v = ω·r, E = ½mv²(1 + I/(mr²)), a = g·sin θ/(1 + I/(mr²))
Moment pędu
L = I·ω, I1ω1 = I2ω2
Uderzenie względem punktu zawieszenia
m·v·d = I·ω
Metoda
Wybierz oś: stały punkt obrotu lub środek masy dla ciał toczących się.
Znajdź moment bezwładności względem tej osi ze standardowych wyników, używając I = IG + m·d² dla przesuniętej osi.
Wybierz metodę: ΣM = I·α dla przyspieszeń i sił, energię (½·I·ω² + ½·m·v² + m·g·h) dla prędkości, moment pędu dla uderzeń i nagłych zmian.
Połącz ruch postępowy i obrotowy wzorami v = ω·r i a = α·r oraz zamień obr/min na rad/s.
Koła i przekładnie zębate
Zazębione koła
n1·N1 = n2·N2
Moment skręcający
T2 = T1·(N2/N1)·η
Moc
P = T·ω, ω = 2π·n/60
Przekładnia wielostopniowa
przełożenie całkowite = iloczyn przełożeń poszczególnych stopni
Sprężyny i wahadła
Masa na sprężynie
T = 2π·√(m/k)
Wahadło
T = 2π·√(L/g)
Pulsacja
ω = √(k/m) = 2π/T
Maksymalna prędkość i przyspieszenie
vmax = A·ω, amax = A·ω²
Energia
E = ½·k·A²
Drgania mechaniczne
Częstotliwość drgań własnych
ωn = √(k/m), fn = ωn/(2π)
Z ugięcia statycznego
ωn = √(g/δst)
Tłumienie krytyczne
cc = 2√(km) = 2mωn
Współczynnik tłumienia
ζ = c/cc
Częstotliwość drgań tłumionych
ωd = ωn√(1 − ζ²)
Logarytmiczny dekrement tłumienia
δ = (1/n)·ln(x0/xn), ζ = δ/√(4π² + δ²)
Sprężyny połączone równolegle
k = k1 + k2
Sprężyny połączone szeregowo
1/k = 1/k1 + 1/k2
2Zadania do ćwiczenia
1.KinematykaŚredni
Samochód jadący z prędkością 90 km/h hamuje ze stałym opóźnieniem 8 m/s² aż do zatrzymania. Wyznacz drogę hamowania s.
v₀ = 90 km/ha = −8 m/s²v = 0
s = m
2.KinematykaTrudny
Piłkę rzucono pionowo w górę z prędkością 5 m/s z krawędzi dachu na wysokości 15 m nad ziemią. Pomiń opór powietrza i przyjmij g = 9,81 m/s². Po jakim czasie od rzutu piłka uderzy w ziemię? Wyznacz t.
v₀ = 5 m/sh₀ = 15 mg = 9,81 m/s²
t = s
3.Zasady dynamiki NewtonaŚredni
Skrzynka o masie 40 kg jest pchana ze stałą prędkością w górę rampy nachylonej pod kątem 40° do poziomu siłą równoległą do rampy. Współczynnik tarcia kinetycznego wynosi 0,2. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz siłę pchającą F.
m = 40 kgθ = 40°μ = 0,2g = 9,81 m/s²
F = N
4.Zasady dynamiki NewtonaTrudny
Klocek o masie 1,5 kg na rampie nachylonej pod kątem 35° jest połączony lekką nicią przechodzącą przez bloczek bez tarcia na szczycie rampy z wiszącym ciężarkiem o masie 6,5 kg. Wiszący ciężarek porusza się w dół. Współczynnik tarcia kinetycznego między klockiem a rampą wynosi 0,25. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz siłę naciągu T nici.
Piłkę wyrzucono z poziomego terenu pod kątem 50° do poziomu i upadła 130 m dalej. Pomiń opór powietrza i przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz prędkość początkową v0.
θ = 50°R = 130 mg = 9,81 m/s²
v0 = m/s
6.Rzut ukośnyTrudny
Piłkę wyrzucono z prędkością 19 m/s pod kątem 55° do poziomu ze szczytu klifu o wysokości 60 m. Pomiń opór powietrza i przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz największą wysokość H nad ziemią u podnóża klifu.
v₀ = 19 m/sθ = 55°h = 60 mg = 9,81 m/s²
H = m
7.Ruch po okręguŚredni
Inżynier drogowy chce, aby samochody pokonywały zakręt o promieniu 170 m z prędkością 120 km/h bez polegania na tarciu. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz kąt przechyłki θ.
r = 170 mv = 120 km/hg = 9,81 m/s²
θ = °
8.Ruch po okręguTrudny
Kulka na nici o długości 1,2 m porusza się po okręgu w płaszczyźnie pionowej. Przyjmij g = 9,81 m/s². Jaka jest najmniejsza prędkość vmin w najwyższym punkcie, przy której nić jest jeszcze napięta?
r = 1,2 mg = 9,81 m/s²
vmin = m/s
9.Praca i energiaŚredni
Klocek o masie 10 kg zsuwa się na odcinku 17 m po zboczu nachylonym pod kątem 40° do poziomu, przy współczynniku tarcia kinetycznego 0,2. Wyznacz pracę Wf wykonaną przeciw tarciu.
m = 10 kgθ = 40°μ = 0,2d = 17 mg = 9,81 m/s²
Wf = J
10.Praca i energiaTrudny
Wózek o masie 1 kg zostaje puszczony bez prędkości początkowej z wysokości 12 m na gładkim torze, który przechodzi w pionową pętlę o promieniu 3 m. Wyznacz siłę nacisku N, z jaką tor działa na wózek w najwyższym punkcie pętli.
m = 1 kgh = 12 mR = 3 mg = 9,81 m/s²
N = N
11.Pęd i zderzeniaŚredni
Wózek o masie 4 kg jadący z prędkością 9 m/s zderza się czołowo i doskonale sprężyście ze spoczywającym wózkiem o masie 1 kg na torze bez tarcia. Wyznacz prędkość v′2 drugiego wózka po zderzeniu.
m1 = 4 kgm2 = 1 kgv1 = 9 m/sv2 = 0
v′2 = m/s
12.Pęd i zderzeniaTrudny
Na skrzyżowaniu samochód o masie 1800 kg jadący na wschód z prędkością 13 m/s zderza się z samochodem o masie 2000 kg jadącym na północ z prędkością 17 m/s. Samochody się sczepiają. Wyznacz kierunek θ ruchu wraku tuż po zderzeniu, mierzony od wschodu w stronę północy.
m1 = 1800 kgv1 = 13 m/s (E)m2 = 2000 kgv2 = 17 m/s (N)
θ = °
13.Ruch obrotowy bryły sztywnejŚredni
Jednorodny cienki pręt o masie 16,5 kg i długości 2,6 m jest zamocowany przegubowo na jednym końcu i utrzymywany poziomo. Puszczono go swobodnie ze spoczynku. Przyjmij g = 9,81 m/s². Znajdź przyspieszenie atip wolnego końca tuż po puszczeniu.
m = 16,5 kgL = 2,6 mg = 9,81 m/s²
atip = m/s²
14.Ruch obrotowy bryły sztywnejTrudny
pełny walec o masie 13 kg toczy się bez poślizgu z prędkością 5,5 m/s. Znajdź jego całkowitą energię kinetyczną Ek.
m = 13 kgv = 5,5 m/sI = ½·m·r²
Ek = J
15.Koła i przekładnie zębateŚredni
Ślimak o liczbie zwojów 2 obraca się z prędkością 1440 rpm i napędza ślimacznicę o 50 zębach. Wyznacz prędkość obrotową nw ślimacznicy.
z = 2Nw = 50n = 1440 rpm
nw = rpm
16.Koła i przekładnie zębateTrudny
W przekładni planetarnej koło słoneczne ma 15 zębów, a każdy satelita 24 zębów. Koło koronowe jest unieruchomione, a koło słoneczne napędzane z prędkością 900 rpm. Wyznacz prędkość obrotową nc jarzma.
Ns = 15Np = 24ns = 900 rpm
nc = rpm
17.Sprężyny i wahadłaŚredni
Astronauta na innej planecie stwierdza, że wahadło matematyczne o długości 1,9 m ma przy małych wychyleniach okres 2,91 s. Wyznacz przyspieszenie grawitacyjne g na tej planecie.
L = 1,9 mT = 2,91 s
g = m/s²
18.Sprężyny i wahadłaTrudny
Ciężarek na sprężynie o k = 180 N/m drga na powierzchni bez tarcia z amplitudą 6 cm. Wyznacz jego energię kinetyczną K, gdy znajduje się 5 cm od położenia równowagi.
k = 180 N/mA = 6 cmx = 5 cm
K = J
19.Drgania mechaniczneŚredni
Masa 15 kg jest podparta na sprężynie o sztywności 150 kN/m i tłumiku wiskotycznym o współczynniku tłumienia 450 N·s/m. Wyznacz współczynnik tłumienia względnego ζ.
m = 15 kgk = 150 kN/mc = 450 N·s/m
ζ =
20.Drgania mechaniczneTrudny
Masa 50 kg wisi na dwóch sprężynach obok siebie (równolegle) o sztywnościach k₁ = 40 kN/m i k₂ = 15 kN/m. Masa pozostaje pozioma. Pomiń tłumienie i masy sprężyn. Wyznacz częstotliwość drgań własnych fn w kierunku pionowym w Hz.
m = 50 kgk1 = 40 kN/mk2 = 15 kN/m
fn = Hz
3Roztwory
1.Kinematyka
Odpowiedź: s = 39,06 m
Ruch ze stałym przyspieszeniem: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² i v² = v₀² + 2·a·s. Wybierz równanie, które zawiera trzy znane wielkości i tę szukaną, i trzymaj się znaków zgodnych z jednym kierunkiem dodatnim.
Jednostki
v₀ = 90/3,6 = 25 m/s
Droga hamowania
0 = v₀² − 2·a·s → s = v₀²/(2a) = 25²/(2·8) = 39,06 m
Odpowiedź
s = 39,06 m
2.Kinematyka
Odpowiedź: t = 2,331 s
Ruch ze stałym przyspieszeniem: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² i v² = v₀² + 2·a·s. Wybierz równanie, które zawiera trzy znane wielkości i tę szukaną, i trzymaj się znaków zgodnych z jednym kierunkiem dodatnim.
Równanie ruchu
Kierunek w górę jest dodatni, a ziemia leży h₀ poniżej punktu startu.
−15 = 5·t − ½·9,81·t²
4,905·t² − 5·t − 15 = 0
Rozwiąż równanie kwadratowe
Sens fizyczny ma tylko dodatni pierwiastek.
t = (5 + √(5² + 2·9,81·15))/9,81 = 2,331 s
Odpowiedź
t = 2,331 s
3.Zasady dynamiki Newtona
Odpowiedź: F = 312,3 N
Newton’s second law: the net force on a body equals its mass times its acceleration, ΣF = m·a. Draw a free-body diagram, choose a positive direction along the motion, and add every force in that direction: applied forces, friction μ·N against the motion, and the components of gravity.
Siły wzdłuż równi
Stała prędkość: siły się równoważą.
F = m·g·sin θ + μ·m·g·cos θ
Siła pchająca
F = 252,2 + 60,12 = 312,3 N
Odpowiedź
F = 312,3 N
4.Zasady dynamiki Newtona
Odpowiedź: T = 21,26 N
Newton’s second law: the net force on a body equals its mass times its acceleration, ΣF = m·a. Draw a free-body diagram, choose a positive direction along the motion, and add every force in that direction: applied forces, friction μ·N against the motion, and the components of gravity.
Siły wzdłuż nici
m₂·g = 63,77 N
m₁·g·sin θ = 8,44 N
μ·m₁·g·cos θ = 3,013 N
Przyspieszenie układu
a = (63,77 − 8,44 − 3,013)/8 = 6,539 m/s²
Siła naciągu z wiszącego ciężarka
m2·g − T = m2·a → T = 6,5·(9,81 − 6,539) = 21,26 N
Odpowiedź
T = 21,26 N
5.Rzut ukośny
Odpowiedź: v0 = 35,99 m/s
Projectile motion: with no air resistance, x = vxt and y = h + vyt − ½gt². The two directions are independent except that they share the same time.
Wyznacz v₀ ze wzoru na zasięg
v₀ = √(g·R/sin 2θ) = √(9,81·130/sin 100°) = 35,99 m/s
Odpowiedź
v0 = 35,99 m/s
6.Rzut ukośny
Odpowiedź: H = 72,35 m
Projectile motion: with no air resistance, x = vxt and y = h + vyt − ½gt². The two directions are independent except that they share the same time.
Pionowa prędkość początkowa
vy = 19·sin 55° = 15,56 m/s
Wzniesienie ponad klif
Δh = vy²/(2g) = 15,56²/(2·9,81) = 12,35 m
Wysokość nad ziemią
H = 60 + 12,35 = 72,35 m
Odpowiedź
H = 72,35 m
7.Ruch po okręgu
Odpowiedź: θ = 33,67 °
Uniform circular motion: an object moving at speed v on a circle of radius r accelerates towards the centre with a = v²/r, so it needs a net inward force F = m·v²/r. That force is supplied by something real: friction, tension, gravity or a normal force.
Jednostki
v = 120/3,6 = 33,33 m/s
Kąt przechyłki
tan θ = v²/(r·g) = 33,33²/(170·9,81) = 0,6663
θ = 33,67°
Odpowiedź
θ = 33,67°
8.Ruch po okręgu
Odpowiedź: vmin = 3,431 m/s
Ruch jednostajny po okręgu: ciało poruszające się z prędkością v po okręgu o promieniu r ma przyspieszenie skierowane do środka a = v²/r, więc potrzebuje wypadkowej siły skierowanej do środka F = m·v²/r. Tę siłę zapewnia coś rzeczywistego: tarcie, naciąg nici, grawitacja albo siła reakcji.
Zerowy naciąg w najwyższym punkcie
m·g = m·v²/r → v = √(g·r) = √(9,81·1,2) = 3,431 m/s
Odpowiedź
vmin = 3,431 m/s
9.Praca i energia
Odpowiedź: Wf = 255,5 J
Zasada pracy i energii: zmiana energii kinetycznej równa się pracy wszystkich sił. Zapisanie grawitacji i sprężyn jako energii potencjalnej (mgh i ½kx²) daje bilans: energia początkowa = energia końcowa + energia stracona na tarcie (μN·d).
Siła tarcia
N = mg·cos θ = 98,1·0,766 = 75,15 N
F = μN = 0,2·75,15 = 15,03 N
Praca przeciw tarciu
Wf = F·d = 15,03·17 = 255,5 J
Odpowiedź
Wf = 255,5 J
10.Praca i energia
Odpowiedź: N = 29,43 N
Zasada pracy i energii: zmiana energii kinetycznej równa się pracy wszystkich sił. Zapisanie grawitacji i sprężyn jako energii potencjalnej (mgh i ½kx²) daje bilans: energia początkowa = energia końcowa + energia stracona na tarcie (μN·d). Na torze kołowym siła wypadkowa skierowana do środka musi być równa mv²/r.
Prędkość w najwyższym punkcie
v² = 2g(h − 2R) = 2·9,81·(12 − 6) = 117,7 m²/s²
Siły w najwyższym punkcie
m·g = 1·9,81 = 9,81 N
N = mv²/R − mg = 1·117,7/3 − 9,81 = 29,43 N
Odpowiedź
N = 29,43 N
Wózek ledwo pokonuje pętlę, gdy h = 2,5R; wtedy N = 0 w najwyższym punkcie.
11.Pęd i zderzenia
Odpowiedź: v′2 = 14,4 m/s
Zasada zachowania pędu: gdy podczas zderzenia nie działa żadna siła zewnętrzna, całkowity pęd Σm·v przed zderzeniem równa się całkowitemu pędowi po nim. Prędkości mają kierunek, więc wybierz kierunek dodatni i prędkościom o przeciwnym zwrocie nadaj znak minus. W zderzeniu sprężystym zachowana jest też energia kinetyczna; w doskonale niesprężystym ciała łączą się ze sobą.
Zderzenie sprężyste ze spoczywającym ciałem
Rozwiązanie razem zasad zachowania pędu i energii daje te dwa wyniki.
v′1 = (4 − 1)/(4 + 1)·9 = 5,4 m/s
v′2 = 2·4/(4 + 1)·9 = 14,4 m/s
Odpowiedź
v′2 = 14,4 m/s
12.Pęd i zderzenia
Odpowiedź: θ = 55,46 °
Conservation of momentum: when no external force acts during a collision, the total momentum Σm·v before equals the total after. Velocities have a direction, so pick a positive direction and give velocities the other way a minus sign. In an elastic collision kinetic energy is conserved too; in a perfectly inelastic one the bodies stick together.
Składowe pędu
px = 1800·13 = 23400 kg·m/s
py = 2000·17 = 34000 kg·m/s
Kierunek
tan θ = py/px = 1,453 → θ = 55,46°
Odpowiedź
θ = 55,46°
13.Ruch obrotowy bryły sztywnej
Odpowiedź: atip = 14,71 m/s²
Rotation about a fixed axis: the sum of the moments about the axis equals I·α (ΣM = I·α), just as ΣF = m·a for translation. In energy form, a torque T turning through an angle θ (in radians) does work T·θ, which changes the kinetic energy ½·I·ω²; gravity adds or removes m·g·Δh of the centre of mass. Power is P = T·ω.
Momenty względem przegubu
W chwili puszczenia ω = 0, więc nie ma przyspieszenia dośrodkowego, a środek przyspiesza prosto w dół.
atip = 1,5·g dla dowolnej długości: wolny koniec spada szybciej niż upuszczony kamień.
14.Ruch obrotowy bryły sztywnej
Odpowiedź: Ek = 294,9 J
Rolling and angular momentum: a body rolling without slipping has v = ω·r, so its kinetic energy is ½·m·v² + ½·I·ω² = ½·m·v²·(1 + I/(m·r²)). Down a slope that gives a = g·sin θ/(1 + I/(m·r²)). When no external moment acts about an axis, the angular momentum about that axis stays constant, I₁·ω₁ = I₂·ω₂, even if kinetic energy is lost.
Gear trains: meshing gears have the same speed at the teeth, so n₁·N₁ = n₂·N₂: the gear with fewer teeth turns faster. Gears on one shaft turn at the same speed. Power is passed on (minus losses), so torque goes up when speed goes down: T₂ = T₁·(N₂/N₁)·η, and P = T·ω with ω = 2π·n/60.
Prędkość ślimacznicy
nw = n·z/Nw = 1440·2/50 = 57,6 rpm
Odpowiedź
nw = 57,6 rpm
16.Koła i przekładnie zębate
Odpowiedź: nc = 173,1 rpm
Przekładnie planetarne: prędkości koła słonecznego, koronowego i jarzma wiąże wzór Willisa (ns − nc)/(nr − nc) = −Nr/Ns: widziana z jarzma przekładnia jest zwykłą przekładnią z satelitami jako kołami pośredniczącymi. Unieruchomienie jednego członu zamienia ją w reduktor o jednym przełożeniu.
Liczba zębów koła koronowego
Nr = Ns + 2·Np = 15 + 2·24 = 63
Wzór Willisa przy nieruchomym kole koronowym
Podstaw nr = 0 i wyznacz prędkość jarzma.
(900 − nc)/(0 − nc) = −63/15
nc = ns·Ns/(Ns + Nr) = 900·15/78 = 173,1 rpm
Odpowiedź
nc = 173,1 rpm
Jarzmo obraca się w tym samym kierunku co koło słoneczne.
17.Sprężyny i wahadła
Odpowiedź: g = 8,858 m/s²
Simple harmonic motion: a mass m on a spring of stiffness k oscillates with angular frequency ω = √(k/m) and period T = 2π/ω = 2π·√(m/k). A simple pendulum of length L has T = 2π·√(L/g). With amplitude A, the largest speed is A·ω, the largest acceleration A·ω² and the energy ½·k·A².
Wyznacz g
g = 4π²·L/T² = 4π²·1,9/2,91² = 8,858 m/s²
Odpowiedź
g = 8,858 m/s²
18.Sprężyny i wahadła
Odpowiedź: K = 0,099 J
Simple harmonic motion: a mass m on a spring of stiffness k oscillates with angular frequency ω = √(k/m) and period T = 2π/ω = 2π·√(m/k). A simple pendulum of length L has T = 2π·√(L/g). With amplitude A, the largest speed is A·ω, the largest acceleration A·ω² and the energy ½·k·A².
Energia całkowita
E = ½·k·A² = ½·180·0,06² = 0,324 J
Energia sprężyny w x
U = ½·k·x² = ½·180·0,05² = 0,225 J
Energia kinetyczna
K = 0,324 − 0,225 = 0,099 J
Odpowiedź
K = 0,099 J
19.Drgania mechaniczne
Odpowiedź: ζ = 0,15
Drgania swobodne układu masa–sprężyna: pulsacja drgań własnych nietłumionych to ωn = √(k/m) w rad/s, a fn = ωn/(2π) w Hz. Tłumik wiskotyczny c daje współczynnik tłumienia ζ = c/cc, przy tłumieniu krytycznym cc = 2·√(k·m) = 2·m·ωn. Układ z tłumieniem podkrytycznym (ζ < 1) drga z pulsacją ωd = ωn·√(1 − ζ²). Sztywności sprężyn połączonych równolegle się dodaje, k = k₁ + k₂; dla sprężyn szeregowych dodaje się odwrotności, 1/k = 1/k₁ + 1/k₂.
Tłumienie krytyczne
cc = 2·√(k·m) = 2·√(150000·15) = 3000 N·s/m
Współczynnik tłumienia
ζ = c/cc = 450/3000 = 0,15
Odpowiedź
ζ = 0,15
ζ < 1, więc tłumienie jest podkrytyczne, a układ drga z malejącą amplitudą.
20.Drgania mechaniczne
Odpowiedź: fn = 5,279 Hz
Drgania swobodne układu masa–sprężyna: pulsacja drgań własnych nietłumionych to ωn = √(k/m) w rad/s, a fn = ωn/(2π) w Hz. Tłumik wiskotyczny c daje współczynnik tłumienia ζ = c/cc, przy tłumieniu krytycznym cc = 2·√(k·m) = 2·m·ωn. Układ z tłumieniem podkrytycznym (ζ < 1) drga z pulsacją ωd = ωn·√(1 − ζ²). Sztywności sprężyn połączonych równolegle się dodaje, k = k₁ + k₂; dla sprężyn szeregowych dodaje się odwrotności, 1/k = 1/k₁ + 1/k₂.
Sztywność zastępcza
Sprężyny obok siebie mają to samo ugięcie, a ich siły się sumują, więc ich sztywności po prostu się dodaje: k = k1 + k2.