Birimleri çevirin: nm, mm ve cm’yi m’ye; ve açıların normalden ölçülüp ölçülmediğini denetleyin.
İşaretleri ve makullüğü denetleyin: sanal görüntünün dᵢ < 0’dır, yaklaşan kaynak daha tiz duyulur, kapalı borunun yalnızca tek harmonikleri vardır.
2Alıştırma soruları
1.KinematikOrta
72 km/h hızla giden bir otomobil, durana kadar 6 m/s² sabit yavaşlamayla fren yapıyor. Fren mesafesi s değerini bulun.
v₀ = 72 km/ha = −6 m/s²v = 0
s = m
2.KinematikZor
Bir tramvay durgun hâlden başlayıp 9 s boyunca 2 m/s² ile hızlanıyor, sonra 17 s sabit hızla gidiyor ve son olarak durana kadar 2,5 m/s² ile fren yapıyor. Toplam yolculuk süresi t değerini bulun.
a1 = 2 m/s²t1 = 9 st2 = 17 sa3 = −2,5 m/s²
t = s
3.Newton yasalarıOrta
Bir kutu düz bir zeminde 2,5 m/s ilk hızla kayıyor ve 0,8 m sonra duruyor. g = 9,81 m/s² alın. Kinetik sürtünme katsayısı μ değerini bulun.
v₀ = 2,5 m/sd = 0,8 mg = 9,81 m/s²
μ =
4.Newton yasalarıZor
Yatay bir masa üzerindeki 6,5 kg’lık bir blok, sürtünmesiz bir makaradan geçen hafif bir iple asılı 5,5 kg’lık bir kütleye bağlıdır. Blok ile masa arasındaki kinetik sürtünme katsayısı 0,1. g = 9,81 m/s² alın. İpteki gerilme kuvveti T değerini bulun.
m1 = 6,5 kgm2 = 5,5 kgμ = 0,1g = 9,81 m/s²
T = N
5.Eğik atışOrta
Bir top düz zeminden 40 m/s hızla ve yatayın 70° üstünde, 84 m uzaktaki bir duvara doğru vuruluyor. Hava direncini ihmal edin ve g = 9,81 m/s² alın. Top duvarın üzerinden hangi yükseklikte y geçer?
v₀ = 40 m/sθ = 70°x = 84 mg = 9,81 m/s²
y = m
6.Eğik atışZor
Bir top yer seviyesinden 34 m/s hızla ve yatayın 40° üstünde atılıyor. İnerken 9 m yüksekliğindeki bir binanın düz çatısına düşüyor. Hava direncini ihmal edin ve g = 9,81 m/s² alın. Atış noktasından düştüğü yere kadar yatay uzaklık x değerini bulun.
v₀ = 34 m/sθ = 40°hroof = 9 mg = 9,81 m/s²
x = m
7.İş ve enerjiOrta
Kütlesi 1500 kg olan bir otomobil 5° eğimli bir yokuşu sabit 36 km/h hızla çıkıyor. Hava direnci ve yuvarlanma direnci toplamı 650 N’dir. Tekerleklerin vermesi gereken güç P değerini kW cinsinden bulun.
Kütlesi 1 kg olan bir araba, 4 m yarıçaplı düşey bir dairesel halkaya giden sürtünmesiz bir rayda 18 m yükseklikten durgun hâlden bırakılıyor. Halkanın tepesinde rayın arabaya uyguladığı normal kuvvet N değerini bulun.
m = 1 kgh = 18 mR = 4 mg = 9,81 m/s²
N = N
9.Momentum ve çarpışmalarOrta
6 m/s hızla giden 3 kg’lık bir kızak, sürtünmesiz bir ray üzerinde duran 4,5 kg’lık bir kızakla tamamen esnek, kafa kafaya bir çarpışma yapıyor. Çarpışmadan sonra ikinci kızağın hızı v′2 değerini bulun.
m1 = 3 kgm2 = 4,5 kgv1 = 6 m/sv2 = 0
v′2 = m/s
10.Momentum ve çarpışmalarZor
0,5 kg’lık bir top bir duvara 21 m/s hızla çarpıyor ve 14 m/s hızla tam geri sekiyor. Temas 25 ms sürüyor. Duvarın topa verdiği itmenin büyüklüğü J değerini bulun.
m = 0,5 kgvin = 21 m/svout = 14 m/sΔt = 25 ms
J = N·s
11.Hidrostatik kuvvetOrta
2 m genişliğinde düşey dikdörtgen bir kapak, su dolu bir tankın duvarında, üst kenarı yüzeyin 1 m altında bulunuyor. Kapağa etkiyen bileşke hidrostatik kuvvet F değerini bulun.
3 m genişliğinde düşey dikdörtgen bir kapak, gliserin dolu bir tankın duvarında, üst kenarı yüzeyin 3 m altında bulunuyor. Basınç merkezinin yüzeyden derinliği ycp değerini bulun.
d = 3 mH = 2 mb = 3 mρ = 1260 kg/m³g = 9,81 m/s²
ycp = m
13.Süreklilik ve BernoulliOrta
Su, büyük ve açık bir tanktan 50 mm çaplı keskin kenarlı bir orifisten boşalıyor. Su seviyesi orifisin 3,5 m üstünde tutuluyor ve debi katsayısı 0,6’dir. Debi Q değerini bulun. g = 9,81 m/s² alın.
d = 50 mmh = 3,5 mCd = 0,6g = 9,81 m/s²
Q = L/s
14.Süreklilik ve BernoulliZor
Yatay bir venturimetre (giriş 200 mm, boğaz 100 mm) su taşıyor. Giriş ile boğaz arasına bağlı cıvalı bir U-tüp manometre 350 mm seviye farkı gösteriyor. Debi katsayısı 0,96’tür. Debi Q değerini bulun. Su için ρ = 1000 kg/m³, cıva için 13 600 kg/m³ ve g = 9,81 m/s² alın.
Bir ısı makinesi 725 °C sıcaklığındaki sıcak kaynak ile 20 °C sıcaklığındaki soğuk kaynak arasında çalışıyor. 2800 kJ ısı alıyor. Üretebileceği en fazla iş Wmax değerini bulun.
TH = 725 °CTL = 20 °CQH = 2800 kJ
Wmax = kJ
18.Isı makineleri ve soğutucularZor
İki Carnot makinesi seri çalışıyor. A makinesi 1150 °C’deki bir kaynaktan ısı alıyor ve Tm sıcaklığındaki bir ara kaynağa ısı atıyor. B makinesi bu ısının tamamını alıyor ve 40 °C’deki bir kaynağa ısı atıyor. İki makine aynı işi üretir. Tm değerini °C cinsinden bulun.
TH = 1150 °CTL = 40 °C
Tm = °C
19.Dalgalar, ses ve optikOrta
Bir cisim, odak uzaklığı 12 cm olan ince bir yakınsak merceğin 30 cm önünde duruyor. Görüntü uzaklığını, di, bulun. 1/f = 1/do + 1/di işaret kuralını kullanın (ıraksak mercek için f < 0, sanal görüntü için di < 0).
do = 30 cmf = 12 cm
di = cm
20.Dalgalar, ses ve optikZor
Bir kırınım ağının milimetrede 1200 çizgisi vardır. 589 nm dalga boylu ışık ağa dik olarak düşüyor. Görülebilecek en yüksek aydınlık maksimum mertebesi, mmax, kaçtır?
N = 1200 mm⁻¹λ = 589 nm
mmax =
3Çözeltiler
1.Kinematik
Cevap: s = 33,33 m
Sabit ivmeli hareket: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² ve v² = v₀² + 2·a·s. Bildiğiniz üç büyüklüğü ve aradığınız büyüklüğü içeren denklemi seçin ve işaretleri tek bir pozitif yöne göre tutarlı tutun.
Birimler
v₀ = 72/3,6 = 20 m/s
Fren mesafesi
0 = v₀² − 2·a·s → s = v₀²/(2a) = 20²/(2·6) = 33,33 m
Cevap
s = 33,33 m
2.Kinematik
Cevap: t = 33,2 s
Motion with constant acceleration: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² and v² = v₀² + 2·a·s. Pick the equation that contains the three things you know and the one you want, and keep the signs consistent with one positive direction.
En yüksek hız
v = a1·t1 = 2·9 = 18 m/s
Frenleme süresi
t3 = v/a3 = 18/2,5 = 7,2 s
Toplam süre
t = 9 + 17 + 7,2 = 33,2 s
Cevap
t = 33,2 s
3.Newton yasaları
Cevap: μ = 0,3982
Newton’s second law: the net force on a body equals its mass times its acceleration, ΣF = m·a. Draw a free-body diagram, choose a positive direction along the motion, and add every force in that direction: applied forces, friction μ·N against the motion, and the components of gravity.
Yavaşlama
a = v₀²/(2d) = 2,5²/(2·0,8) = 3,906 m/s²
Sürtünme katsayısı
μ·m·g = m·a → μ = a/g = 3,906/9,81 = 0,3982
Cevap
μ = 0,3982
4.Newton yasaları
Cevap: T = 32,15 N
Newton’un ikinci yasası: bir cisme etkiyen net kuvvet, kütlesi ile ivmesinin çarpımına eşittir: ΣF = m·a. Bir serbest cisim diyagramı çizin, hareket doğrultusunda bir pozitif yön seçin ve o doğrultudaki tüm kuvvetleri toplayın: uygulanan kuvvetler, harekete karşı koyan μ·N sürtünmesi ve yer çekiminin bileşenleri.
Projectile motion: with no air resistance, x = vxt and y = h + vyt − ½gt². The two directions are independent except that they share the same time.
Duvara kadar süre
vx = 40·cos 70° = 13,68 m/s
t = x/vx = 84/13,68 = 6,14 s
O andaki yükseklik
y = 37,59·6,14 − ½·9,81·6,14² = 45,87 m
Cevap
y = 45,87 m
Top duvarda zaten aşağı inmektedir.
6.Eğik atış
Cevap: x = 104,1 m
Projectile motion: with no air resistance, x = vxt and y = h + vyt − ½gt². The two directions are independent except that they share the same time.
Atış hızını bileşenlerine ayırın
vx = 26,05 m/s, vy = 21,85 m/s
Çatıya iniş süresi
Büyük kök: top iniyor.
9 = 21,85·t − 4,905·t²
t = (21,85 + √(21,85² − 2·9,81·9))/9,81 = 3,996 s
Yatay mesafe
x = vx·t = 26,05·3,996 = 104,1 m
Cevap
x = 104,1 m
7.İş ve enerji
Cevap: P = 19,32 kW
İş–enerji ilkesi: kinetik enerjideki değişim tüm kuvvetlerin işine eşittir. Yer çekimi ve yayları potansiyel enerji (mgh ve ½kx²) olarak yazmak bunu bir denkliğe çevirir: ilk enerji = son enerji + sürtünmeyle kaybedilen enerji (μN·d). Güç, kuvvet çarpı hızdır: P = F·v.
İtici kuvvet
m·g = 1500·9,81 = 14715 N
mg·sin θ = 14715·sin 5° = 1282 N
F = 1282 + 650 = 1932 N
Güç
v = 36/3,6 = 10 m/s
P = F·v = 1932·10 = 19325 W = 19,32 kW
Cevap
P = 19,32 kW
8.İş ve enerji
Cevap: N = 39,24 N
İş–enerji ilkesi: kinetik enerjideki değişim tüm kuvvetlerin işine eşittir. Yer çekimi ve yayları potansiyel enerji (mgh ve ½kx²) olarak yazmak bunu bir denkliğe çevirir: ilk enerji = son enerji + sürtünmeyle kaybedilen enerji (μN·d). Dairesel bir yörüngede merkeze doğru net kuvvet mv²/r’ye eşit olmalıdır.
Tepedeki hız
v² = 2g(h − 2R) = 2·9,81·(18 − 8) = 196,2 m²/s²
Tepedeki kuvvetler
m·g = 1·9,81 = 9,81 N
N = mv²/R − mg = 1·196,2/4 − 9,81 = 39,24 N
Cevap
N = 39,24 N
Araba h = 2,5R olduğunda halkayı ancak tamamlar; o zaman tepede N = 0 olur.
9.Momentum ve çarpışmalar
Cevap: v′2 = 4,8 m/s
Momentumun korunumu: bir çarpışma sırasında dış kuvvet etkimiyorsa, önceki toplam momentum Σm·v sonrakine eşittir. Hızların yönü vardır; bu yüzden bir pozitif yön seçin ve ters yöndeki hızlara eksi işareti verin. Esnek çarpışmada kinetik enerji de korunur; tamamen esnek olmayan çarpışmada cisimler birbirine yapışır.
Duran hedefle esnek çarpışma
Momentum ve enerji korunumunu birlikte çözmek bu iki sonucu verir.
v′1 = (3 − 4,5)/(3 + 4,5)·6 = −1,2 m/s
v′2 = 2·3/(3 + 4,5)·6 = 4,8 m/s
Cevap
v′2 = 4,8 m/s
10.Momentum ve çarpışmalar
Cevap: J = 17,5 N·s
Momentumun korunumu: bir çarpışma sırasında dış kuvvet etkimiyorsa, önceki toplam momentum Σm·v sonrakine eşittir. Hızların yönü vardır; bu yüzden bir pozitif yön seçin ve ters yöndeki hızlara eksi işareti verin. Esnek çarpışmada kinetik enerji de korunur; tamamen esnek olmayan çarpışmada cisimler birbirine yapışır.
Momentumdaki değişim
J = m·Δv = 0,5·(14 + 21) = 17,5 N·s
Cevap
J = 17,5 N·s
11.Hidrostatik kuvvet
Cevap: F = 51,5 kN
Düzlem yüzeye hidrostatik kuvvet: F = ρ·g·yc·A. Her zaman ağırlık merkezinin altında bulunan basınç merkezinde, ycp = yc + Ic/(ycA), etkir.
Ağırlık merkezi derinliği ve alan
yc = d + H/2 = 1 + 1,5/2 = 1,75 m
A = H·b = 1,5·2 = 3 m²
Bileşke kuvvet
F = ρ·g·yc·A = 1000·9,81·1,75·3 = 51,5 kN
Cevap
F = 51,5 kN
12.Hidrostatik kuvvet
Cevap: ycp = 4,083 m
Düzlem yüzeye hidrostatik kuvvet: F = ρ·g·yc·A. Her zaman ağırlık merkezinin altında bulunan basınç merkezinde, ycp = yc + Ic/(ycA), etkir.
Ağırlık merkezi derinliği ve alan
yc = d + H/2 = 3 + 2/2 = 4 m
A = H·b = 2·3 = 6 m²
Bileşke kuvvet
F = ρ·g·yc·A = 1260·9,81·4·6 = 296,7 kN
Basınç merkezi
Basınç derinlikle arttığından bileşke ağırlık merkezinin altında etkir.
Ic = b·H³/12 = 3·2³/12 = 2 m⁴
ycp = yc + Ic/(yc·A) = 4 + 2/(4·6) = 4,083 m
Cevap
ycp = 4,083 m
13.Süreklilik ve Bernoulli
Cevap: Q = 9,763 L/s
Continuity and Bernoulli: for an incompressible fluid the flow rate is the same at every section, Q = A₁v₁ = A₂v₂. Along a streamline without losses, p + ½ρv² + ρgz is constant, so where the fluid is faster or higher its pressure is lower.
İdeal jet hızı
√(2gh) = √(2·9,81·3,5) = 8,287 m/s
Gerçek debi
Debi katsayısı, jetin daralmasını ve kenardaki sürtünmeyi hesaba katar.
Continuity and Bernoulli: for an incompressible fluid the flow rate is the same at every section, Q = A₁v₁ = A₂v₂. Along a streamline without losses, p + ½ρv² + ρgz is constant, so where the fluid is faster or higher its pressure is lower.
Manometreden basınç farkı
Δp = (13600 − 1000)·9,81·0,35 = 43262 Pa
Boğaz hızı
Süreklilik ve Bernoulli birlikte ideal boğaz hızını verir.
Birleşik gaz yasası: sabit miktarda ideal gaz için P1V1/T1 = P2V2/T2.
Mutlak sıcaklıklar
T1 = 283,1 K, T2 = 413,1 K
Birleşik gaz yasası
V2 = V1·(P1/P2)·(T2/T1) = 2·(350/700)·(413,1/283,1) = 1,459 L
Cevap
V2 = 1,459 L
17.Isı makineleri ve soğutucular
Cevap: Wmax = 1978 kJ
İkinci yasa sınırları: mutlak sıcaklıkları TH ve TL olan kaynaklar arasında çalışan hiçbir çevrim tersinir (Carnot) çevrimi geçemez: ηmax = 1 − TL/TH, COPR,max = TL/(TH − TL) ve COPHP,max = TH/(TH − TL). Enerji her zaman korunur: QH = W + QL.
Mutlak sıcaklıklar
TH = 725 + 273,15 = 998,1 K
TL = 20 + 273,15 = 293,1 K
Carnot verimi
ηmax = 1 − TL/TH = 1 − 293,1/998,1 = 70,63 %
En fazla iş
Wmax = ηmax·QH = 0,7063·2800 = 1978 kJ
Cevap
Wmax = 1978 kJ
18.Isı makineleri ve soğutucular
Cevap: Tm = 595 °C
Second-law limits: no cycle working between reservoirs at absolute temperatures TH and TL can beat the reversible (Carnot) cycle: ηmax = 1 − TL/TH, COPR,max = TL/(TH − TL) and COPHP,max = TH/(TH − TL). Energy is always conserved: QH = W + QL.
Mutlak sıcaklıklar
TH = 1150 + 273,15 = 1423 K
TL = 40 + 273,15 = 313,1 K
Eşit iş
W = Q·(1 − Tlow/Thigh) ve Q/T her kaynakta aynıdır, bu yüzden W sıcaklık düşüşüyle orantılıdır.
Tm = (1423 + 313,1)/2 = 868,2 K = 595 °C
Cevap
Tm = 595 °C
19.Dalgalar, ses ve optik
Cevap: di = 20 cm
Geometrik optik: bir sınırda n₁·sin θ₁ = n₂·sin θ₂ (Snell yasası); açılar normalden ölçülür ve n = c/v. Daha yavaş bir ortama geçerken ışın normale doğru kırılır. Daha yoğun bir ortamdan (n₁ > n₂) kritik açının θc = arcsin(n₂/n₁) ötesinde ışığın tamamı yansır: toplam iç yansıma. İnce mercekler ve küresel aynalar 1/f = 1/do + 1/di denklemine uyar; büyütme m = −di/do’dır. İşaret kuralı: yakınsak mercek ve çukur ayna için f > 0 (f = R/2), ıraksak mercek ve tümsek ayna için f < 0; gerçek görüntü için di > 0, sanal görüntü için di < 0 ve ters görüntü için m < 0.
İnce mercek denklemi
1/di = 1/f − 1/do = 1/12 − 1/30
di = 20 cm
Işın şeması
gerçek, merceğin öbür tarafında
Cevap
di = 20 cm
20.Dalgalar, ses ve optik
Cevap: mmax = 1
Girişim ve kırınım: aralarında d uzaklığı olan iki yarıktan gelen ışık, ekrandaki bir noktaya d·sin θ yol farkıyla ulaşır. Aydınlık saçaklar d·sin θ = mλ olan yerlerde görünür (m = 0, ±1, ±2, …). L ≫ d uzaklığındaki bir ekran için m. aydınlık saçak y = mλL/d konumundadır ve saçak aralığı Δy = λL/d’dir. Milimetrede N çizgisi olan bir ağın d = 1/N’dir ve d·sin θ = mλ’da keskin maksimumları vardır; sin θ ≤ 1 olduğundan en yüksek mertebe m ≤ d/λ olan en büyük tam sayıdır. a genişliğindeki tek bir yarığın karanlık saçakları a·sin θ = mλ’dadır, m = ±1, ±2, …