ω·r’dir, bu yüzden kinetik enerjisi ½·m·v² + ½·I·ω² = ½·m·v²·(1 + I/(m·r²))’dir. Bir eğimde bu a = g·sin θ/(1 + I/(m·r²)) verir. Bir eksene göre dış moment etki etmediğinde, kinetik enerji kaybolsa bile o eksene göre açısal momentum sabit kalır: I₁·ω₁ = I₂·ω₂.
Dişli geometrisi: m modülü diş boyutunu belirler. N dişli bir dişlinin bölüm dairesi çapı d = m·N’dir, birbirine geçen iki dişlinin modülü aynıdır ve eksenler arası mesafeleri a = (d₁ + d₂)/2 = m·(N₁ + N₂)/2’dir. Bölüm dairesi hızı v = π·d·n/60’tır ve teğetsel diş kuvveti torktan bulunur: Ft = 2T/d.
Pinyondaki tork
ω = 2π·960/60 = 100,5 rad/s
T = P/ω = 15000/100,5 = 149,2 N·m
Bölüm dairesi çapı
d = m·N = 3·30 = 90 mm
Teğetsel kuvvet
Ft = 2T/d = 2·149,2/0,09 = 3316 N
Cevap
Ft = 3316 N
16.Dişliler ve dişli dizileri
Cevap: P = 13,26 kW
Kayış-kasnak sürücüleri: kayma olmadığında iki kasnağın çevre hızı aynıdır, v = π·d·n/60; dolayısıyla n₁·d₁ = n₂·d₂ ve hız oranı d₂/d₁’dir. s kayması, tahrik edilen kasnağı biraz yavaşlatır: n₂ = n₁·(d₁/d₂)·(1 − s). İletilen güç P = (T₁ − T₂)·v’dir; T₁ gergin taraftaki, T₂ gevşek taraftaki çekme kuvvetidir. Sürtünme gerilmelerin oranını sınırlar: T₁/T₂ = eμθ; burada θ, küçük kasnaktaki sarılma açısıdır (radyan cinsinden); açık bir kayış için θ = π − 2·asin((d₂ − d₁)/(2C)), C eksenler arası uzaklıktır.
Sarılma açısı
θ = 3,079 rad
Gevşek taraftaki çekme kuvveti
eμθ = e1,078 = 2,938, T₂ = 2000/2,938 = 680,8 N
Güç
P = (2000 − 680,8)·10,05 = 13,26 kW
Cevap
P = 13,26 kW
17.Yaylar ve sarkaçlar
Cevap: g = 3,715 m/s²
Basit harmonik hareket: k sertlikli bir yaya bağlı m kütlesi ω = √(k/m) açısal frekansı ve T = 2π/ω = 2π·√(m/k) periyoduyla salınır. L uzunluğundaki basit sarkaç için T = 2π·√(L/g). A genliğiyle en büyük hız A·ω, en büyük ivme A·ω² ve enerji ½·k·A²’dir.
g için çözün
g = 4π²·L/T² = 4π²·2/4,61² = 3,715 m/s²
Cevap
g = 3,715 m/s²
18.Yaylar ve sarkaçlar
Cevap: amax = 2,308 m/s²
Basit harmonik hareket: k sertlikli bir yaya bağlı m kütlesi ω = √(k/m) açısal frekansı ve T = 2π/ω = 2π·√(m/k) periyoduyla salınır. L uzunluğundaki basit sarkaç için T = 2π·√(L/g). A genliğiyle en büyük hız A·ω, en büyük ivme A·ω² ve enerji ½·k·A²’dir.
Açısal frekans
ω = √(200/2,6) = 8,771 rad/s
En büyük ivme
amax = A·ω² = 0,03·8,771² = 2,308 m/s²
Cevap
amax = 2,308 m/s²
19.Mekanik titreşimler
Cevap: ζ = 0,08016
Kütle–yay sisteminin serbest titreşimi: sönümsüz doğal frekans rad/s cinsinden ωn = √(k/m) ve Hz cinsinden fn = ωn/(2π)’dir. Viskoz bir sönümleyici c, ζ = c/cc sönüm oranını verir; kritik sönüm cc = 2·√(k·m) = 2·m·ωn’dir. Az sönümlü bir sistem (ζ < 1) ωd = ωn·√(1 − ζ²) ile salınır. Paralel yaylar toplanır, k = k₁ + k₂; seri yaylar tersleriyle toplanır, 1/k = 1/k₁ + 1/k₂.