Birimleri çevirin: nm, mm ve cm’yi m’ye; ve açıların normalden ölçülüp ölçülmediğini denetleyin.
İşaretleri ve makullüğü denetleyin: sanal görüntünün dᵢ < 0’dır, yaklaşan kaynak daha tiz duyulur, kapalı borunun yalnızca tek harmonikleri vardır.
2Alıştırma soruları
1.KinematikOrta
120 km/h hızla giden bir otomobil, durana kadar 6,5 m/s² sabit yavaşlamayla fren yapıyor. Frenleme ne kadar sürer? t değerini bulun.
v₀ = 120 km/ha = −6,5 m/s²v = 0
t = s
2.KinematikZor
Bir model roket durgun hâlden dik olarak yukarı fırlatılıyor. Motoru ona 3 s boyunca 38 m/s² sabit yukarı ivme veriyor; ardından motor duruyor ve roket serbestçe hareket ediyor. Hava direncini ihmal edin ve g = 9,81 m/s² alın. Roketin ulaştığı en büyük yükseklik hmax değerini bulun.
a = 38 m/s²t1 = 3 sg = 9,81 m/s²
hmax = m
3.Newton yasalarıOrta
Bir kutu düz bir zeminde 6 m/s ilk hızla kayıyor ve 6,1 m sonra duruyor. g = 9,81 m/s² alın. Kinetik sürtünme katsayısı μ değerini bulun.
v₀ = 6 m/sd = 6,1 mg = 9,81 m/s²
μ =
4.Newton yasalarıZor
Yatay bir masa üzerindeki 3,5 kg’lık bir blok, sürtünmesiz bir makaradan geçen hafif bir iple asılı 2,5 kg’lık bir kütleye bağlıdır. Blok ile masa arasındaki kinetik sürtünme katsayısı 0,3. g = 9,81 m/s² alın. Sistemin ivmesi a değerini bulun.
m1 = 3,5 kgm2 = 2,5 kgμ = 0,3g = 9,81 m/s²
a = m/s²
5.Eğik atışOrta
Bir top düz zeminden yatayın 45° üzerinden fırlatılıyor. Hava direncini ihmal edin. Top yere çarpana kadar geçen uçuş süresi t değerini bulun.
v0 = 22 m/sθ = 45°g = 9,81 m/s²
t = s
6.Eğik atışZor
Bir top 55 m’lik bir uçurumun tepesinden 13 m/s hızla ve yatayın 35° üstünde atılıyor. Hava direncini ihmal edin ve g = 9,81 m/s² alın. Uçurumun dibindeki zeminden en büyük yükseklik H değerini bulun.
v₀ = 13 m/sθ = 35°h = 55 mg = 9,81 m/s²
H = m
7.İş ve enerjiOrta
Kütlesi 1800 kg olan bir otomobil 8° eğimli bir yokuşu sabit 54 km/h hızla çıkıyor. Hava direnci ve yuvarlanma direnci toplamı 350 N’dir. Tekerleklerin vermesi gereken güç P değerini kW cinsinden bulun.
Kütlesi 10 kg olan bir blok pürüzlü yatay bir masada duruyor (μ = 0,1). Ondan çıkan hafif bir ip, masanın kenarındaki sürtünmesiz bir makaradan geçerek kütlesi 6 kg olan asılı bir bloğa bağlanıyor. Sistem durgun hâlden bırakılıyor. Asılı blok 1 m düştükten sonra blokların hızı v değerini bulun.
m1 = 10 kgm2 = 6 kgμ = 0,1d = 1 mg = 9,81 m/s²
v = m/s
9.Momentum ve çarpışmalarOrta
10 m/s hızla giden 1500 kg’lık bir otomobil, duran 1300 kg’lık bir otomobile çarpıyor ve ikisi birbirine kenetleniyor. Çarpışmada ne kadar kinetik enerji ΔK kaybolur?
m1 = 1500 kgv1 = 10 m/sm2 = 1300 kgv2 = 0
ΔK = J
10.Momentum ve çarpışmalarZor
0,4 kg’lık bir top bir duvara 17 m/s hızla çarpıyor ve 11 m/s hızla tam geri sekiyor. Temas 20 ms sürüyor. Duvarın topa verdiği itmenin büyüklüğü J değerini bulun.
m = 0,4 kgvin = 17 m/svout = 11 m/sΔt = 20 ms
J = N·s
11.Hidrostatik kuvvetOrta
2 m genişliğinde düşey dikdörtgen bir kapak, su dolu bir tankın duvarında, üst kenarı yüzeyin 1 m altında bulunuyor. Kapağa etkiyen bileşke hidrostatik kuvvet F değerini bulun.
d = 1 mH = 3 mb = 2 mρ = 1000 kg/m³g = 9,81 m/s²
F = kN
12.Hidrostatik kuvvetZor
3 m genişliğinde düşey dikdörtgen bir kapak, su dolu bir tankın duvarında, üst kenarı yüzeyin 2,5 m altında bulunuyor. Kapağa etkiyen bileşke hidrostatik kuvvet F değerini bulun.
Su, büyük ve açık bir tanktan 40 mm çaplı keskin kenarlı bir orifisten boşalıyor. Su seviyesi orifisin 2,5 m üstünde tutuluyor ve debi katsayısı 0,61’dir. Debi Q değerini bulun. g = 9,81 m/s² alın.
d = 40 mmh = 2,5 mCd = 0,61g = 9,81 m/s²
Q = L/s
14.Süreklilik ve BernoulliZor
Su, 75 mm değerinden 50 mm değerine daralan ve 3 m yükselen bir boruda yukarı akıyor. Kesit 1’de basınç 120 kPa, hız 1,5 m/s. Kayıpları ihmal ederek kesit 2’deki basınç p2 değerini bulun.
Bir ısı makinesi 475 °C sıcaklığındaki sıcak kaynak ile 35 °C sıcaklığındaki soğuk kaynak arasında çalışıyor. 3700 kJ ısı alıyor. Üretebileceği en fazla iş Wmax değerini bulun.
TH = 475 °CTL = 35 °CQH = 3700 kJ
Wmax = kJ
18.Isı makineleri ve soğutucularZor
Bir ısı pompası -10 °C’deki bir kaynaktan ısı alarak 21 °C’deki bir ısıtma sistemine 17 kW ısı veriyor. Gerçek COP’u bu sıcaklıklar arasındaki Carnot COP’unun %30’idir. Harcadığı elektrik gücü Ẇ değerini bulun.
TH = 21 °CTL = -10 °CηII = 30%Q̇H = 17 kW
Ẇ = kW
19.Dalgalar, ses ve optikOrta
Bir cisim, odak uzaklığı 12 cm olan ince bir yakınsak merceğin 25 cm önünde duruyor. Görüntü uzaklığını, di, bulun. 1/f = 1/do + 1/di işaret kuralını kullanın (ıraksak mercek için f < 0, sanal görüntü için di < 0).
do = 25 cmf = 12 cm
di = cm
20.Dalgalar, ses ve optikZor
550 nm dalga boylu ışık, aralarında 0,15 mm olan iki yarığa düşüyor. Ekran 1,5 m uzaklıkta. Komşu aydınlık saçaklar arasındaki aralığı, Δy, bulun.
λ = 550 nmd = 0,15 mmL = 1,5 m
Δy = mm
3Çözeltiler
1.Kinematik
Cevap: t = 5,128 s
Sabit ivmeli hareket: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² ve v² = v₀² + 2·a·s. Bildiğiniz üç büyüklüğü ve aradığınız büyüklüğü içeren denklemi seçin ve işaretleri tek bir pozitif yöne göre tutarlı tutun.
Birimler
v₀ = 120/3,6 = 33,33 m/s
Frenleme süresi
0 = v₀ − a·t → t = v₀/a = 33,33/6,5 = 5,128 s
Cevap
t = 5,128 s
2.Kinematik
Cevap: hmax = 833,4 m
Sabit ivmeli hareket: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² ve v² = v₀² + 2·a·s. Bildiğiniz üç büyüklüğü ve aradığınız büyüklüğü içeren denklemi seçin ve işaretleri tek bir pozitif yöne göre tutarlı tutun.
Motorlu evre
v₁ = 38·3 = 114 m/s
h₁ = ½·38·3² = 171 m
Yukarı serbest uçuş
Tepede hız sıfırdır.
Δh = v₁²/(2g) = 114²/(2·9,81) = 662,4 m
hmax = 171 + 662,4 = 833,4 m
Cevap
hmax = 833,4 m
3.Newton yasaları
Cevap: μ = 0,3008
Newton’un ikinci yasası: bir cisme etkiyen net kuvvet, kütlesi ile ivmesinin çarpımına eşittir: ΣF = m·a. Bir serbest cisim diyagramı çizin, hareket doğrultusunda bir pozitif yön seçin ve o doğrultudaki tüm kuvvetleri toplayın: uygulanan kuvvetler, harekete karşı koyan μ·N sürtünmesi ve yer çekiminin bileşenleri.
Yavaşlama
a = v₀²/(2d) = 6²/(2·6,1) = 2,951 m/s²
Sürtünme katsayısı
μ·m·g = m·a → μ = a/g = 2,951/9,81 = 0,3008
Cevap
μ = 0,3008
4.Newton yasaları
Cevap: a = 2,371 m/s²
Newton’un ikinci yasası: bir cisme etkiyen net kuvvet, kütlesi ile ivmesinin çarpımına eşittir: ΣF = m·a. Bir serbest cisim diyagramı çizin, hareket doğrultusunda bir pozitif yön seçin ve o doğrultudaki tüm kuvvetleri toplayın: uygulanan kuvvetler, harekete karşı koyan μ·N sürtünmesi ve yer çekiminin bileşenleri.
Eğik atış: hava direnci yokken x = vxt ve y = h + vyt − ½gt². İki yön, aynı süreyi paylaşmaları dışında birbirinden bağımsızdır.
Atış hızını bileşenlerine ayırın
Yatay hız sabittir; düşey hareketin aşağı doğru sabit ivmesi g = 9,81 m/s² değerindedir.
vx = v0·cos θ = 22·cos 45° = 15,56 m/s
vy = v0·sin θ = 22·sin 45° = 15,56 m/s
Havada kalma süresi
Aynı yükseklikten atılıp aynı yüksekliğe düşerse: t = 2vy/g.
t = 2·15,56/9,81 = 3,172 s
Cevap
t = 3,172 s
6.Eğik atış
Cevap: H = 57,83 m
Eğik atış: hava direnci yokken x = vxt ve y = h + vyt − ½gt². İki yön, aynı süreyi paylaşmaları dışında birbirinden bağımsızdır.
Düşey atış hızı
vy = 13·sin 35° = 7,456 m/s
Uçurumun üstündeki yükselme
Δh = vy²/(2g) = 7,456²/(2·9,81) = 2,834 m
Yerden yükseklik
H = 55 + 2,834 = 57,83 m
Cevap
H = 57,83 m
7.İş ve enerji
Cevap: P = 42,11 kW
İş–enerji ilkesi: kinetik enerjideki değişim tüm kuvvetlerin işine eşittir. Yer çekimi ve yayları potansiyel enerji (mgh ve ½kx²) olarak yazmak bunu bir denkliğe çevirir: ilk enerji = son enerji + sürtünmeyle kaybedilen enerji (μN·d). Güç, kuvvet çarpı hızdır: P = F·v.
İtici kuvvet
m·g = 1800·9,81 = 17658 N
mg·sin θ = 17658·sin 8° = 2458 N
F = 2458 + 350 = 2808 N
Güç
v = 54/3,6 = 15 m/s
P = F·v = 2808·15 = 42113 W = 42,11 kW
Cevap
P = 42,11 kW
8.İş ve enerji
Cevap: v = 2,476 m/s
İş–enerji ilkesi: kinetik enerjideki değişim tüm kuvvetlerin işine eşittir. Yer çekimi ve yayları potansiyel enerji (mgh ve ½kx²) olarak yazmak bunu bir denkliğe çevirir: ilk enerji = son enerji + sürtünmeyle kaybedilen enerji (μN·d).
Açığa çıkan ve kaybolan enerji
m₂g·d = 58,86·1 = 58,86 J
μ·m₁g·d = 0,1·98,1·1 = 9,81 J
İki bloğun kinetik enerjisi
½(m₁ + m₂)v² = 49,05 → v = √(2·49,05/16) = 2,476 m/s
Cevap
v = 2,476 m/s
9.Momentum ve çarpışmalar
Cevap: ΔK = 34821 J
Momentumun korunumu: bir çarpışma sırasında dış kuvvet etkimiyorsa, önceki toplam momentum Σm·v sonrakine eşittir. Hızların yönü vardır; bu yüzden bir pozitif yön seçin ve ters yöndeki hızlara eksi işareti verin. Esnek çarpışmada kinetik enerji de korunur; tamamen esnek olmayan çarpışmada cisimler birbirine yapışır.
Ortak hız
v′ = m1·v1/(m1 + m2) = 1500·10/2800 = 5,357 m/s
Önceki ve sonraki kinetik enerji
Kbefore = ½·1500·10² = 75000 J
Kafter = ½·2800·5,357² = 40179 J
Kaybolan enerji
ΔK = 75000 − 40179 = 34821 J
Cevap
ΔK = 34821 J
Kaybolan enerji şekil değiştirmeye, ısıya ve sese gider.
10.Momentum ve çarpışmalar
Cevap: J = 11,2 N·s
Momentumun korunumu: bir çarpışma sırasında dış kuvvet etkimiyorsa, önceki toplam momentum Σm·v sonrakine eşittir. Hızların yönü vardır; bu yüzden bir pozitif yön seçin ve ters yöndeki hızlara eksi işareti verin. Esnek çarpışmada kinetik enerji de korunur; tamamen esnek olmayan çarpışmada cisimler birbirine yapışır.
Momentumdaki değişim
J = m·Δv = 0,4·(11 + 17) = 11,2 N·s
Cevap
J = 11,2 N·s
11.Hidrostatik kuvvet
Cevap: F = 147,2 kN
Düzlem yüzeye hidrostatik kuvvet: F = ρ·g·yc·A. Her zaman ağırlık merkezinin altında bulunan basınç merkezinde, ycp = yc + Ic/(ycA), etkir.
Ağırlık merkezi derinliği ve alan
yc = d + H/2 = 1 + 3/2 = 2,5 m
A = H·b = 3·2 = 6 m²
Bileşke kuvvet
F = ρ·g·yc·A = 1000·9,81·2,5·6 = 147,2 kN
Cevap
F = 147,2 kN
12.Hidrostatik kuvvet
Cevap: F = 353,2 kN
Düzlem yüzeye hidrostatik kuvvet: F = ρ·g·yc·A. Her zaman ağırlık merkezinin altında bulunan basınç merkezinde, ycp = yc + Ic/(ycA), etkir.
Ağırlık merkezi derinliği ve alan
yc = d + H/2 = 2,5 + 3/2 = 4 m
A = H·b = 3·3 = 9 m²
Bileşke kuvvet
F = ρ·g·yc·A = 1000·9,81·4·9 = 353,2 kN
Cevap
F = 353,2 kN
13.Süreklilik ve Bernoulli
Cevap: Q = 5,369 L/s
Süreklilik ve Bernoulli: sıkıştırılamaz bir akışkan için debi her kesitte aynıdır, Q = A₁v₁ = A₂v₂. Kayıpsız bir akım çizgisi boyunca p + ½ρv² + ρgz sabittir; bu yüzden akışkanın daha hızlı ya da daha yüksek olduğu yerde basınç daha düşüktür.
İdeal jet hızı
√(2gh) = √(2·9,81·2,5) = 7,004 m/s
Gerçek debi
Debi katsayısı, jetin daralmasını ve kenardaki sürtünmeyi hesaba katar.
Süreklilik ve Bernoulli: sıkıştırılamaz bir akışkan için debi her kesitte aynıdır, Q = A₁v₁ = A₂v₂. Kayıpsız bir akım çizgisi boyunca p + ½ρv² + ρgz sabittir; bu yüzden akışkanın daha hızlı ya da daha yüksek olduğu yerde basınç daha düşüktür.
Süreklilik ve Bernoulli
Pa ile çalışın, sonra kPa elde etmek için 1000’e bölün.
Birleşik gaz yasası: sabit miktarda ideal gaz için P1V1/T1 = P2V2/T2.
Mutlak sıcaklıklar
T1 = 283,1 K, T2 = 443,1 K
Birleşik gaz yasası
V2 = V1·(P1/P2)·(T2/T1) = 10·(350/300)·(443,1/283,1) = 18,26 L
Cevap
V2 = 18,26 L
17.Isı makineleri ve soğutucular
Cevap: Wmax = 2176 kJ
İkinci yasa sınırları: mutlak sıcaklıkları TH ve TL olan kaynaklar arasında çalışan hiçbir çevrim tersinir (Carnot) çevrimi geçemez: ηmax = 1 − TL/TH, COPR,max = TL/(TH − TL) ve COPHP,max = TH/(TH − TL). Enerji her zaman korunur: QH = W + QL.
Mutlak sıcaklıklar
TH = 475 + 273,15 = 748,1 K
TL = 35 + 273,15 = 308,1 K
Carnot verimi
ηmax = 1 − TL/TH = 1 − 308,1/748,1 = 58,81 %
En fazla iş
Wmax = ηmax·QH = 0,5881·3700 = 2176 kJ
Cevap
Wmax = 2176 kJ
18.Isı makineleri ve soğutucular
Cevap: Ẇ = 5,972 kW
İkinci yasa sınırları: mutlak sıcaklıkları TH ve TL olan kaynaklar arasında çalışan hiçbir çevrim tersinir (Carnot) çevrimi geçemez: ηmax = 1 − TL/TH, COPR,max = TL/(TH − TL) ve COPHP,max = TH/(TH − TL). Enerji her zaman korunur: QH = W + QL.
Mutlak sıcaklıklar
TH = 21 + 273,15 = 294,1 K
TL = -10 + 273,15 = 263,1 K
Carnot ve gerçek COP
COPmax = 294,1/(294,1 − 263,1) = 9,489
COP = 0,3·9,489 = 2,847
Giriş gücü
Ẇ = Q̇H/COP = 17/2,847 = 5,972 kW
Cevap
Ẇ = 5,972 kW
19.Dalgalar, ses ve optik
Cevap: di = 23,08 cm
Geometrik optik: bir sınırda n₁·sin θ₁ = n₂·sin θ₂ (Snell yasası); açılar normalden ölçülür ve n = c/v. Daha yavaş bir ortama geçerken ışın normale doğru kırılır. Daha yoğun bir ortamdan (n₁ > n₂) kritik açının θc = arcsin(n₂/n₁) ötesinde ışığın tamamı yansır: toplam iç yansıma. İnce mercekler ve küresel aynalar 1/f = 1/do + 1/di denklemine uyar; büyütme m = −di/do’dır. İşaret kuralı: yakınsak mercek ve çukur ayna için f > 0 (f = R/2), ıraksak mercek ve tümsek ayna için f < 0; gerçek görüntü için di > 0, sanal görüntü için di < 0 ve ters görüntü için m < 0.
İnce mercek denklemi
1/di = 1/f − 1/do = 1/12 − 1/25
di = 23,08 cm
Işın şeması
gerçek, merceğin öbür tarafında
Cevap
di = 23,08 cm
20.Dalgalar, ses ve optik
Cevap: Δy = 5,5 mm
Girişim ve kırınım: aralarında d uzaklığı olan iki yarıktan gelen ışık, ekrandaki bir noktaya d·sin θ yol farkıyla ulaşır. Aydınlık saçaklar d·sin θ = mλ olan yerlerde görünür (m = 0, ±1, ±2, …). L ≫ d uzaklığındaki bir ekran için m. aydınlık saçak y = mλL/d konumundadır ve saçak aralığı Δy = λL/d’dir. Milimetrede N çizgisi olan bir ağın d = 1/N’dir ve d·sin θ = mλ’da keskin maksimumları vardır; sin θ ≤ 1 olduğundan en yüksek mertebe m ≤ d/λ olan en büyük tam sayıdır. a genişliğindeki tek bir yarığın karanlık saçakları a·sin θ = mλ’dadır, m = ±1, ±2, …