A ile B arasındaki Vₛ gerilim kaynağının + ucu B’dedir, bu yüzden VB − VA = Vₛ yapar. Süper düğümlü düğüm analizi kullanarak VA düğüm gerilimini (topraktan ölçülen) bulun.
Is = 2 AVs = 10 VR1 = 12 ΩR2 = 3 Ω
VA = V
4.Düğüm analiziZor
Düğüm analizi kullanarak VB düğüm gerilimini (topraktan ölçülen) bulun.
Anahtar t = 0’da kapanmadan önce bobinden akım geçmez. t = 1 ms anında bobinde depolanan enerji W değerini mJ cinsinden bulun.
Vs = 6 VR = 47 ΩL = 22 mHt = 1 ms
W = mJ
8.RC ve RL geçici rejimZor
Bir zamanlayıcı, t = 0’da 9 V’luk bir kaynaktan bir direnç üzerinden yüksüz bir kondansatörü doldurmaya başlıyor. Kondansatör gerilimi 6,75 V’a ulaştığında, başlangıçtan tam 250 ms sonra tetiklemelidir. R = 2,2 kΩ ile gereken kapasite C değerini bulun.
Vs = 9 VVth = 6,75 VT = 250 msR = 2,2 kΩ
C = µF
9.AC empedans ve fazörlerOrta
C = 0,47 µF olan seri bir RLC devresi 100 Hz’de rezonansa girmelidir. Gereken endüktans L değerini bulun.
f0 = 100 HzC = 0,47 µF
L = mH
10.AC empedans ve fazörlerZor
Seri bir RLC devresinde R = 10 Ω, L = 10 mH ve C = 1 µF’tır. Bant genişliği B değerini (yarım güç frekansları arasındaki bandın genişliği) Hz cinsinden bulun.
R = 10 ΩL = 10 mHC = 1 µF
B = Hz
11.AC güç ve güç faktörüOrta
Tek fazlı bir motor, 400 V bir kaynaktan 0,75 geri güç faktöründe 18 kW çekiyor. Hat akımı I değerini bulun.
P = 18 kWpf = 0,75V = 400 V
I = A
12.AC güç ve güç faktörüZor
Tek fazlı bir yük 240 V, 60 Hz’lik bir kaynaktan 0,8 geri güç faktöründe 3 kW çekiyor. Yüke paralel olarak 22 µF’lık bir kondansatör bağlanıyor. Yeni hat akımı I değerini bulun.
P = 3 kWpf1 = 0,8V = 240 Vf = 60 HzC = 22 µF
I = A
13.Üç fazlı güçOrta
Üç fazlı bir asenkron motor tam yükte 30 kW mekanik çıkış gücü veriyor. Bu yükte verimi %88 ve güç faktörü 0,88 geri. Kaynağın fazlar arası gerilimi 480 V. Hat akımı IL değerini bulun.
Pout = 30 kWη = 88%cos φ = 0,88VL = 480 V
IL = A
14.Üç fazlı güçZor
Dengeli üç fazlı bir yük, 400 V (fazlar arası), 50 Hz bir kaynaktan 0,7 geri güç faktöründe 300 kW çekiyor. Yüke paralel bağlanan üç fazlı bir kondansatör grubu toplam güç faktörünü 0,98 geriye yükseltmelidir. Aktif güç aynı kalır. Kondansatörler Y bağlıdır. Her kondansatörün kapasitansı Cph değerini µF cinsinden bulun.
P = 300 kWpf1 = 0,7pf2 = 0,98VL = 400 Vf = 50 Hz
Cph = µF
15.TransformatörlerOrta
Tek fazlı 50 kVA, 480/240 V bir transformatör anma yükünde çalışıyor. İdeal kabul edin. Alçak gerilim sargısındaki akım ILV değerini bulun.
S = 50 kVAV1 = 480 VV2 = 240 V
ILV = A
16.TransformatörlerZor
Tek fazlı 25 kVA bir transformatörün demir kaybı 125 W’tır. Anma yükünde ve 0,8 geri güç faktöründe verimi %98,8’dir. Tam yükteki bakır kaybı Pcu,fl değerini watt cinsinden bulun.
S = 25 kVAPcore = 125 Wpf = 0,8η = 98,8%
Pcu,fl = W
3Çözeltiler
1.Seri ve paralel dirençler
Cevap: IR2 = 3,846 A
Seri ve paralel dirençler: seride her dirençten aynı akım geçer ve R = R₁ + R₂ + …. Paralelde her direncin gerilimi aynıdır ve 1/R = 1/R₁ + 1/R₂ + …. Merdiven ağı, tek bir eşdeğer direnç kalana kadar çift çift indirgenir.
Dirençleri en uzak uçtan birleştirin
Kaynağa en uzak uçtan başlayıp ona doğru geri gelin. Aynı akımı taşıyan dirençler seri; aynı iki düğüm arasındaki dirençler paraleldir.
R3 + R4 = 10 + 5 = 15 Ω
R2 ∥ 15 = 4·15/(4+15) = 3,158 Ω
Req = R1 + 3,158 = 3 + 3,158 = 6,158 Ω
Kaynaktan çekilen akım
Kaynak yalnızca Req’yi görür; Ohm yasası verdiği akımı bulur. Bu akım R₁’den geçer.
IR1 = V1/Req = 30/6,158 = 4,872 A
R₂’den geçen akım
A düğümündeki gerilimi bulmak için R₁ üzerindeki düşümü çıkarın; bu, R₂ üzerindeki gerilimdir.
VA = V1 − IR1·R1 = 30 − 4,872·3 = 15,38 V
IR2 = VA/R2 = 15,38/4 = 3,846 A
Cevap
IR2 = 3,846 A
2.Seri ve paralel dirençler
Cevap: IR1 = 0,3806 A
Seri ve paralel dirençler: seride her dirençten aynı akım geçer ve R = R₁ + R₂ + …. Paralelde her direncin gerilimi aynıdır ve 1/R = 1/R₁ + 1/R₂ + …. Merdiven ağı, tek bir eşdeğer direnç kalana kadar çift çift indirgenir.
Dirençleri en uzak uçtan birleştirin
Kaynağa en uzak uçtan başlayıp ona doğru geri gelin. Aynı akımı taşıyan dirençler seri; aynı iki düğüm arasındaki dirençler paraleldir.
R5 + R6 = 20 + 25 = 45 Ω
R4 ∥ 45 = 6,792 Ω
R3 + 6,792 = 16,79 Ω
R2 ∥ 16,79 = 10,77 Ω
Req = R1 + 10,77 = 5 + 10,77 = 15,77 Ω
Kaynaktan çekilen akım
Kaynak yalnızca Req’yi görür; Ohm yasası verdiği akımı bulur. Bu akım R₁’den geçer.
IR1 = V1/Req = 6/15,77 = 0,3806 A
Cevap
IR1 = 0,3806 A
3.Düğüm analizi
Cevap: VA = −3,2 V
Düğüm analizi: bir referans düğüm seçin, bilinmeyen düğüm gerilimlerini adlandırın, Ohm yasasını (I = ΔV/R) kullanarak her bilinmeyen düğümde Kirchhoff akım yasasını yazın ve denklemleri çözün.
Süper düğüm oluşturun
A ile B arasındaki gerilim kaynağı bilinmeyen bir akım taşır, bu yüzden A veya B için ayrı ayrı KAY yazılamaz. A, B ve kaynağı tek bir süper düğüm içine alın: ona giren akım çıkan akıma eşittir.
VB = VA + Vs = VA + 10
VA/R1 + VB/R2 = Is
Çözün
VA/12 + (VA + 10)/3 = 2
VA = (2 − 10/3)/(1/12 + 1/3) = −3,2 V
VB = −3,2 + 10 = 6,8 V
Cevap
VA = −3,2 V
4.Düğüm analizi
Cevap: VB = −6,437 V
Düğüm analizi: bir referans düğüm seçin, bilinmeyen düğüm gerilimlerini adlandırın, Ohm yasasını (I = ΔV/R) kullanarak her bilinmeyen düğümde Kirchhoff akım yasasını yazın ve denklemleri çözün.
Düğümleri belirleyin
Toprak alttaki teldir. Bilinen düğüm gerilimleri doğrudan kaynaklardan gelir (V1 = 9 V, V2 = −5 V). Bilinmeyenler: VA, VB.
A düğümünde KAY
A düğümünden dirençler üzerinden çıkan akımlar, kaynakların A düğümüne verdiği akıma eşittir.
VA/R3 + (VA − V1)/R1 + (VA − VB)/R2 = 0
VA/12 + (VA − 9)/20 + (VA − VB)/4 = 0
0,3833·VA − 0,25·VB = 0,45
B düğümünde KAY
B düğümünden dirençler üzerinden çıkan akımlar, kaynakların B düğümüne verdiği akıma eşittir.
VB/R5 + (VB − VA)/R2 + (VB − V2)/R4 = Is
VB/5 + (VB − VA)/4 + (VB − (−5))/4 = (−2,5)
−0,25·VA + 0,7·VB = −3,75
Çözün
Δ = (0,3833)(0,7) − (−0,25)(−0,25) = 0,2058
VA = Δ1/Δ = −0,6225/0,2058 = −3,024 V
VB = Δ2/Δ = −1,325/0,2058 = −6,437 V
Cevap
VB = −6,437 V
5.Thévenin ve Norton
Cevap: Vth = 1,174 V
Thévenin teoremi: her doğrusal iki uçlu ağ, Rth direncine seri tek bir Vth gerilim kaynağı gibi davranır. Norton teoremi aynı ağı Rth ile paralel IN = Vth/Rth akım kaynağı olarak verir.
Tüm kaynaklar kapalıyken Rth’yi bulun
Gerilim kaynaklarını kısa devre, akım kaynaklarını açık devreyle değiştirin, sonra devreye a–b’den bakın.
R1 ∥ R2 = 20·3/(20+3) = 2,609 Ω
Rth = (R1 ∥ R2) + R3 = 2,609 + 3 = 5,609 Ω
Açık devre gerilimi Vth’yi bulun
a–b açıkken R₃’ten akım geçmez, bu yüzden üzerinde düşüm yoktur ve V_b = V_A olur. R₁ ve R₂ bir gerilim bölücü oluşturur.
Vth = V1·R2/(R1+R2) = 9·3/(20+3) = 1,174 V
6.Thévenin ve Norton
Cevap: IL = 0,2361 A
Thévenin teoremi: her doğrusal iki uçlu ağ, Rth direncine seri tek bir Vth gerilim kaynağı gibi davranır. Norton teoremi aynı ağı Rth ile paralel IN = Vth/Rth akım kaynağı olarak verir.
Tüm kaynaklar kapalıyken Rth’yi bulun
Gerilim kaynaklarını kısa devre, akım kaynaklarını açık devreyle değiştirin, sonra devreye a–b’den bakın.
R1 ∥ R2 = 12·4/(12+4) = 3 Ω
Rth = (R1 ∥ R2) + R3 = 3 + 3 = 6 Ω
Açık devre gerilimi Vth’yi bulun
a–b açıkken Iₛ’nin tek yolu R₃ üzerinden A düğümüne gitmektir. V_A’yı V₁ ve Iₛ’nin süperpozisyonuyla bulun, sonra R₃ üzerindeki düşümü ekleyin.
VA = V1·R2/(R1+R2) + Is·(R1∥R2) = 2,5 + 1·3 = 5,5 V
Vth = VB = VA + Is·R3 = 5,5 + 1·3 = 8,5 V
Yükü Thévenin eşdeğerine bağlayın
Thévenin kaynağı ve seri R_th, a–b’de özgün devreyle tamamen aynı davranır; bu yüzden yük basit bir seri çevre görür.
IL = Vth/(Rth + RL) = 8,5/(6 + 30) = 0,2361 A
7.RC ve RL geçici rejim
Cevap: W = 0,1394 mJ
Birinci derece geçici rejim: tek kondansatörlü veya tek bobinli bir devrede her gerilim ve akım başlangıç değerinden son değerine üstel olarak gider: x(t) = x(∞) + [x(0) − x(∞)]·e−t/τ, τ = RC veya τ = L/R ile. Yaklaşık 5τ sonra devre oturur.
Zaman sabiti ve son akım
Anahtar kapandıktan uzun süre sonra bobin kısa devre gibi davranır; bu yüzden son akımı yalnızca R belirler.
τ = L/R = 22 mH / 47 Ω = 0,4681 ms
i(∞) = Vs/R = 6/47 = 0,1277 A
Verilen andaki akım
i(t) = 0,1277·(1 − e−1/0,4681) = 0,1126 A
Depolanan enerji
W = ½·L·i² = ½·22·0,1126² = 0,1394 mJ
Cevap
W = 0,1394 mJ
8.RC ve RL geçici rejim
Cevap: C = 81,97 µF
Birinci derece geçici rejim: tek kondansatörlü veya tek bobinli bir devrede her gerilim ve akım başlangıç değerinden son değerine üstel olarak gider: x(t) = x(∞) + [x(0) − x(∞)]·e−t/τ, τ = RC veya τ = L/R ile. Yaklaşık 5τ sonra devre oturur.
Gerekli zaman sabiti
6,75 = 9·(1 − e−250/τ) → τ = 250/ln(9/(9 − 6,75))
τ = 250/1,386 = 180,3 ms
Kapasitans
kΩ çarpı µF milisaniye verir.
C = τ/R = 180,3/2,2 = 81,97 µF
Cevap
C = 81,97 µF
9.AC empedans ve fazörler
Cevap: L = 5389 mH
Fazörlerle AC devreleri: direnç, bobin ve kondansatörün empedansları R, jωL ve 1/(jωC)’dir; ω = 2πf. Seride empedanslar dirençler gibi, ancak karmaşık sayı olarak toplanır. Rms akım ve gerilim |Z| ile Ohm yasasına uyar.
Rezonans koşulu
Rezonansta endüktif ve kapasitif reaktanslar birbirini götürür: ωL = 1/(ωC).
ω₀ = 2π·100 = 628,3 rad/s
L = 1/(ω₀²·C) = 1/(628,3²·0,47·10⁻⁶) = 5389 mH
Cevap
L = 5389 mH
10.AC empedans ve fazörler
Cevap: B = 159,2 Hz
Fazörlerle AC devreleri: direnç, bobin ve kondansatörün empedansları R, jωL ve 1/(jωC)’dir; ω = 2πf. Seride empedanslar dirençler gibi, ancak karmaşık sayı olarak toplanır. Rms akım ve gerilim |Z| ile Ohm yasasına uyar.
Rezonans frekansı
f0 = 1/(2π·√(0,01·1·10⁻⁶)) = 1592 Hz
Kalite faktörü
Q, rezonanstaki reaktansı dirençle karşılaştırır: Q = ω₀L/R.
Q = (1/R)·√(L/C) = (1/10)·√(0,01/(1·10⁻⁶)) = 10
Bant genişliği
B = f0/Q = 1592/10 = 159,2 Hz
Cevap
B = 159,2 Hz
11.AC güç ve güç faktörü
Cevap: I = 60 A
AC güç: görünür güç S = V·I (VA), faydalı iş yapan aktif güç P = S·cos φ (W) ile kaynak ve yük arasında gidip gelen reaktif güç Q = S·sin φ (var) olarak ayrılır. Güç faktörü cos φ’dir. Paralel bir kondansatör reaktif gücü yerinde sağlar, böylece aynı aktif güç için hat akımı düşer.
Hat akımı
Gücün yalnızca aktif kısmı iş yapar, bu yüzden güç faktörüne bölün.
I = P/(V·cos φ) = 18000/(400·0,75) = 60 A
Cevap
I = 60 A
12.AC güç ve güç faktörü
Cevap: I = 14,52 A
AC güç: görünür güç S = V·I (VA), faydalı iş yapan aktif güç P = S·cos φ (W) ile kaynak ve yük arasında gidip gelen reaktif güç Q = S·sin φ (var) olarak ayrılır. Güç faktörü cos φ’dir. Paralel bir kondansatör reaktif gücü yerinde sağlar, böylece aynı aktif güç için hat akımı düşer.
Önce ve sonra reaktif güç
Aktif güç P değişmez; yalnızca şebekeden çekilen reaktif güç değişir.
Q1 = 3·tan(arccos 0,8) = 2,25 kvar
QC = V²·2πf·C = 240²·2π·60·22·10⁻⁶ = 477,7 var = 0,4777 kvar
Q2 = 2,25 − 0,4777 = 1,772 kvar
Yeni görünür güç
S2 = √(3² + 1,772²) = 3,484 kVA
Yeni hat akımı
I = S2/V = 3484/240 = 14,52 A
Cevap
I = 14,52 A
13.Üç fazlı güç
Cevap: IL = 46,6 A
Dengeli üç fazlı sistemler: Y (yıldız) bağlantıda fazlar arası gerilim faz geriliminin √3 katıdır, VL = √3·Vph, ve hat akımı faz akımına eşittir. Δ (üçgen) bağlantıda fazlar arası gerilim faz gerilimine eşittir ve hat akımı faz akımının √3 katıdır, IL = √3·Iph. Toplam güç bir fazın gücünün üç katıdır: P = 3·Vph·Iph·cos φ = √3·VL·IL·cos φ.
Elektriksel giriş gücü
Pin = Pout/η = 30/0,88 = 34,09 kW
Hat akımı
IL = Pin/(√3·VL·cos φ) = 34091/(√3·480·0,88) = 46,6 A
Cevap
IL = 46,6 A
14.Üç fazlı güç
Cevap: Cph = 4877 µF
Dengeli üç fazlı sistemler: Y (yıldız) bağlantıda fazlar arası gerilim faz geriliminin √3 katıdır, VL = √3·Vph, ve hat akımı faz akımına eşittir. Δ (üçgen) bağlantıda fazlar arası gerilim faz gerilimine eşittir ve hat akımı faz akımının √3 katıdır, IL = √3·Iph. Toplam güç bir fazın gücünün üç katıdır: P = 3·Vph·Iph·cos φ = √3·VL·IL·cos φ. Güç faktörü düzeltme: kondansatörler reaktif gücü yerinde sağlar, QC = P·(tan φ1 − tan φ2). Üç kondansatörün her biri QC/3 = V²·ω·C sağlar; burada V o kondansatör üzerindeki gerilimdir: Δ grupta VL, Y grupta VL/√3.
Önce ve sonra reaktif güç
Aktif güç değişmediği için her güç faktörü reaktif gücü belirler: Q = P·tan φ.
Q1 = 300·tan(acos 0,7) = 300·1,02 = 306,1 kvar
Q2 = 300·tan(acos 0,98) = 300·0,2031 = 60,92 kvar
Kondansatörlerin sağladığı reaktif güç
QC = Q1 − Q2 = 245,1 kvar
Faz başına kapasitans
Y grupta her kondansatör bir hat ile yıldız noktası arasına bağlıdır.
İdeal transformatör: gerilimler sarım sayılarının oranında, akımlar ters oranda bulunur: V₁/V₂ = N₁/N₂ = a ve I₁/I₂ = N₂/N₁ = 1/a; böylece giriş gücü çıkış gücüne eşittir, V₁·I₁ = V₂·I₂. Sekonderdeki bir Z yük empedansı primerden a²·Z olarak görünür.
Anma akımı
İki sargı da aynı görünür gücü taşır.
ILV = S/V = 50000/240 = 208,3 A
Cevap
ILV = 208,3 A
16.Transformatörler
Cevap: Pcu,fl = 117,9 W
Transformatör kayıpları: demir kaybı (histerezis ve girdap akımları) gerilime bağlıdır ve her yükte aynıdır. Sargılardaki bakır kaybı akımın karesiyle değişir; bu yüzden anma yükünün x kesrinde x²·Pcu,fl olur. Verim η = Pout/(Pout + Pcore + Pcu), burada Pout = x·S·pf. Verim, bakır kaybının demir kaybına eşit olduğu yükte en yüksektir.