v = ω·r, E = ½mv²(1 + I/(mr²)), a = g·sin θ/(1 + I/(mr²))
Moment pędu
L = I·ω, I1ω1 = I2ω2
Uderzenie względem punktu zawieszenia
m·v·d = I·ω
Metoda
Wybierz oś: stały punkt obrotu lub środek masy dla ciał toczących się.
Znajdź moment bezwładności względem tej osi ze standardowych wyników, używając I = IG + m·d² dla przesuniętej osi.
Wybierz metodę: ΣM = I·α dla przyspieszeń i sił, energię (½·I·ω² + ½·m·v² + m·g·h) dla prędkości, moment pędu dla uderzeń i nagłych zmian.
Połącz ruch postępowy i obrotowy wzorami v = ω·r i a = α·r oraz zamień obr/min na rad/s.
Koła i przekładnie zębate
Zazębione koła
n1·N1 = n2·N2
Moment skręcający
T2 = T1·(N2/N1)·η
Moc
P = T·ω, ω = 2π·n/60
Przekładnia wielostopniowa
przełożenie całkowite = iloczyn przełożeń poszczególnych stopni
Sprężyny i wahadła
Masa na sprężynie
T = 2π·√(m/k)
Wahadło
T = 2π·√(L/g)
Pulsacja
ω = √(k/m) = 2π/T
Maksymalna prędkość i przyspieszenie
vmax = A·ω, amax = A·ω²
Energia
E = ½·k·A²
Drgania mechaniczne
Częstotliwość drgań własnych
ωn = √(k/m), fn = ωn/(2π)
Z ugięcia statycznego
ωn = √(g/δst)
Tłumienie krytyczne
cc = 2√(km) = 2mωn
Współczynnik tłumienia
ζ = c/cc
Częstotliwość drgań tłumionych
ωd = ωn√(1 − ζ²)
Logarytmiczny dekrement tłumienia
δ = (1/n)·ln(x0/xn), ζ = δ/√(4π² + δ²)
Sprężyny połączone równolegle
k = k1 + k2
Sprężyny połączone szeregowo
1/k = 1/k1 + 1/k2
2Zadania do ćwiczenia
1.KinematykaŚredni
Samochód jadący z prędkością 108 km/h hamuje ze stałym opóźnieniem 7 m/s² aż do zatrzymania. Wyznacz drogę hamowania s.
v₀ = 108 km/ha = −7 m/s²v = 0
s = m
2.KinematykaTrudny
Piłkę rzucono pionowo w górę z prędkością 8 m/s z krawędzi dachu na wysokości 30 m nad ziemią. Pomiń opór powietrza i przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz największą wysokość hmax nad ziemią.
v₀ = 8 m/sh₀ = 30 mg = 9,81 m/s²
hmax = m
3.Zasady dynamiki NewtonaŚredni
Klocek o masie 4 kg zsuwa się po równi nachylonej pod kątem 40° do poziomu. Współczynnik tarcia kinetycznego wynosi 0,25. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz przyspieszenie a klocka wzdłuż równi.
m = 4 kgθ = 40°μ = 0,25g = 9,81 m/s²
a = m/s²
4.Zasady dynamiki NewtonaTrudny
Klocek o masie 2,5 kg na poziomym stole jest połączony lekką nicią przerzuconą przez nieważki bloczek bez tarcia z wiszącym ciężarkiem o masie 3 kg. Współczynnik tarcia kinetycznego między klockiem a stołem wynosi 0,1. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz przyspieszenie a układu.
m1 = 2,5 kgm2 = 3 kgμ = 0,1g = 9,81 m/s²
a = m/s²
5.Rzut ukośnyŚredni
Piłkę kopnięto z poziomego terenu z prędkością 36 m/s pod kątem 20° do poziomu w stronę muru odległego o 59 m. Pomiń opór powietrza i przyjmij g = 9,81 m/s². Na jakiej wysokości y piłka mija mur?
v₀ = 36 m/sθ = 20°x = 59 mg = 9,81 m/s²
y = m
6.Rzut ukośnyTrudny
Piłka zostaje wyrzucona pod kątem 55° do poziomu ze szczytu klifu o wysokości 35 m. Pomiń opór powietrza. Wyznacz czas lotu t, zanim piłka uderzy w ziemię.
v0 = 34 m/sθ = 55°h = 35 mg = 9,81 m/s²
t = s
7.Ruch po okręguŚredni
W rotorze w wesołym miasteczku uczestnicy stoją przy ścianie pionowego walca o promieniu 2,6 m. Gdy obraca się on wystarczająco szybko, podłoga opada, a tarcie utrzymuje ich w górze. Współczynnik tarcia statycznego wynosi 0,7. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz najmniejszą prędkość obrotową n w obrotach na minutę.
r = 2,6 mμs = 0,7g = 9,81 m/s²
n = rpm
8.Ruch po okręguTrudny
Wózek o masie 5 kg zostaje puszczony bez prędkości początkowej z wysokości 7,8 m na torze bez tarcia i przejeżdża przez pionową pętlę o promieniu 2 m. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz siłę nacisku Ntop toru na wózek w najwyższym punkcie pętli.
m = 5 kgh = 7,8 mR = 2 mg = 9,81 m/s²
Ntop = N
9.Praca i energiaŚredni
Klocek o masie 2,5 kg zsuwa się na odcinku 11 m po zboczu nachylonym pod kątem 45° do poziomu, przy współczynniku tarcia kinetycznego 0,2. Wyznacz pracę Wf wykonaną przeciw tarciu.
m = 2,5 kgθ = 45°μ = 0,2d = 11 mg = 9,81 m/s²
Wf = J
10.Praca i energiaTrudny
Klocek o masie 4 kg puszczono bez prędkości początkowej z wysokości 5 m na gładkiej rampie. Na dole przejeżdża przez szorstki poziomy pas o długości 1 m (μ = 0,2), a potem trafia na sprężynę (k = 1500 N/m) na gładkiej powierzchni. Wyznacz maksymalne ugięcie x sprężyny.
m = 4 kgh = 5 mL = 1 mμ = 0,2k = 1500 N/mg = 9,81 m/s²
x = cm
11.Pęd i zderzeniaŚredni
Samochód o masie 1900 kg jadący z prędkością 23 m/s uderza w stojący samochód o masie 900 kg i oba się sczepiają. Ile energii kinetycznej ΔK traci się w zderzeniu?
m1 = 1900 kgv1 = 23 m/sm2 = 900 kgv2 = 0
ΔK = J
12.Pęd i zderzeniaTrudny
Piłka o masie 0,1 kg uderza w ścianę z prędkością 20 m/s i odbija się prosto do tyłu z prędkością 15 m/s. Kontakt trwa 20 ms. Wyznacz wartość popędu J, który ściana przekazuje piłce.
m = 0,1 kgvin = 20 m/svout = 15 m/sΔt = 20 ms
J = N·s
13.Ruch obrotowy bryły sztywnejŚredni
Koło zamachowe o momencie bezwładności 29 kg·m² wiruje z prędkością 1300 obr/min. Hamulec wywiera stały moment tarcia 110 N·m. Ile obrotów N wykona koło zamachowe, zanim się zatrzyma?
I = 29 kg·m²n = 1300 rpmTb = 110 N·m
N = rev
14.Ruch obrotowy bryły sztywnejTrudny
pełny walec stacza się bez poślizgu po równi nachylonej pod kątem 15° do poziomu. Przyjmij g = 9,81 m/s². Rusza ze spoczynku. Jak długo t stacza się po równi na odcinku 3 m?
θ = 15°I = ½·m·r²g = 9,81 m/s²s = 3 m
t = s
15.Koła i przekładnie zębateŚredni
Ślimak o liczbie zwojów 1 obraca się z prędkością 960 rpm i napędza ślimacznicę o 36 zębach. Wyznacz prędkość obrotową nw ślimacznicy.
z = 1Nw = 36n = 960 rpm
nw = rpm
16.Koła i przekładnie zębateTrudny
W przekładni dwustopniowej koło A (15 zębów) na wale wejściowym, obracające się z prędkością 1500 rpm, napędza koło B (72 zębów). Koło C (25 zębów) jest osadzone na tym samym wale co B i napędza koło D (45 zębów) na wale wyjściowym. Wyznacz prędkość obrotową na wyjściu nout.
nin = 1500 rpmA = 15B = 72C = 25D = 45
nout = rpm
17.Sprężyny i wahadłaŚredni
Jaką długość musi mieć wahadło matematyczne, aby jego okres wynosił 0,8 s? Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz L.
T = 0,8 sg = 9,81 m/s²
L = m
18.Sprężyny i wahadłaTrudny
Masę 0,6 kg na sprężynie o k = 240 N/m odciągnięto o 16 cm od położenia równowagi i puszczono. Wyznacz jej maksymalną prędkość vmax.
m = 0,6 kgk = 240 N/mA = 16 cm
vmax = m/s
19.Drgania mechaniczneŚredni
Masa 40 kg jest podparta na sprężynie o sztywności 80 kN/m i tłumiku wiskotycznym o współczynniku tłumienia 1430 N·s/m. Wyznacz współczynnik tłumienia względnego ζ.
m = 40 kgk = 80 kN/mc = 1430 N·s/m
ζ =
20.Drgania mechaniczneTrudny
Masa 5 kg wisi na sprężynie k₃ = 40 kN/m. Górny koniec k₃ jest przymocowany do sztywnej belki, która wisi na dwóch sprężynach obok siebie, k₁ = 5 kN/m i k₂ = 20 kN/m; belka pozostaje pozioma. Pomiń tłumienie oraz masy sprężyn i belki. Wyznacz częstotliwość drgań własnych fn w kierunku pionowym w Hz.
m = 5 kgk1 = 5 kN/mk2 = 20 kN/mk3 = 40 kN/m
fn = Hz
3Roztwory
1.Kinematyka
Odpowiedź: s = 64,29 m
Ruch ze stałym przyspieszeniem: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² i v² = v₀² + 2·a·s. Wybierz równanie, które zawiera trzy znane wielkości i tę szukaną, i trzymaj się znaków zgodnych z jednym kierunkiem dodatnim.
Jednostki
v₀ = 108/3,6 = 30 m/s
Droga hamowania
0 = v₀² − 2·a·s → s = v₀²/(2a) = 30²/(2·7) = 64,29 m
Odpowiedź
s = 64,29 m
2.Kinematyka
Odpowiedź: hmax = 33,26 m
Ruch ze stałym przyspieszeniem: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² i v² = v₀² + 2·a·s. Wybierz równanie, które zawiera trzy znane wielkości i tę szukaną, i trzymaj się znaków zgodnych z jednym kierunkiem dodatnim.
Wzniesienie nad dach
0 = v₀² − 2·g·Δh → Δh = 8²/(2·9,81) = 3,262 m
Wysokość nad ziemią
hmax = 30 + 3,262 = 33,26 m
Odpowiedź
hmax = 33,26 m
3.Zasady dynamiki Newtona
Odpowiedź: a = 4,427 m/s²
Druga zasada dynamiki Newtona: siła wypadkowa działająca na ciało jest równa iloczynowi jego masy i przyspieszenia, ΣF = m·a. Narysuj schemat sił, wybierz kierunek dodatni wzdłuż ruchu i dodaj wszystkie siły w tym kierunku: siły przyłożone, tarcie μ·N przeciwne do ruchu i składowe siły ciężkości.
Druga zasada dynamiki Newtona: siła wypadkowa działająca na ciało jest równa iloczynowi jego masy i przyspieszenia, ΣF = m·a. Narysuj schemat sił, wybierz kierunek dodatni wzdłuż ruchu i dodaj wszystkie siły w tym kierunku: siły przyłożone, tarcie μ·N przeciwne do ruchu i składowe siły ciężkości.
t = (vy + √(vy² + 2gh))/g = (27,85 + √(775,7 + 686,7))/9,81 = 6,737 s
Odpowiedź
t = 6,737 s
7.Ruch po okręgu
Odpowiedź: n = 22,17 rpm
Uniform circular motion: an object moving at speed v on a circle of radius r accelerates towards the centre with a = v²/r, so it needs a net inward force F = m·v²/r. That force is supplied by something real: friction, tension, gravity or a normal force.
Siły działające na uczestnika
N = m·ω²·r
μ·N = m·g → μ·ω²·r = g
Prędkość kątowa
ω = √(g/(μ·r)) = √(9,81/(0,7·2,6)) = 2,322 rad/s
Prędkość obrotowa
n = ω·60/(2π) = 22,17 rpm
Odpowiedź
n = 22,17 rpm
8.Ruch po okręgu
Odpowiedź: Ntop = 137,3 N
Uniform circular motion: an object moving at speed v on a circle of radius r accelerates towards the centre with a = v²/r, so it needs a net inward force F = m·v²/r. That force is supplied by something real: friction, tension, gravity or a normal force.
Prędkość z zasady zachowania energii
v² = 2·9,81·(7,8 − 2·2) = 74,56 m²/s²
Siły
Zwrot do środka jest dodatni.
N = m·v²/R − m·g = 5·74,56/2 − 49,05 = 137,3 N
Odpowiedź
Ntop = 137,3 N
9.Praca i energia
Odpowiedź: Wf = 38,15 J
Zasada pracy i energii: zmiana energii kinetycznej równa się pracy wszystkich sił. Zapisanie grawitacji i sprężyn jako energii potencjalnej (mgh i ½kx²) daje bilans: energia początkowa = energia końcowa + energia stracona na tarcie (μN·d).
Siła tarcia
N = mg·cos θ = 24,53·0,7071 = 17,34 N
F = μN = 0,2·17,34 = 3,468 N
Praca przeciw tarciu
Wf = F·d = 3,468·11 = 38,15 J
Odpowiedź
Wf = 38,15 J
10.Praca i energia
Odpowiedź: x = 50,11 cm
Zasada pracy i energii: zmiana energii kinetycznej równa się pracy wszystkich sił. Zapisanie grawitacji i sprężyn jako energii potencjalnej (mgh i ½kx²) daje bilans: energia początkowa = energia końcowa + energia stracona na tarcie (μN·d).
Energia po szorstkim pasie
Rampa jest gładka, więc energię zabiera tylko pas.
mgh − μmgL = 39,24·(5 − 0,2·1) = 188,4 J
Maksymalne ugięcie
½kx² = 188,4 → x = √(2·188,4/1500) = 0,5011 m = 50,11 cm
Odpowiedź
x = 50,11 cm
11.Pęd i zderzenia
Odpowiedź: ΔK = 161534 J
Conservation of momentum: when no external force acts during a collision, the total momentum Σm·v before equals the total after. Velocities have a direction, so pick a positive direction and give velocities the other way a minus sign. In an elastic collision kinetic energy is conserved too; in a perfectly inelastic one the bodies stick together.
Wspólna prędkość
v′ = m1·v1/(m1 + m2) = 1900·23/2800 = 15,61 m/s
Energia kinetyczna przed i po
Kbefore = ½·1900·23² = 502550 J
Kafter = ½·2800·15,61² = 341016 J
Utracona energia
ΔK = 502550 − 341016 = 161534 J
Odpowiedź
ΔK = 161534 J
Utracona energia zamienia się w odkształcenie, ciepło i dźwięk.
12.Pęd i zderzenia
Odpowiedź: J = 3,5 N·s
Zasada zachowania pędu: gdy podczas zderzenia nie działa żadna siła zewnętrzna, całkowity pęd Σm·v przed zderzeniem równa się całkowitemu pędowi po nim. Prędkości mają kierunek, więc wybierz kierunek dodatni i prędkościom o przeciwnym zwrocie nadaj znak minus. W zderzeniu sprężystym zachowana jest też energia kinetyczna; w doskonale niesprężystym ciała łączą się ze sobą.
Zmiana pędu
J = m·Δv = 0,1·(15 + 20) = 3,5 N·s
Odpowiedź
J = 3,5 N·s
13.Ruch obrotowy bryły sztywnej
Odpowiedź: N = 388,8 rev
Rotation about a fixed axis: the sum of the moments about the axis equals I·α (ΣM = I·α), just as ΣF = m·a for translation. In energy form, a torque T turning through an angle θ (in radians) does work T·θ, which changes the kinetic energy ½·I·ω²; gravity adds or removes m·g·Δh of the centre of mass. Power is P = T·ω.
Prędkość kątowa
ω = 2π·1300/60 = 136,1 rad/s
Praca hamulca równa się energii kinetycznej
½·I·ω² = ½·29·136,1² = 268727 J
θ = 268727/110 = 2443 rad
Obroty
N = θ/2π = 388,8 rev
Odpowiedź
N = 388,8 rev
14.Ruch obrotowy bryły sztywnej
Odpowiedź: t = 1,883 s
Rolling and angular momentum: a body rolling without slipping has v = ω·r, so its kinetic energy is ½·m·v² + ½·I·ω² = ½·m·v²·(1 + I/(m·r²)). Down a slope that gives a = g·sin θ/(1 + I/(m·r²)). When no external moment acts about an axis, the angular momentum about that axis stays constant, I₁·ω₁ = I₂·ω₂, even if kinetic energy is lost.
Równania ruchu
m·g·sin θ − f = m·a
f·r = I·α = 0,5·m·r²·(a/r) → f = 0,5·m·a
Przyspieszenie
a = g·sin θ/(1 + c) = 9,81·sin 15°/1,5 = 1,693 m/s²
Czas
s = ½·a·t² → t = √(2·3/1,693) = 1,883 s
Odpowiedź
t = 1,883 s
15.Koła i przekładnie zębate
Odpowiedź: nw = 26,67 rpm
Gear trains: meshing gears have the same speed at the teeth, so n₁·N₁ = n₂·N₂: the gear with fewer teeth turns faster. Gears on one shaft turn at the same speed. Power is passed on (minus losses), so torque goes up when speed goes down: T₂ = T₁·(N₂/N₁)·η, and P = T·ω with ω = 2π·n/60.
Prędkość ślimacznicy
nw = n·z/Nw = 960·1/36 = 26,67 rpm
Odpowiedź
nw = 26,67 rpm
16.Koła i przekładnie zębate
Odpowiedź: nout = 173,6 rpm
Przekładnie zębate: zazębione koła mają tę samą prędkość na zębach, więc n₁·N₁ = n₂·N₂: koło o mniejszej liczbie zębów obraca się szybciej. Koła na jednym wale obracają się z tą samą prędkością obrotową. Moc jest przekazywana dalej (minus straty), więc moment obrotowy rośnie, gdy prędkość obrotowa maleje: T₂ = T₁·(N₂/N₁)·η, a P = T·ω, gdzie ω = 2π·n/60.
Pierwszy stopień
nB = 1500·15/72 = 312,5 rpm = nC
Drugi stopień
nout = 312,5·25/45 = 173,6 rpm
Odpowiedź
nout = 173,6 rpm
przełożenie całkowite = 8,64 : 1
17.Sprężyny i wahadła
Odpowiedź: L = 0,159 m
Ruch harmoniczny prosty: masa m na sprężynie o współczynniku sprężystości k drga z częstością kołową ω = √(k/m) i okresem T = 2π/ω = 2π·√(m/k). Wahadło matematyczne o długości L ma T = 2π·√(L/g). Przy amplitudzie A największa prędkość wynosi A·ω, największe przyspieszenie A·ω², a energia ½·k·A².
Wyznacz długość
L = g·(T/2π)² = 9,81·(0,8/2π)² = 0,159 m
Odpowiedź
L = 0,159 m
18.Sprężyny i wahadła
Odpowiedź: vmax = 3,2 m/s
Ruch harmoniczny prosty: masa m na sprężynie o współczynniku sprężystości k drga z częstością kołową ω = √(k/m) i okresem T = 2π/ω = 2π·√(m/k). Wahadło matematyczne o długości L ma T = 2π·√(L/g). Przy amplitudzie A największa prędkość wynosi A·ω, największe przyspieszenie A·ω², a energia ½·k·A².
Pulsacja
ω = √(240/0,6) = 20 rad/s
Maksymalna prędkość
vmax = A·ω = 0,16·20 = 3,2 m/s
Odpowiedź
vmax = 3,2 m/s
19.Drgania mechaniczne
Odpowiedź: ζ = 0,3997
Drgania swobodne układu masa–sprężyna: pulsacja drgań własnych nietłumionych to ωn = √(k/m) w rad/s, a fn = ωn/(2π) w Hz. Tłumik wiskotyczny c daje współczynnik tłumienia ζ = c/cc, przy tłumieniu krytycznym cc = 2·√(k·m) = 2·m·ωn. Układ z tłumieniem podkrytycznym (ζ < 1) drga z pulsacją ωd = ωn·√(1 − ζ²). Sztywności sprężyn połączonych równolegle się dodaje, k = k₁ + k₂; dla sprężyn szeregowych dodaje się odwrotności, 1/k = 1/k₁ + 1/k₂.
Tłumienie krytyczne
cc = 2·√(k·m) = 2·√(80000·40) = 3578 N·s/m
Współczynnik tłumienia
ζ = c/cc = 1430/3578 = 0,3997
Odpowiedź
ζ = 0,3997
ζ < 1, więc tłumienie jest podkrytyczne, a układ drga z malejącą amplitudą.
20.Drgania mechaniczne
Odpowiedź: fn = 8,828 Hz
Drgania swobodne układu masa–sprężyna: pulsacja drgań własnych nietłumionych to ωn = √(k/m) w rad/s, a fn = ωn/(2π) w Hz. Tłumik wiskotyczny c daje współczynnik tłumienia ζ = c/cc, przy tłumieniu krytycznym cc = 2·√(k·m) = 2·m·ωn. Układ z tłumieniem podkrytycznym (ζ < 1) drga z pulsacją ωd = ωn·√(1 − ζ²). Sztywności sprężyn połączonych równolegle się dodaje, k = k₁ + k₂; dla sprężyn szeregowych dodaje się odwrotności, 1/k = 1/k₁ + 1/k₂.
Sztywność zastępcza
Tylko k1 i k2 są połączone równolegle. Ta para jest szeregowo z k3, więc połącz je przez odwrotności.