v = ω·r, E = ½mv²(1 + I/(mr²)), a = g·sin θ/(1 + I/(mr²))
Moment pędu
L = I·ω, I1ω1 = I2ω2
Uderzenie względem punktu zawieszenia
m·v·d = I·ω
Metoda
Wybierz oś: stały punkt obrotu lub środek masy dla ciał toczących się.
Znajdź moment bezwładności względem tej osi ze standardowych wyników, używając I = IG + m·d² dla przesuniętej osi.
Wybierz metodę: ΣM = I·α dla przyspieszeń i sił, energię (½·I·ω² + ½·m·v² + m·g·h) dla prędkości, moment pędu dla uderzeń i nagłych zmian.
Połącz ruch postępowy i obrotowy wzorami v = ω·r i a = α·r oraz zamień obr/min na rad/s.
Koła i przekładnie zębate
Zazębione koła
n1·N1 = n2·N2
Moment skręcający
T2 = T1·(N2/N1)·η
Moc
P = T·ω, ω = 2π·n/60
Przekładnia wielostopniowa
przełożenie całkowite = iloczyn przełożeń poszczególnych stopni
Sprężyny i wahadła
Masa na sprężynie
T = 2π·√(m/k)
Wahadło
T = 2π·√(L/g)
Pulsacja
ω = √(k/m) = 2π/T
Maksymalna prędkość i przyspieszenie
vmax = A·ω, amax = A·ω²
Energia
E = ½·k·A²
Drgania mechaniczne
Częstotliwość drgań własnych
ωn = √(k/m), fn = ωn/(2π)
Z ugięcia statycznego
ωn = √(g/δst)
Tłumienie krytyczne
cc = 2√(km) = 2mωn
Współczynnik tłumienia
ζ = c/cc
Częstotliwość drgań tłumionych
ωd = ωn√(1 − ζ²)
Logarytmiczny dekrement tłumienia
δ = (1/n)·ln(x0/xn), ζ = δ/√(4π² + δ²)
Sprężyny połączone równolegle
k = k1 + k2
Sprężyny połączone szeregowo
1/k = 1/k1 + 1/k2
2Zadania do ćwiczenia
1.KinematykaŚredni
Samolot rusza z miejsca i przyspiesza jednostajnie z przyspieszeniem 3,25 m/s² wzdłuż pasa startowego. Wyznacz jego prędkość v po przebyciu 1500 m.
v₀ = 0a = 3,25 m/s²s = 1500 m
v = m/s
2.KinematykaTrudny
Piłkę rzucono pionowo w górę z prędkością 13 m/s z krawędzi dachu na wysokości 35 m nad ziemią. Pomiń opór powietrza i przyjmij g = 9,81 m/s². Po jakim czasie od rzutu piłka uderzy w ziemię? Wyznacz t.
v₀ = 13 m/sh₀ = 35 mg = 9,81 m/s²
t = s
3.Zasady dynamiki NewtonaŚredni
Klocek o masie 6 kg zsuwa się po równi nachylonej pod kątem 30° do poziomu. Współczynnik tarcia kinetycznego wynosi 0,2. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz przyspieszenie a klocka wzdłuż równi.
m = 6 kgθ = 30°μ = 0,2g = 9,81 m/s²
a = m/s²
4.Zasady dynamiki NewtonaTrudny
Klocek o masie 5 kg na poziomym stole jest połączony lekką nicią przerzuconą przez nieważki bloczek bez tarcia z wiszącym ciężarkiem o masie 6 kg. Współczynnik tarcia kinetycznego między klockiem a stołem wynosi 0,1. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz siłę naciągu T nici.
m1 = 5 kgm2 = 6 kgμ = 0,1g = 9,81 m/s²
T = N
5.Rzut ukośnyŚredni
Piłkę kopnięto z poziomego terenu z prędkością 14 m/s pod kątem 25° do poziomu w stronę muru odległego o 12 m. Pomiń opór powietrza i przyjmij g = 9,81 m/s². Na jakiej wysokości y piłka mija mur?
v₀ = 14 m/sθ = 25°x = 12 mg = 9,81 m/s²
y = m
6.Rzut ukośnyTrudny
Piłkę wyrzucono z prędkością 19 m/s pod kątem 40° do poziomu ze szczytu klifu o wysokości 35 m. Pomiń opór powietrza i przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz prędkość v, z jaką uderza w ziemię.
v₀ = 19 m/sθ = 40°h = 35 mg = 9,81 m/s²
v = m/s
7.Ruch po okręguŚredni
Samochód pokonuje płaski zakręt o promieniu 100 m. Współczynnik tarcia statycznego między oponami a jezdnią wynosi 0,8. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz największą prędkość vmax, z jaką samochód może pokonać zakręt bez poślizgu.
r = 100 mμs = 0,8g = 9,81 m/s²
vmax = m/s
8.Ruch po okręguTrudny
Kulka o masie 1,7 kg na nici o długości 1,1 m porusza się po okręgu w płaszczyźnie pionowej. W najniższym punkcie ma prędkość 5,5 m/s. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz siłę naciągu T nici w najniższym punkcie.
m = 1,7 kgr = 1,1 mv = 5,5 m/sg = 9,81 m/s²
T = N
9.Praca i energiaŚredni
Klocek o masie 4 kg zsuwa się na odcinku 3 m po zboczu nachylonym pod kątem 40° do poziomu, przy współczynniku tarcia kinetycznego 0,3. Wyznacz pracę Wf wykonaną przeciw tarciu.
m = 4 kgθ = 40°μ = 0,3d = 3 mg = 9,81 m/s²
Wf = J
10.Praca i energiaTrudny
Klocek o masie 5 kg puszczono bez prędkości początkowej z wysokości 4 m na gładkiej rampie. Na dole przejeżdża przez szorstki poziomy pas o długości 3,5 m (μ = 0,25), a potem trafia na sprężynę (k = 2500 N/m) na gładkiej powierzchni. Wyznacz maksymalne ugięcie x sprężyny.
m = 5 kgh = 4 mL = 3,5 mμ = 0,25k = 2500 N/mg = 9,81 m/s²
x = cm
11.Pęd i zderzeniaŚredni
Samochód o masie 1100 kg jadący z prędkością 22 m/s uderza w stojący samochód o masie 1100 kg i oba się sczepiają. Ile energii kinetycznej ΔK traci się w zderzeniu?
m1 = 1100 kgv1 = 22 m/sm2 = 1100 kgv2 = 0
ΔK = J
12.Pęd i zderzeniaTrudny
Pocisk o masie 10 g zostaje wystrzelony poziomo w klocek o masie 4 kg zawieszony na lekkich niciach o długości 1,2 m i pozostaje w nim. Nici wychylają się maksymalnie o kąt 40° od pionu. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz prędkość v pocisku przed uderzeniem.
m = 10 gM = 4 kgL = 1,2 mθ = 40°g = 9,81 m/s²
v = m/s
13.Ruch obrotowy bryły sztywnejŚredni
Jednorodny cienki pręt o masie 13,5 kg i długości 1,8 m jest zamocowany przegubowo na jednym końcu i utrzymywany poziomo. Puszczono go swobodnie ze spoczynku. Przyjmij g = 9,81 m/s². Znajdź pionową siłę R, którą przegub wywiera na pręt tuż po puszczeniu.
m = 13,5 kgL = 1,8 mg = 9,81 m/s²
R = N
14.Ruch obrotowy bryły sztywnejTrudny
Jednorodny cienki pręt o masie 8,5 kg i długości 1,1 m wisi w spoczynku na gładkim przegubie w górnym końcu. Pocisk o masie 45 g, lecący poziomo z prędkością 180 m/s, uderza w pręt 0,69 m poniżej przegubu i w nim zostaje. Znajdź prędkość kątową ω pręta tuż po uderzeniu.
M = 8,5 kgL = 1,1 mm = 45 gv = 180 m/sd = 0,69 m
ω = rad/s
15.Koła i przekładnie zębateŚredni
Dwa równoległe wały są oddalone o 300 mm. Mają być połączone parą kół zębatych walcowych o module 5 mm i przełożeniu redukującym 3 : 1. Ile zębów N2 musi mieć koło?
a = 300 mmm = 5 mmi = 3
N2 =
16.Koła i przekładnie zębateTrudny
W przekładni planetarnej koło słoneczne ma 30 zębów, a każdy satelita 24 zębów. Koło koronowe jest unieruchomione, a koło słoneczne napędzane z prędkością 3000 rpm. Wyznacz prędkość obrotową nc jarzma.
Ns = 30Np = 24ns = 3000 rpm
nc = rpm
17.Sprężyny i wahadłaŚredni
Jaką długość musi mieć wahadło matematyczne, aby jego okres wynosił 1,3 s? Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz L.
T = 1,3 sg = 9,81 m/s²
L = m
18.Sprężyny i wahadłaTrudny
Ciało wykonuje ruch harmoniczny z okresem 1 s i amplitudą 19 cm. Jaki najkrótszy czas t jest potrzebny, aby przejść z maksymalnego wychylenia 19 cm do wychylenia 4,75 cm?
T = 1 sA = 19 cmx = 4,75 cm
t = s
19.Drgania mechaniczneŚredni
Masa 50 kg na sprężynie o sztywności 5 kN/m ma tłumik wiskotyczny dający współczynnik tłumienia 0,35. Wyznacz częstotliwość drgań swobodnych tłumionych fd w Hz.
m = 50 kgk = 5 kN/mζ = 0,35
fd = Hz
20.Drgania mechaniczneTrudny
Masa 10 kg wisi na dwóch sprężynach obok siebie (równolegle) o sztywnościach k₁ = 25 kN/m i k₂ = 15 kN/m. Masa pozostaje pozioma. Wyznacz sztywność zastępczą keq układu sprężyn w kN/m.
m = 10 kgk1 = 25 kN/mk2 = 15 kN/m
keq = kN/m
3Roztwory
1.Kinematyka
Odpowiedź: v = 98,74 m/s
Motion with constant acceleration: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² and v² = v₀² + 2·a·s. Pick the equation that contains the three things you know and the one you want, and keep the signs consistent with one positive direction.
Prędkość po przebyciu drogi
v = √(2·a·s) = √(2·3,25·1500) = 98,74 m/s
Odpowiedź
v = 98,74 m/s
(355,5 km/h)
2.Kinematyka
Odpowiedź: t = 4,307 s
Ruch ze stałym przyspieszeniem: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² i v² = v₀² + 2·a·s. Wybierz równanie, które zawiera trzy znane wielkości i tę szukaną, i trzymaj się znaków zgodnych z jednym kierunkiem dodatnim.
Równanie ruchu
Kierunek w górę jest dodatni, a ziemia leży h₀ poniżej punktu startu.
−35 = 13·t − ½·9,81·t²
4,905·t² − 13·t − 35 = 0
Rozwiąż równanie kwadratowe
Sens fizyczny ma tylko dodatni pierwiastek.
t = (13 + √(13² + 2·9,81·35))/9,81 = 4,307 s
Odpowiedź
t = 4,307 s
3.Zasady dynamiki Newtona
Odpowiedź: a = 3,206 m/s²
Druga zasada dynamiki Newtona: siła wypadkowa działająca na ciało jest równa iloczynowi jego masy i przyspieszenia, ΣF = m·a. Narysuj schemat sił, wybierz kierunek dodatni wzdłuż ruchu i dodaj wszystkie siły w tym kierunku: siły przyłożone, tarcie μ·N przeciwne do ruchu i składowe siły ciężkości.
Druga zasada dynamiki Newtona: siła wypadkowa działająca na ciało jest równa iloczynowi jego masy i przyspieszenia, ΣF = m·a. Narysuj schemat sił, wybierz kierunek dodatni wzdłuż ruchu i dodaj wszystkie siły w tym kierunku: siły przyłożone, tarcie μ·N przeciwne do ruchu i składowe siły ciężkości.
Projectile motion: with no air resistance, x = vxt and y = h + vyt − ½gt². The two directions are independent except that they share the same time.
Czas dotarcia do muru
vx = 14·cos 25° = 12,69 m/s
t = x/vx = 12/12,69 = 0,9458 s
Wysokość w tej chwili
y = 5,917·0,9458 − ½·9,81·0,9458² = 1,208 m
Odpowiedź
y = 1,208 m
Przy murze piłka już opada.
6.Rzut ukośny
Odpowiedź: v = 32,37 m/s
Projectile motion: with no air resistance, x = vxt and y = h + vyt − ½gt². The two directions are independent except that they share the same time.
Rozłóż prędkość początkową
vx = 19·cos 40° = 14,55 m/s
vy0 = 19·sin 40° = 12,21 m/s
Prędkość pionowa przy uderzeniu
Energia albo v² = v₀² + 2as w kierunku pionowym.
vy = √(12,21² + 2·9,81·35) = 28,91 m/s
Prędkość przy uderzeniu
v = √(14,55² + 28,91²) = 32,37 m/s
Odpowiedź
v = 32,37 m/s
Sprawdzenie energią: v² = v₀² + 2gh.
7.Ruch po okręgu
Odpowiedź: vmax = 28,01 m/s
Ruch jednostajny po okręgu: ciało poruszające się z prędkością v po okręgu o promieniu r ma przyspieszenie skierowane do środka a = v²/r, więc potrzebuje wypadkowej siły skierowanej do środka F = m·v²/r. Tę siłę zapewnia coś rzeczywistego: tarcie, naciąg nici, grawitacja albo siła reakcji.
Tarcie pełni rolę siły dośrodkowej
m·v²/r = μ·m·g
v = √(μ·g·r) = √(0,8·9,81·100) = 28,01 m/s
Odpowiedź
vmax = 28,01 m/s (100,9 km/h)
8.Ruch po okręgu
Odpowiedź: T = 63,43 N
Ruch jednostajny po okręgu: ciało poruszające się z prędkością v po okręgu o promieniu r ma przyspieszenie skierowane do środka a = v²/r, więc potrzebuje wypadkowej siły skierowanej do środka F = m·v²/r. Tę siłę zapewnia coś rzeczywistego: tarcie, naciąg nici, grawitacja albo siła reakcji.
Siły w najniższym punkcie
Kierunek do środka (w górę) jest dodatni.
T − m·g = m·v²/r
T = 1,7·9,81 + 1,7·5,5²/1,1 = 16,68 + 46,75 = 63,43 N
Odpowiedź
T = 63,43 N
9.Praca i energia
Odpowiedź: Wf = 27,05 J
Zasada pracy i energii: zmiana energii kinetycznej równa się pracy wszystkich sił. Zapisanie grawitacji i sprężyn jako energii potencjalnej (mgh i ½kx²) daje bilans: energia początkowa = energia końcowa + energia stracona na tarcie (μN·d).
Siła tarcia
N = mg·cos θ = 39,24·0,766 = 30,06 N
F = μN = 0,3·30,06 = 9,018 N
Praca przeciw tarciu
Wf = F·d = 9,018·3 = 27,05 J
Odpowiedź
Wf = 27,05 J
10.Praca i energia
Odpowiedź: x = 35,02 cm
Zasada pracy i energii: zmiana energii kinetycznej równa się pracy wszystkich sił. Zapisanie grawitacji i sprężyn jako energii potencjalnej (mgh i ½kx²) daje bilans: energia początkowa = energia końcowa + energia stracona na tarcie (μN·d).
Energia po szorstkim pasie
Rampa jest gładka, więc energię zabiera tylko pas.
mgh − μmgL = 49,05·(4 − 0,25·3,5) = 153,3 J
Maksymalne ugięcie
½kx² = 153,3 → x = √(2·153,3/2500) = 0,3502 m = 35,02 cm
Odpowiedź
x = 35,02 cm
11.Pęd i zderzenia
Odpowiedź: ΔK = 133100 J
Conservation of momentum: when no external force acts during a collision, the total momentum Σm·v before equals the total after. Velocities have a direction, so pick a positive direction and give velocities the other way a minus sign. In an elastic collision kinetic energy is conserved too; in a perfectly inelastic one the bodies stick together.
Wspólna prędkość
v′ = m1·v1/(m1 + m2) = 1100·22/2200 = 11 m/s
Energia kinetyczna przed i po
Kbefore = ½·1100·22² = 266200 J
Kafter = ½·2200·11² = 133100 J
Utracona energia
ΔK = 266200 − 133100 = 133100 J
Odpowiedź
ΔK = 133100 J
Utracona energia zamienia się w odkształcenie, ciepło i dźwięk.
12.Pęd i zderzenia
Odpowiedź: v = 941,1 m/s
Conservation of momentum: when no external force acts during a collision, the total momentum Σm·v before equals the total after. Velocities have a direction, so pick a positive direction and give velocities the other way a minus sign. In an elastic collision kinetic energy is conserved too; in a perfectly inelastic one the bodies stick together.
Wzniesienie klocka
h = L·(1 − cos θ) = 1,2·(1 − cos 40°) = 0,2807 m
Prędkość po uderzeniu
V = √(2·9,81·0,2807) = 2,347 m/s
Zderzenie
v = (m + M)·V/m = 4,01·2,347/0,01 = 941,1 m/s
Odpowiedź
v = 941,1 m/s
13.Ruch obrotowy bryły sztywnej
Odpowiedź: R = 33,11 N
Rotation about a fixed axis: the sum of the moments about the axis equals I·α (ΣM = I·α), just as ΣF = m·a for translation. In energy form, a torque T turning through an angle θ (in radians) does work T·θ, which changes the kinetic energy ½·I·ω²; gravity adds or removes m·g·Δh of the centre of mass. Power is P = T·ω.
Momenty względem przegubu
W chwili puszczenia ω = 0, więc nie ma przyspieszenia dośrodkowego, a środek przyspiesza prosto w dół.
m·g − R = m·aG → R = 13,5·(9,81 − 7,357) = 33,11 N
Odpowiedź
R = 33,11 N
R = m·g/4, niezależnie od długości.
14.Ruch obrotowy bryły sztywnej
Odpowiedź: ω = 1,62 rad/s
Rolling and angular momentum: a body rolling without slipping has v = ω·r, so its kinetic energy is ½·m·v² + ½·I·ω² = ½·m·v²·(1 + I/(m·r²)). Down a slope that gives a = g·sin θ/(1 + I/(m·r²)). When no external moment acts about an axis, the angular momentum about that axis stays constant, I₁·ω₁ = I₂·ω₂, even if kinetic energy is lost.
Gear geometry: the module m sets the tooth size. A gear with N teeth has a pitch diameter d = m·N, two meshing gears have the same module, and their centre distance is a = (d₁ + d₂)/2 = m·(N₁ + N₂)/2. The pitch-line speed is v = π·d·n/60, and the tangential tooth force follows from the torque: Ft = 2T/d.
Łączna liczba zębów
N1 + N2 = 2a/m = 2·300/5 = 120
Podział według przełożenia
N1 = 120/(1 + 3) = 30
N2 = 3·30 = 90
Odpowiedź
N2 = 90
16.Koła i przekładnie zębate
Odpowiedź: nc = 833,3 rpm
Przekładnie planetarne: prędkości koła słonecznego, koronowego i jarzma wiąże wzór Willisa (ns − nc)/(nr − nc) = −Nr/Ns: widziana z jarzma przekładnia jest zwykłą przekładnią z satelitami jako kołami pośredniczącymi. Unieruchomienie jednego członu zamienia ją w reduktor o jednym przełożeniu.
Liczba zębów koła koronowego
Nr = Ns + 2·Np = 30 + 2·24 = 78
Wzór Willisa przy nieruchomym kole koronowym
Podstaw nr = 0 i wyznacz prędkość jarzma.
(3000 − nc)/(0 − nc) = −78/30
nc = ns·Ns/(Ns + Nr) = 3000·30/108 = 833,3 rpm
Odpowiedź
nc = 833,3 rpm
Jarzmo obraca się w tym samym kierunku co koło słoneczne.
17.Sprężyny i wahadła
Odpowiedź: L = 0,4199 m
Ruch harmoniczny prosty: masa m na sprężynie o współczynniku sprężystości k drga z częstością kołową ω = √(k/m) i okresem T = 2π/ω = 2π·√(m/k). Wahadło matematyczne o długości L ma T = 2π·√(L/g). Przy amplitudzie A największa prędkość wynosi A·ω, największe przyspieszenie A·ω², a energia ½·k·A².
Wyznacz długość
L = g·(T/2π)² = 9,81·(1,3/2π)² = 0,4199 m
Odpowiedź
L = 0,4199 m
18.Sprężyny i wahadła
Odpowiedź: t = 0,2098 s
Simple harmonic motion: a mass m on a spring of stiffness k oscillates with angular frequency ω = √(k/m) and period T = 2π/ω = 2π·√(m/k). A simple pendulum of length L has T = 2π·√(L/g). With amplitude A, the largest speed is A·ω, the largest acceleration A·ω² and the energy ½·k·A².
Pulsacja
ω = 2π/T = 2π/1 = 6,283 rad/s
Wyznacz czas
0,25 = cos(ω·t) → ω·t = arccos(0,25) = 1,318 rad
t = 1,318/6,283 = 0,2098 s
Odpowiedź
t = 0,2098 s
19.Drgania mechaniczne
Odpowiedź: fd = 1,491 Hz
Drgania swobodne układu masa–sprężyna: pulsacja drgań własnych nietłumionych to ωn = √(k/m) w rad/s, a fn = ωn/(2π) w Hz. Tłumik wiskotyczny c daje współczynnik tłumienia ζ = c/cc, przy tłumieniu krytycznym cc = 2·√(k·m) = 2·m·ωn. Układ z tłumieniem podkrytycznym (ζ < 1) drga z pulsacją ωd = ωn·√(1 − ζ²). Sztywności sprężyn połączonych równolegle się dodaje, k = k₁ + k₂; dla sprężyn szeregowych dodaje się odwrotności, 1/k = 1/k₁ + 1/k₂.
Częstotliwość drgań własnych nietłumionych
ωn = √(5000/50) = 10 rad/s
fn = 10/(2π) = 1,592 Hz
Częstotliwość drgań tłumionych
fd = fn·√(1 − ζ²) = 1,592·√(1 − 0,35²) = 1,491 Hz
Odpowiedź
fd = 1,491 Hz
20.Drgania mechaniczne
Odpowiedź: keq = 40 kN/m
Drgania swobodne układu masa–sprężyna: pulsacja drgań własnych nietłumionych to ωn = √(k/m) w rad/s, a fn = ωn/(2π) w Hz. Tłumik wiskotyczny c daje współczynnik tłumienia ζ = c/cc, przy tłumieniu krytycznym cc = 2·√(k·m) = 2·m·ωn. Układ z tłumieniem podkrytycznym (ζ < 1) drga z pulsacją ωd = ωn·√(1 − ζ²). Sztywności sprężyn połączonych równolegle się dodaje, k = k₁ + k₂; dla sprężyn szeregowych dodaje się odwrotności, 1/k = 1/k₁ + 1/k₂.
Sztywność zastępcza
Sprężyny obok siebie mają to samo ugięcie, a ich siły się sumują, więc ich sztywności po prostu się dodaje: k = k1 + k2.