v = ω·r, E = ½mv²(1 + I/(mr²)), a = g·sin θ/(1 + I/(mr²))
Moment pędu
L = I·ω, I1ω1 = I2ω2
Uderzenie względem punktu zawieszenia
m·v·d = I·ω
Metoda
Wybierz oś: stały punkt obrotu lub środek masy dla ciał toczących się.
Znajdź moment bezwładności względem tej osi ze standardowych wyników, używając I = IG + m·d² dla przesuniętej osi.
Wybierz metodę: ΣM = I·α dla przyspieszeń i sił, energię (½·I·ω² + ½·m·v² + m·g·h) dla prędkości, moment pędu dla uderzeń i nagłych zmian.
Połącz ruch postępowy i obrotowy wzorami v = ω·r i a = α·r oraz zamień obr/min na rad/s.
Koła i przekładnie zębate
Zazębione koła
n1·N1 = n2·N2
Moment skręcający
T2 = T1·(N2/N1)·η
Moc
P = T·ω, ω = 2π·n/60
Przekładnia wielostopniowa
przełożenie całkowite = iloczyn przełożeń poszczególnych stopni
Sprężyny i wahadła
Masa na sprężynie
T = 2π·√(m/k)
Wahadło
T = 2π·√(L/g)
Pulsacja
ω = √(k/m) = 2π/T
Maksymalna prędkość i przyspieszenie
vmax = A·ω, amax = A·ω²
Energia
E = ½·k·A²
Drgania mechaniczne
Częstotliwość drgań własnych
ωn = √(k/m), fn = ωn/(2π)
Z ugięcia statycznego
ωn = √(g/δst)
Tłumienie krytyczne
cc = 2√(km) = 2mωn
Współczynnik tłumienia
ζ = c/cc
Częstotliwość drgań tłumionych
ωd = ωn√(1 − ζ²)
Logarytmiczny dekrement tłumienia
δ = (1/n)·ln(x0/xn), ζ = δ/√(4π² + δ²)
Sprężyny połączone równolegle
k = k1 + k2
Sprężyny połączone szeregowo
1/k = 1/k1 + 1/k2
2Zadania do ćwiczenia
1.KinematykaŚredni
Samochód jadący z prędkością 120 km/h hamuje ze stałym opóźnieniem 6,5 m/s² aż do zatrzymania. Wyznacz drogę hamowania s.
v₀ = 120 km/ha = −6,5 m/s²v = 0
s = m
2.KinematykaTrudny
Tramwaj rusza z miejsca i przyspiesza z przyspieszeniem 1,5 m/s² przez 10 s, potem jedzie ze stałą prędkością przez 25 s, a na koniec hamuje z opóźnieniem 2 m/s² aż do zatrzymania. Wyznacz całkowitą drogę s między dwoma przystankami.
a1 = 1,5 m/s²t1 = 10 st2 = 25 sa3 = −2 m/s²
s = m
3.Zasady dynamiki NewtonaŚredni
Klocek o masie 8 kg zsuwa się po równi nachylonej pod kątem 35° do poziomu. Współczynnik tarcia kinetycznego wynosi 0,25. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz przyspieszenie a klocka wzdłuż równi.
m = 8 kgθ = 35°μ = 0,25g = 9,81 m/s²
a = m/s²
4.Zasady dynamiki NewtonaTrudny
Dwa klocki na poziomej podłodze są połączone lekką poziomą nicią. Pozioma siła 110 N ciągnie przedni klocek o masie 6 kg; klocek o masie 11 kg jest ciągnięty za nim. Współczynnik tarcia kinetycznego wynosi 0,2 dla obu klocków. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz przyspieszenie a klocków.
m1 = 11 kgm2 = 6 kgF = 110 Nμ = 0,2g = 9,81 m/s²
a = m/s²
5.Rzut ukośnyŚredni
Piłkę wyrzucono z poziomego terenu z prędkością 40 m/s i ma ona upaść 130 m dalej. Pomiń opór powietrza i przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz mniejszy z dwóch możliwych kątów wyrzutu θ.
v₀ = 40 m/sR = 130 mg = 9,81 m/s²
θ = °
6.Rzut ukośnyTrudny
Piłkę wyrzucono z prędkością 24 m/s pod kątem 60° do poziomu ze szczytu klifu o wysokości 30 m. Pomiń opór powietrza i przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz największą wysokość H nad ziemią u podnóża klifu.
v₀ = 24 m/sθ = 60°h = 30 mg = 9,81 m/s²
H = m
7.Ruch po okręguŚredni
Zakręt o promieniu 370 m ma przechyłkę 25°. Z jaką prędkością v samochód może go pokonać bez potrzeby jakiegokolwiek tarcia? Przyjmij g = 9,81 m/s².
r = 370 mθ = 25°g = 9,81 m/s²
v = m/s
8.Ruch po okręguTrudny
Zakręt o promieniu 150 m ma przechyłkę 15°, a współczynnik tarcia statycznego między oponami a drogą wynosi 0,1. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz największą prędkość vmax, z jaką samochód może pokonać zakręt, nie wysuwając się w górę i na zewnątrz.
r = 150 mθ = 15°μs = 0,1g = 9,81 m/s²
vmax = m/s
9.Praca i energiaŚredni
Samochód jadący z prędkością 100 km/h po poziomej drodze gwałtownie hamuje i z zablokowanymi kołami sunie aż do zatrzymania. Współczynnik tarcia kinetycznego między oponami a drogą wynosi 0,6. Wyznacz drogę hamowania d.
v = 100 km/hμ = 0,6g = 9,81 m/s²
d = m
10.Praca i energiaTrudny
Klocek o masie 5 kg puszczono bez prędkości początkowej z wysokości 4 m na gładkiej rampie. Na dole przejeżdża przez szorstki poziomy pas o długości 1,5 m (μ = 0,25), a potem trafia na sprężynę (k = 4000 N/m) na gładkiej powierzchni. Wyznacz prędkość v klocka, gdy dociera do sprężyny.
m = 5 kgh = 4 mL = 1,5 mμ = 0,25k = 4000 N/mg = 9,81 m/s²
v = m/s
11.Pęd i zderzeniaŚredni
Samochód o masie 2000 kg jadący z prędkością 9 m/s uderza w stojący samochód o masie 500 kg i oba się sczepiają. Jaki procent ΔK/K początkowej energii kinetycznej zostaje utracony?
m1 = 2000 kgv1 = 9 m/sm2 = 500 kgv2 = 0
ΔK/K = %
12.Pęd i zderzeniaTrudny
Piłka o masie 0,35 kg uderza w ścianę z prędkością 28 m/s i odbija się prosto do tyłu z prędkością 17 m/s. Kontakt trwa 10 ms. Wyznacz wartość popędu J, który ściana przekazuje piłce.
m = 0,35 kgvin = 28 m/svout = 17 m/sΔt = 10 ms
J = N·s
13.Ruch obrotowy bryły sztywnejŚredni
Klocek o masie 9 kg wisi na lekkiej linie nawiniętej na bloczek, czyli jednorodną pełną tarczę o masie 4 kg i promieniu 0,3 m, obracającą się na gładkiej poziomej osi. Klocek puszczono ze spoczynku. Przyjmij g = 9,81 m/s². Znajdź prędkość v klocka po przebyciu w dół drogi 3 m.
m = 9 kgM = 4 kgR = 0,3 mg = 9,81 m/s²h = 3 m
v = m/s
14.Ruch obrotowy bryły sztywnejTrudny
kula pusta w środku stacza się bez poślizgu po równi nachylonej pod kątem 40° do poziomu. Przyjmij g = 9,81 m/s². Rusza ze spoczynku. Jak długo t stacza się po równi na odcinku 10 m?
θ = 40°I = (2/3)·m·r²g = 9,81 m/s²s = 10 m
t = s
15.Koła i przekładnie zębateŚredni
Silnik o mocy 15 kW pracujący z prędkością 1440 rpm napędza zębnik o 25 zębach, który zazębia się z kołem o 50 zębach. Sprawność pary kół wynosi 96%. Wyznacz moment obrotowy T1 na wale silnika.
P = 15 kWn1 = 1440 rpmN1 = 25N2 = 50η = 96%
T1 = N·m
16.Koła i przekładnie zębateTrudny
Pas otwarty łączy koło 160 mm i koło 500 mm, których środki są oddalone o 600 mm. Wyznacz kąt opasania θ na mniejszym kole, w stopniach.
d1 = 160 mmd2 = 500 mmC = 600 mm
θ = °
17.Sprężyny i wahadłaŚredni
Ciężarek o masie 3,2 kg na sprężynie o k = 270 N/m zostaje odciągnięty o 12 cm w kierunku dodatnim i puszczony ze spoczynku w t = 0. Wyznacz jego wychylenie x z położenia równowagi w chwili t = 0,25 s (ze znakiem).
m = 3,2 kgk = 270 N/mA = 12 cmt = 0,25 s
x = cm
18.Sprężyny i wahadłaTrudny
Ciężarek na sprężynie o k = 220 N/m drga na powierzchni bez tarcia z amplitudą 9 cm. Wyznacz energię U zmagazynowaną w sprężynie, gdy ciężarek znajduje się 6 cm od położenia równowagi.
k = 220 N/mA = 9 cmx = 6 cm
U = J
19.Drgania mechaniczneŚredni
W próbie drgań swobodnych tłumionego układu masa–sprężyna po maksimum przemieszczenia 40 mm po 5 cyklach następuje maksimum 8,3 mm. Wyznacz współczynnik tłumienia ζ.
x0 = 40 mmx5 = 8,3 mmn = 5
ζ =
20.Drgania mechaniczneTrudny
Masa 10 kg wisi na dwóch sprężynach połączonych jedna pod drugą (szeregowo): górna sprężyna ma k₁ = 20 kN/m, a dolna k₂ = 80 kN/m. Pomiń tłumienie i masy sprężyn. Wyznacz częstotliwość drgań własnych fn w kierunku pionowym w Hz.
m = 10 kgk1 = 20 kN/mk2 = 80 kN/m
fn = Hz
3Roztwory
1.Kinematyka
Odpowiedź: s = 85,47 m
Ruch ze stałym przyspieszeniem: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² i v² = v₀² + 2·a·s. Wybierz równanie, które zawiera trzy znane wielkości i tę szukaną, i trzymaj się znaków zgodnych z jednym kierunkiem dodatnim.
Jednostki
v₀ = 120/3,6 = 33,33 m/s
Droga hamowania
0 = v₀² − 2·a·s → s = v₀²/(2a) = 33,33²/(2·6,5) = 85,47 m
Odpowiedź
s = 85,47 m
2.Kinematyka
Odpowiedź: s = 506,3 m
Motion with constant acceleration: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² and v² = v₀² + 2·a·s. Pick the equation that contains the three things you know and the one you want, and keep the signs consistent with one positive direction.
Prędkość maksymalna
v = a1·t1 = 1,5·10 = 15 m/s
Droga w każdej fazie
s1 = ½·1,5·10² = 75 m
s2 = 15·25 = 375 m
s3 = 15²/(2·2) = 56,25 m
Droga całkowita
s = 75 + 375 + 56,25 = 506,3 m
Odpowiedź
s = 506,3 m
3.Zasady dynamiki Newtona
Odpowiedź: a = 3,618 m/s²
Druga zasada dynamiki Newtona: siła wypadkowa działająca na ciało jest równa iloczynowi jego masy i przyspieszenia, ΣF = m·a. Narysuj schemat sił, wybierz kierunek dodatni wzdłuż ruchu i dodaj wszystkie siły w tym kierunku: siły przyłożone, tarcie μ·N przeciwne do ruchu i składowe siły ciężkości.
Newton’s second law: the net force on a body equals its mass times its acceleration, ΣF = m·a. Draw a free-body diagram, choose a positive direction along the motion, and add every force in that direction: applied forces, friction μ·N against the motion, and the components of gravity.
Projectile motion: with no air resistance, x = vxt and y = h + vyt − ½gt². The two directions are independent except that they share the same time.
Wzór na zasięg
R = v₀²·sin 2θ/g → sin 2θ = 9,81·130/40² = 0,7971
Kąt
2θ = 52,85° → θ = 26,43°
Odpowiedź
θ = 26,43°
Drugie rozwiązanie to 90° − θ = 63,57°.
6.Rzut ukośny
Odpowiedź: H = 52,02 m
Projectile motion: with no air resistance, x = vxt and y = h + vyt − ½gt². The two directions are independent except that they share the same time.
Pionowa prędkość początkowa
vy = 24·sin 60° = 20,78 m/s
Wzniesienie ponad klif
Δh = vy²/(2g) = 20,78²/(2·9,81) = 22,02 m
Wysokość nad ziemią
H = 30 + 22,02 = 52,02 m
Odpowiedź
H = 52,02 m
7.Ruch po okręgu
Odpowiedź: v = 41,14 m/s
Uniform circular motion: an object moving at speed v on a circle of radius r accelerates towards the centre with a = v²/r, so it needs a net inward force F = m·v²/r. That force is supplied by something real: friction, tension, gravity or a normal force.
v = √(r·g·tan θ) = √(370·9,81·tan 25°) = 41,14 m/s
Odpowiedź
v = 41,14 m/s
(148,1 km/h)
8.Ruch po okręgu
Odpowiedź: vmax = 23,59 m/s
Uniform circular motion: an object moving at speed v on a circle of radius r accelerates towards the centre with a = v²/r, so it needs a net inward force F = m·v²/r. That force is supplied by something real: friction, tension, gravity or a normal force.
Równowaga sił
Tarcie jest skierowane w dół zbocza.
N·(sin θ + μ·cos θ) = m·v²/r
N·(cos θ − μ·sin θ) = m·g
Prędkość
v = √(150·9,81·0,3554/0,94) = 23,59 m/s
Odpowiedź
vmax = 23,59 m/s
(84,91 km/h)
9.Praca i energia
Odpowiedź: d = 65,55 m
Zasada pracy i energii: zmiana energii kinetycznej równa się pracy wszystkich sił. Zapisanie grawitacji i sprężyn jako energii potencjalnej (mgh i ½kx²) daje bilans: energia początkowa = energia końcowa + energia stracona na tarcie (μN·d).
Prędkość w jednostkach podstawowych
v = 100/3,6 = 27,78 m/s
Bilans energii
½mv² = μmg·d → d = v²/(2μg) = 27,78²/(2·0,6·9,81) = 65,55 m
Odpowiedź
d = 65,55 m
Podwojenie prędkości wydłuża drogę hamowania czterokrotnie.
10.Praca i energia
Odpowiedź: v = 8,433 m/s
Zasada pracy i energii: zmiana energii kinetycznej równa się pracy wszystkich sił. Zapisanie grawitacji i sprężyn jako energii potencjalnej (mgh i ½kx²) daje bilans: energia początkowa = energia końcowa + energia stracona na tarcie (μN·d).
Energia po szorstkim pasie
Rampa jest gładka, więc energię zabiera tylko pas.
mgh − μmgL = 49,05·(4 − 0,25·1,5) = 177,8 J
Prędkość przy sprężynie
½mv² = mg(h − μL) → v = √(2g(h − μL)) = √(2·9,81·3,625) = 8,433 m/s
Odpowiedź
v = 8,433 m/s
11.Pęd i zderzenia
Odpowiedź: ΔK/K = 20 %
Conservation of momentum: when no external force acts during a collision, the total momentum Σm·v before equals the total after. Velocities have a direction, so pick a positive direction and give velocities the other way a minus sign. In an elastic collision kinetic energy is conserved too; in a perfectly inelastic one the bodies stick together.
Wspólna prędkość
v′ = m1·v1/(m1 + m2) = 2000·9/2500 = 7,2 m/s
Energia kinetyczna przed i po
Kbefore = ½·2000·9² = 81000 J
Kafter = ½·2500·7,2² = 64800 J
Utracony ułamek
ΔK/K = 16200/81000 = 20 %
Odpowiedź
ΔK/K = 20 %
Utracona energia zamienia się w odkształcenie, ciepło i dźwięk.
12.Pęd i zderzenia
Odpowiedź: J = 15,75 N·s
Zasada zachowania pędu: gdy podczas zderzenia nie działa żadna siła zewnętrzna, całkowity pęd Σm·v przed zderzeniem równa się całkowitemu pędowi po nim. Prędkości mają kierunek, więc wybierz kierunek dodatni i prędkościom o przeciwnym zwrocie nadaj znak minus. W zderzeniu sprężystym zachowana jest też energia kinetyczna; w doskonale niesprężystym ciała łączą się ze sobą.
Zmiana pędu
J = m·Δv = 0,35·(17 + 28) = 15,75 N·s
Odpowiedź
J = 15,75 N·s
13.Ruch obrotowy bryły sztywnej
Odpowiedź: v = 6,94 m/s
Rotation about a fixed axis: the sum of the moments about the axis equals I·α (ΣM = I·α), just as ΣF = m·a for translation. In energy form, a torque T turning through an angle θ (in radians) does work T·θ, which changes the kinetic energy ½·I·ω²; gravity adds or removes m·g·Δh of the centre of mass. Power is P = T·ω.
Klocek i bloczek
klocek: m·g − T = m·a
bloczek: T·R = I·α = ½·M·R²·(a/R) → T = ½·M·a
Przyspieszenie
a = m·g/(m + M/2) = 9·9,81/(9 + 2) = 8,026 m/s²
Prędkość po przebyciu drogi w dół
v = √(2·a·h) = √(2·8,026·3) = 6,94 m/s
Odpowiedź
v = 6,94 m/s
14.Ruch obrotowy bryły sztywnej
Odpowiedź: t = 2,299 s
Rolling and angular momentum: a body rolling without slipping has v = ω·r, so its kinetic energy is ½·m·v² + ½·I·ω² = ½·m·v²·(1 + I/(m·r²)). Down a slope that gives a = g·sin θ/(1 + I/(m·r²)). When no external moment acts about an axis, the angular momentum about that axis stays constant, I₁·ω₁ = I₂·ω₂, even if kinetic energy is lost.
Równania ruchu
m·g·sin θ − f = m·a
f·r = I·α = 0,6667·m·r²·(a/r) → f = 0,6667·m·a
Przyspieszenie
a = g·sin θ/(1 + c) = 9,81·sin 40°/1,667 = 3,783 m/s²
Czas
s = ½·a·t² → t = √(2·10/3,783) = 2,299 s
Odpowiedź
t = 2,299 s
15.Koła i przekładnie zębate
Odpowiedź: T1 = 99,47 N·m
Przekładnie zębate: zazębione koła mają tę samą prędkość na zębach, więc n₁·N₁ = n₂·N₂: koło o mniejszej liczbie zębów obraca się szybciej. Koła na jednym wale obracają się z tą samą prędkością obrotową. Moc jest przekazywana dalej (minus straty), więc moment obrotowy rośnie, gdy prędkość obrotowa maleje: T₂ = T₁·(N₂/N₁)·η, a P = T·ω, gdzie ω = 2π·n/60.
Moment silnika
ω₁ = 2π·1440/60 = 150,8 rad/s
T1 = P/ω₁ = 15000/150,8 = 99,47 N·m
Odpowiedź
T1 = 99,47 N·m
16.Koła i przekładnie zębate
Odpowiedź: θ = 147,1 °
Przekładnie pasowe: bez poślizgu oba koła pasowe mają tę samą prędkość obwodową v = π·d·n/60, więc n₁·d₁ = n₂·d₂, a przełożenie wynosi d₂/d₁. Poślizg s sprawia, że koło napędzane obraca się nieco wolniej: n₂ = n₁·(d₁/d₂)·(1 − s). Przenoszona moc to P = (T₁ − T₂)·v, gdzie T₁ to siła w cięgnie czynnym, a T₂ w biernym. Tarcie ogranicza stosunek sił: T₁/T₂ = eμθ, gdzie θ jest kątem opasania w radianach na mniejszym kole; dla pasa otwartego θ = π − 2·asin((d₂ − d₁)/(2C)) przy rozstawie osi C.
Kąt pasa
asin(0,2833) = 16,46°
Kąt opasania
θ = 180 − 2·16,46 = 147,1°
Odpowiedź
θ = 147,1°
17.Sprężyny i wahadła
Odpowiedź: x = −7,963 cm
Simple harmonic motion: a mass m on a spring of stiffness k oscillates with angular frequency ω = √(k/m) and period T = 2π/ω = 2π·√(m/k). A simple pendulum of length L has T = 2π·√(L/g). With amplitude A, the largest speed is A·ω, the largest acceleration A·ω² and the energy ½·k·A².
Pulsacja
ω = √(270/3,2) = 9,186 rad/s
ω·t = 9,186·0,25 = 2,296 rad
Przemieszczenie
x = A·cos(ω·t) = 12·cos(2,296) = −7,963 cm
Odpowiedź
x = −7,963 cm
18.Sprężyny i wahadła
Odpowiedź: U = 0,396 J
Simple harmonic motion: a mass m on a spring of stiffness k oscillates with angular frequency ω = √(k/m) and period T = 2π/ω = 2π·√(m/k). A simple pendulum of length L has T = 2π·√(L/g). With amplitude A, the largest speed is A·ω, the largest acceleration A·ω² and the energy ½·k·A².
Energia całkowita
E = ½·k·A² = ½·220·0,09² = 0,891 J
Energia sprężyny w x
U = ½·k·x² = ½·220·0,06² = 0,396 J
Odpowiedź
U = 0,396 J
19.Drgania mechaniczne
Odpowiedź: ζ = 0,05
Drgania swobodne układu masa–sprężyna: pulsacja drgań własnych nietłumionych to ωn = √(k/m) w rad/s, a fn = ωn/(2π) w Hz. Tłumik wiskotyczny c daje współczynnik tłumienia ζ = c/cc, przy tłumieniu krytycznym cc = 2·√(k·m) = 2·m·ωn. Układ z tłumieniem podkrytycznym (ζ < 1) drga z pulsacją ωd = ωn·√(1 − ζ²). Sztywności sprężyn połączonych równolegle się dodaje, k = k₁ + k₂; dla sprężyn szeregowych dodaje się odwrotności, 1/k = 1/k₁ + 1/k₂.
Drgania swobodne układu masa–sprężyna: pulsacja drgań własnych nietłumionych to ωn = √(k/m) w rad/s, a fn = ωn/(2π) w Hz. Tłumik wiskotyczny c daje współczynnik tłumienia ζ = c/cc, przy tłumieniu krytycznym cc = 2·√(k·m) = 2·m·ωn. Układ z tłumieniem podkrytycznym (ζ < 1) drga z pulsacją ωd = ωn·√(1 − ζ²). Sztywności sprężyn połączonych równolegle się dodaje, k = k₁ + k₂; dla sprężyn szeregowych dodaje się odwrotności, 1/k = 1/k₁ + 1/k₂.
Sztywność zastępcza
Sprężyny szeregowe przenoszą tę samą siłę, a ich ugięcia się sumują, więc łączy się je przez odwrotności: 1/k = 1/k1 + 1/k2.