v = ω·r, E = ½mv²(1 + I/(mr²)), a = g·sin θ/(1 + I/(mr²))
Moment pędu
L = I·ω, I1ω1 = I2ω2
Uderzenie względem punktu zawieszenia
m·v·d = I·ω
Metoda
Wybierz oś: stały punkt obrotu lub środek masy dla ciał toczących się.
Znajdź moment bezwładności względem tej osi ze standardowych wyników, używając I = IG + m·d² dla przesuniętej osi.
Wybierz metodę: ΣM = I·α dla przyspieszeń i sił, energię (½·I·ω² + ½·m·v² + m·g·h) dla prędkości, moment pędu dla uderzeń i nagłych zmian.
Połącz ruch postępowy i obrotowy wzorami v = ω·r i a = α·r oraz zamień obr/min na rad/s.
Koła i przekładnie zębate
Zazębione koła
n1·N1 = n2·N2
Moment skręcający
T2 = T1·(N2/N1)·η
Moc
P = T·ω, ω = 2π·n/60
Przekładnia wielostopniowa
przełożenie całkowite = iloczyn przełożeń poszczególnych stopni
Sprężyny i wahadła
Masa na sprężynie
T = 2π·√(m/k)
Wahadło
T = 2π·√(L/g)
Pulsacja
ω = √(k/m) = 2π/T
Maksymalna prędkość i przyspieszenie
vmax = A·ω, amax = A·ω²
Energia
E = ½·k·A²
Drgania mechaniczne
Częstotliwość drgań własnych
ωn = √(k/m), fn = ωn/(2π)
Z ugięcia statycznego
ωn = √(g/δst)
Tłumienie krytyczne
cc = 2√(km) = 2mωn
Współczynnik tłumienia
ζ = c/cc
Częstotliwość drgań tłumionych
ωd = ωn√(1 − ζ²)
Logarytmiczny dekrement tłumienia
δ = (1/n)·ln(x0/xn), ζ = δ/√(4π² + δ²)
Sprężyny połączone równolegle
k = k1 + k2
Sprężyny połączone szeregowo
1/k = 1/k1 + 1/k2
2Zadania do ćwiczenia
1.KinematykaŚredni
Samochód jadący ze stałą prędkością 33 m/s mija stojący radiowóz. W tej chwili radiowóz rusza i przyspiesza jednostajnie z przyspieszeniem 2,5 m/s². W jakiej odległości od miejsca startu radiowóz dogoni samochód? Wyznacz d.
vcar = 33 m/sapolice = 2,5 m/s²v0,police = 0
d = m
2.KinematykaTrudny
Piłkę rzucono pionowo w górę z prędkością 12 m/s z krawędzi dachu na wysokości 35 m nad ziemią. Pomiń opór powietrza i przyjmij g = 9,81 m/s². Po jakim czasie od rzutu piłka uderzy w ziemię? Wyznacz t.
v₀ = 12 m/sh₀ = 35 mg = 9,81 m/s²
t = s
3.Zasady dynamiki NewtonaŚredni
Sanki o masie 15 kg są ciągnięte po poziomym śniegu za pomocą liny nachylonej pod kątem 35° do poziomu siłą 100 N. Współczynnik tarcia kinetycznego wynosi 0,2. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz przyspieszenie a sanek.
m = 15 kgF = 100 Nθ = 35°μ = 0,2g = 9,81 m/s²
a = m/s²
4.Zasady dynamiki NewtonaTrudny
Klocek o masie 7,5 kg na rampie nachylonej pod kątem 40° jest połączony lekką nicią przechodzącą przez bloczek bez tarcia na szczycie rampy z wiszącym ciężarkiem o masie 9 kg. Wiszący ciężarek porusza się w dół. Współczynnik tarcia kinetycznego między klockiem a rampą wynosi 0,15. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz siłę naciągu T nici.
m1 = 7,5 kgm2 = 9 kgθ = 40°μ = 0,15g = 9,81 m/s²
T = N
5.Rzut ukośnyŚredni
Piłkę wyrzucono z poziomego terenu z prędkością 36 m/s i ma ona upaść 70 m dalej. Pomiń opór powietrza i przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz mniejszy z dwóch możliwych kątów wyrzutu θ.
v₀ = 36 m/sR = 70 mg = 9,81 m/s²
θ = °
6.Rzut ukośnyTrudny
Piłkę wyrzucono z prędkością 28 m/s pod kątem 65° do poziomu ze szczytu klifu o wysokości 10 m. Pomiń opór powietrza i przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz największą wysokość H nad ziemią u podnóża klifu.
v₀ = 28 m/sθ = 65°h = 10 mg = 9,81 m/s²
H = m
7.Ruch po okręguŚredni
Inżynier drogowy chce, aby samochody pokonywały zakręt o promieniu 50 m z prędkością 60 km/h bez polegania na tarciu. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz kąt przechyłki θ.
r = 50 mv = 60 km/hg = 9,81 m/s²
θ = °
8.Ruch po okręguTrudny
Wózek o masie 2 kg zostaje puszczony bez prędkości początkowej z wysokości 36,8 m na torze bez tarcia i przejeżdża przez pionową pętlę o promieniu 8 m. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz siłę nacisku Ntop toru na wózek w najwyższym punkcie pętli.
m = 2 kgh = 36,8 mR = 8 mg = 9,81 m/s²
Ntop = N
9.Praca i energiaŚredni
Klocek o masie 1 kg zsuwa się na odcinku 7 m po zboczu nachylonym pod kątem 25° do poziomu, przy współczynniku tarcia kinetycznego 0,35. Wyznacz pracę Wf wykonaną przeciw tarciu.
m = 1 kgθ = 25°μ = 0,35d = 7 mg = 9,81 m/s²
Wf = J
10.Praca i energiaTrudny
Klocek o masie 0,5 kg puszczono bez prędkości początkowej z wysokości 3,5 m na gładkiej rampie. Na dole przejeżdża przez szorstki poziomy pas o długości 1,5 m (μ = 0,1), a potem trafia na sprężynę (k = 4000 N/m) na gładkiej powierzchni. Wyznacz maksymalne ugięcie x sprężyny.
m = 0,5 kgh = 3,5 mL = 1,5 mμ = 0,1k = 4000 N/mg = 9,81 m/s²
x = cm
11.Pęd i zderzeniaŚredni
Wózek o masie 4 kg jadący z prędkością 8 m/s zderza się czołowo i doskonale sprężyście ze spoczywającym wózkiem o masie 3 kg na torze bez tarcia. Wyznacz prędkość v′2 drugiego wózka po zderzeniu.
m1 = 4 kgm2 = 3 kgv1 = 8 m/sv2 = 0
v′2 = m/s
12.Pęd i zderzeniaTrudny
Piłka o masie 0,45 kg uderza w ścianę z prędkością 20 m/s i odbija się prosto do tyłu z prędkością 11 m/s. Kontakt trwa 10 ms. Wyznacz średnią siłę Favg, z jaką ściana działa na piłkę.
m = 0,45 kgvin = 20 m/svout = 11 m/sΔt = 10 ms
Favg = N
13.Ruch obrotowy bryły sztywnejŚredni
Jednorodny cienki pręt o masie 14,5 kg i długości 0,9 m jest zamocowany przegubowo na jednym końcu i utrzymywany poziomo. Puszczono go swobodnie ze spoczynku. Przyjmij g = 9,81 m/s². Znajdź przyspieszenie atip wolnego końca tuż po puszczeniu.
m = 14,5 kgL = 0,9 mg = 9,81 m/s²
atip = m/s²
14.Ruch obrotowy bryły sztywnejTrudny
Jednorodny cienki pręt o masie 6 kg i długości 1,8 m wisi w spoczynku na gładkim przegubie w górnym końcu. Pocisk o masie 40 g, lecący poziomo z prędkością 600 m/s, uderza w pręt 0,82 m poniżej przegubu i w nim zostaje. Przyjmij g = 9,81 m/s². Znajdź największy kąt φ od pionu, o jaki wychyli się pręt.
M = 6 kgL = 1,8 mm = 40 gv = 600 m/sd = 0,82 mg = 9,81 m/s²
φ = °
15.Koła i przekładnie zębateŚredni
Silnik o mocy 0,55 kW i prędkości 1440 rpm napędza ślimak o liczbie zwojów 4. Ślimacznica ma 80 zębów, a sprawność przekładni wynosi 80 %. Wyznacz moment wyjściowy Tw na wale ślimacznicy.
z = 4Nw = 80n = 1440 rpmP = 0,55 kWη = 80%
Tw = N·m
16.Koła i przekładnie zębateTrudny
W przekładni planetarnej koło słoneczne ma 24 zębów, a każdy satelita 12 zębów. Jarzmo jest unieruchomione, a koło słoneczne napędzane z prędkością 1500 rpm. Wyznacz prędkość obrotową nr koła koronowego (wartość bezwzględną).
Ns = 24Np = 12ns = 1500 rpm
nr = rpm
17.Sprężyny i wahadłaŚredni
Wahadło matematyczne ma długość 2,3 m. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz jego okres T dla małych wychyleń.
L = 2,3 mg = 9,81 m/s²
T = s
18.Sprężyny i wahadłaTrudny
Masę 2,8 kg na sprężynie o k = 160 N/m odciągnięto o 10 cm od położenia równowagi i puszczono. Wyznacz jej maksymalne przyspieszenie amax.
m = 2,8 kgk = 160 N/mA = 10 cm
amax = m/s²
19.Drgania mechaniczneŚredni
W próbie drgań swobodnych tłumionego układu masa–sprężyna po maksimum przemieszczenia 20 mm jeden cykl później następuje maksimum 15,6 mm. Wyznacz współczynnik tłumienia ζ.
x0 = 20 mmx1 = 15,6 mmn = 1
ζ =
20.Drgania mechaniczneTrudny
Masa 25 kg wisi na sprężynie k₃ = 15 kN/m. Górny koniec k₃ jest przymocowany do sztywnej belki, która wisi na dwóch sprężynach obok siebie, k₁ = 25 kN/m i k₂ = 25 kN/m; belka pozostaje pozioma. Pomiń tłumienie oraz masy sprężyn i belki. Wyznacz częstotliwość drgań własnych fn w kierunku pionowym w Hz.
m = 25 kgk1 = 25 kN/mk2 = 25 kN/mk3 = 15 kN/m
fn = Hz
3Roztwory
1.Kinematyka
Odpowiedź: d = 871,2 m
Motion with constant acceleration: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² and v² = v₀² + 2·a·s. Pick the equation that contains the three things you know and the one you want, and keep the signs consistent with one positive direction.
Równe drogi
v·t = ½·a·t² → t = 2v/a = 2·33/2,5 = 26,4 s
Droga
d = v·t = 33·26,4 = 871,2 m
Odpowiedź
d = 871,2 m
W tej chwili radiowóz jedzie z prędkością 2v = 66 m/s.
2.Kinematyka
Odpowiedź: t = 4,161 s
Ruch ze stałym przyspieszeniem: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² i v² = v₀² + 2·a·s. Wybierz równanie, które zawiera trzy znane wielkości i tę szukaną, i trzymaj się znaków zgodnych z jednym kierunkiem dodatnim.
Równanie ruchu
Kierunek w górę jest dodatni, a ziemia leży h₀ poniżej punktu startu.
−35 = 12·t − ½·9,81·t²
4,905·t² − 12·t − 35 = 0
Rozwiąż równanie kwadratowe
Sens fizyczny ma tylko dodatni pierwiastek.
t = (12 + √(12² + 2·9,81·35))/9,81 = 4,161 s
Odpowiedź
t = 4,161 s
3.Zasady dynamiki Newtona
Odpowiedź: a = 4,264 m/s²
Newton’s second law: the net force on a body equals its mass times its acceleration, ΣF = m·a. Draw a free-body diagram, choose a positive direction along the motion, and add every force in that direction: applied forces, friction μ·N against the motion, and the components of gravity.
Siła nacisku
N = m·g − F·sin θ = 147,2 − 100·sin 35° = 89,79 N
Siły poziome
m·a = F·cos θ − μ·N = 81,92 − 17,96
a = 63,96/15 = 4,264 m/s²
Odpowiedź
a = 4,264 m/s²
4.Zasady dynamiki Newtona
Odpowiedź: T = 70,54 N
Newton’s second law: the net force on a body equals its mass times its acceleration, ΣF = m·a. Draw a free-body diagram, choose a positive direction along the motion, and add every force in that direction: applied forces, friction μ·N against the motion, and the components of gravity.
Siły wzdłuż nici
m₂·g = 88,29 N
m₁·g·sin θ = 47,29 N
μ·m₁·g·cos θ = 8,454 N
Przyspieszenie układu
a = (88,29 − 47,29 − 8,454)/16,5 = 1,972 m/s²
Siła naciągu z wiszącego ciężarka
m2·g − T = m2·a → T = 9·(9,81 − 1,972) = 70,54 N
Odpowiedź
T = 70,54 N
5.Rzut ukośny
Odpowiedź: θ = 16 °
Projectile motion: with no air resistance, x = vxt and y = h + vyt − ½gt². The two directions are independent except that they share the same time.
Wzór na zasięg
R = v₀²·sin 2θ/g → sin 2θ = 9,81·70/36² = 0,5299
Kąt
2θ = 32° → θ = 16°
Odpowiedź
θ = 16°
Drugie rozwiązanie to 90° − θ = 74°.
6.Rzut ukośny
Odpowiedź: H = 42,82 m
Projectile motion: with no air resistance, x = vxt and y = h + vyt − ½gt². The two directions are independent except that they share the same time.
Pionowa prędkość początkowa
vy = 28·sin 65° = 25,38 m/s
Wzniesienie ponad klif
Δh = vy²/(2g) = 25,38²/(2·9,81) = 32,82 m
Wysokość nad ziemią
H = 10 + 32,82 = 42,82 m
Odpowiedź
H = 42,82 m
7.Ruch po okręgu
Odpowiedź: θ = 29,52 °
Uniform circular motion: an object moving at speed v on a circle of radius r accelerates towards the centre with a = v²/r, so it needs a net inward force F = m·v²/r. That force is supplied by something real: friction, tension, gravity or a normal force.
Jednostki
v = 60/3,6 = 16,67 m/s
Kąt przechyłki
tan θ = v²/(r·g) = 16,67²/(50·9,81) = 0,5663
θ = 29,52°
Odpowiedź
θ = 29,52°
8.Ruch po okręgu
Odpowiedź: Ntop = 82,4 N
Uniform circular motion: an object moving at speed v on a circle of radius r accelerates towards the centre with a = v²/r, so it needs a net inward force F = m·v²/r. That force is supplied by something real: friction, tension, gravity or a normal force.
Prędkość z zasady zachowania energii
v² = 2·9,81·(36,8 − 2·8) = 408,1 m²/s²
Siły
Zwrot do środka jest dodatni.
N = m·v²/R − m·g = 2·408,1/8 − 19,62 = 82,4 N
Odpowiedź
Ntop = 82,4 N
9.Praca i energia
Odpowiedź: Wf = 21,78 J
Zasada pracy i energii: zmiana energii kinetycznej równa się pracy wszystkich sił. Zapisanie grawitacji i sprężyn jako energii potencjalnej (mgh i ½kx²) daje bilans: energia początkowa = energia końcowa + energia stracona na tarcie (μN·d).
Siła tarcia
N = mg·cos θ = 9,81·0,9063 = 8,891 N
F = μN = 0,35·8,891 = 3,112 N
Praca przeciw tarciu
Wf = F·d = 3,112·7 = 21,78 J
Odpowiedź
Wf = 21,78 J
10.Praca i energia
Odpowiedź: x = 9,064 cm
Zasada pracy i energii: zmiana energii kinetycznej równa się pracy wszystkich sił. Zapisanie grawitacji i sprężyn jako energii potencjalnej (mgh i ½kx²) daje bilans: energia początkowa = energia końcowa + energia stracona na tarcie (μN·d).
Energia po szorstkim pasie
Rampa jest gładka, więc energię zabiera tylko pas.
mgh − μmgL = 4,905·(3,5 − 0,1·1,5) = 16,43 J
Maksymalne ugięcie
½kx² = 16,43 → x = √(2·16,43/4000) = 0,09064 m = 9,064 cm
Odpowiedź
x = 9,064 cm
11.Pęd i zderzenia
Odpowiedź: v′2 = 9,143 m/s
Zasada zachowania pędu: gdy podczas zderzenia nie działa żadna siła zewnętrzna, całkowity pęd Σm·v przed zderzeniem równa się całkowitemu pędowi po nim. Prędkości mają kierunek, więc wybierz kierunek dodatni i prędkościom o przeciwnym zwrocie nadaj znak minus. W zderzeniu sprężystym zachowana jest też energia kinetyczna; w doskonale niesprężystym ciała łączą się ze sobą.
Zderzenie sprężyste ze spoczywającym ciałem
Rozwiązanie razem zasad zachowania pędu i energii daje te dwa wyniki.
v′1 = (4 − 3)/(4 + 3)·8 = 1,143 m/s
v′2 = 2·4/(4 + 3)·8 = 9,143 m/s
Odpowiedź
v′2 = 9,143 m/s
12.Pęd i zderzenia
Odpowiedź: Favg = 1395 N
Zasada zachowania pędu: gdy podczas zderzenia nie działa żadna siła zewnętrzna, całkowity pęd Σm·v przed zderzeniem równa się całkowitemu pędowi po nim. Prędkości mają kierunek, więc wybierz kierunek dodatni i prędkościom o przeciwnym zwrocie nadaj znak minus. W zderzeniu sprężystym zachowana jest też energia kinetyczna; w doskonale niesprężystym ciała łączą się ze sobą.
Zmiana pędu
J = m·Δv = 0,45·(11 + 20) = 13,95 N·s
Średnia siła
Favg = J/Δt = 13,95/0,01 = 1395 N
Odpowiedź
Favg = 1395 N
13.Ruch obrotowy bryły sztywnej
Odpowiedź: atip = 14,71 m/s²
Rotation about a fixed axis: the sum of the moments about the axis equals I·α (ΣM = I·α), just as ΣF = m·a for translation. In energy form, a torque T turning through an angle θ (in radians) does work T·θ, which changes the kinetic energy ½·I·ω²; gravity adds or removes m·g·Δh of the centre of mass. Power is P = T·ω.
Momenty względem przegubu
W chwili puszczenia ω = 0, więc nie ma przyspieszenia dośrodkowego, a środek przyspiesza prosto w dół.
atip = 1,5·g dla dowolnej długości: wolny koniec spada szybciej niż upuszczony kamień.
14.Ruch obrotowy bryły sztywnej
Odpowiedź: φ = 63,79 °
Rolling and angular momentum: a body rolling without slipping has v = ω·r, so its kinetic energy is ½·m·v² + ½·I·ω² = ½·m·v²·(1 + I/(m·r²)). Down a slope that gives a = g·sin θ/(1 + I/(m·r²)). When no external moment acts about an axis, the angular momentum about that axis stays constant, I₁·ω₁ = I₂·ω₂, even if kinetic energy is lost.
Gear trains: meshing gears have the same speed at the teeth, so n₁·N₁ = n₂·N₂: the gear with fewer teeth turns faster. Gears on one shaft turn at the same speed. Power is passed on (minus losses), so torque goes up when speed goes down: T₂ = T₁·(N₂/N₁)·η, and P = T·ω with ω = 2π·n/60.
Prędkość ślimacznicy
nw = n·z/Nw = 1440·4/80 = 72 rpm
Moment wyjściowy
ωw = 2π·72/60 = 7,54 rad/s
Tw = η·P/ωw = 0,8·550/7,54 = 58,36 N·m
Odpowiedź
Tw = 58,36 N·m
16.Koła i przekładnie zębate
Odpowiedź: nr = 750 rpm
Przekładnie planetarne: prędkości koła słonecznego, koronowego i jarzma wiąże wzór Willisa (ns − nc)/(nr − nc) = −Nr/Ns: widziana z jarzma przekładnia jest zwykłą przekładnią z satelitami jako kołami pośredniczącymi. Unieruchomienie jednego członu zamienia ją w reduktor o jednym przełożeniu.
Liczba zębów koła koronowego
Nr = Ns + 2·Np = 24 + 2·12 = 48
Wzór Willisa przy nieruchomym jarzmie
Przy nc = 0 koło słoneczne napędza koło koronowe przez satelity, które działają jak koła pośredniczące.
nr = −ns·Ns/Nr = −1500·24/48 = −750 rpm
|nr| = 750 rpm
Odpowiedź
nr = 750 rpm
Koło koronowe obraca się przeciwnie do koła słonecznego.
17.Sprężyny i wahadła
Odpowiedź: T = 3,042 s
Ruch harmoniczny prosty: masa m na sprężynie o współczynniku sprężystości k drga z częstością kołową ω = √(k/m) i okresem T = 2π/ω = 2π·√(m/k). Wahadło matematyczne o długości L ma T = 2π·√(L/g). Przy amplitudzie A największa prędkość wynosi A·ω, największe przyspieszenie A·ω², a energia ½·k·A².
Okres wahadła
T = 2π·√(2,3/9,81) = 3,042 s
Odpowiedź
T = 3,042 s
18.Sprężyny i wahadła
Odpowiedź: amax = 5,714 m/s²
Ruch harmoniczny prosty: masa m na sprężynie o współczynniku sprężystości k drga z częstością kołową ω = √(k/m) i okresem T = 2π/ω = 2π·√(m/k). Wahadło matematyczne o długości L ma T = 2π·√(L/g). Przy amplitudzie A największa prędkość wynosi A·ω, największe przyspieszenie A·ω², a energia ½·k·A².
Pulsacja
ω = √(160/2,8) = 7,559 rad/s
Maksymalne przyspieszenie
amax = A·ω² = 0,1·7,559² = 5,714 m/s²
Odpowiedź
amax = 5,714 m/s²
19.Drgania mechaniczne
Odpowiedź: ζ = 0,03951
Drgania swobodne układu masa–sprężyna: pulsacja drgań własnych nietłumionych to ωn = √(k/m) w rad/s, a fn = ωn/(2π) w Hz. Tłumik wiskotyczny c daje współczynnik tłumienia ζ = c/cc, przy tłumieniu krytycznym cc = 2·√(k·m) = 2·m·ωn. Układ z tłumieniem podkrytycznym (ζ < 1) drga z pulsacją ωd = ωn·√(1 − ζ²). Sztywności sprężyn połączonych równolegle się dodaje, k = k₁ + k₂; dla sprężyn szeregowych dodaje się odwrotności, 1/k = 1/k₁ + 1/k₂.
Drgania swobodne układu masa–sprężyna: pulsacja drgań własnych nietłumionych to ωn = √(k/m) w rad/s, a fn = ωn/(2π) w Hz. Tłumik wiskotyczny c daje współczynnik tłumienia ζ = c/cc, przy tłumieniu krytycznym cc = 2·√(k·m) = 2·m·ωn. Układ z tłumieniem podkrytycznym (ζ < 1) drga z pulsacją ωd = ωn·√(1 − ζ²). Sztywności sprężyn połączonych równolegle się dodaje, k = k₁ + k₂; dla sprężyn szeregowych dodaje się odwrotności, 1/k = 1/k₁ + 1/k₂.
Sztywność zastępcza
Tylko k1 i k2 są połączone równolegle. Ta para jest szeregowo z k3, więc połącz je przez odwrotności.