Projektowanie maszyn: zestaw na powtórkę

Wzory, najważniejsze kroki metod dla każdego tematu i 12 zadań do ćwiczenia, z pełnymi rozwiązaniami na końcu.

Nowe zadaniaWróć do przedmiotu

W oknie drukowania wybierz „Zapisz jako PDF”, aby zachować kopię na swoim urządzeniu.

1Wzory i metody

Koła i przekładnie zębate

Zazębione koła
n1·N1 = n2·N2
Moment skręcający
T2 = T1·(N2/N1)·η
Moc
P = T·ω, ω = 2π·n/60
Przekładnia wielostopniowa
przełożenie całkowite = iloczyn przełożeń poszczególnych stopni

Skręcanie wałów

Naprężenie styczne
τ = T·r/J
Wał pełny
J = πd⁴/32
Wał drążony
J = π(D⁴ − d⁴)/32
Kąt skręcenia
φ = TL/(GJ)
Moc
P = T·ω = 2πnT/60

Metoda

  1. Wyznacz biegunowy moment bezwładności: J = πd⁴/32 dla wału pełnego.
  2. Naprężenie styczne na powierzchni: τ = T·r/J, gdzie r to promień zewnętrzny.
  3. Kąt skręcenia: φ = TL/(GJ) w radianach.
  4. Jeśli podana jest moc, najpierw wyznacz moment z P = T·ω, ω = 2πn/60.

Koło Mohra i transformacja naprężeń

Środek
C = (σx + σy)/2
Promień
R = √(((σx − σy)/2)² + τxy²)
Naprężenia główne
σ1,2 = C ± R
Kierunek główny
tan 2θp = 2τxy/(σx − σy)
Płaszczyzna ukośna
σθ = C + (σx − σy)/2·cos 2θ + τxy·sin 2θ

Metoda

  1. Oblicz środek koła Mohra: C = (σx + σy)/2.
  2. Oblicz promień: R = √(((σx − σy)/2)² + τxy²).
  3. Naprężenia główne to C ± R, a największe naprężenie styczne w płaszczyźnie to R.
  4. Kąty na kole są dwa razy większe niż kąty na elemencie: tan 2θp = 2τxy/(σx − σy).

Naprężenie i odkształcenie osiowe

Naprężenie normalne
σ = F/A
Odkształcenie
ε = ΔL/L
Prawo Hooke’a
σ = E·ε
Wydłużenie
ΔL = FL/(EA)
Odkształcenie termiczne
εT = α·ΔT

Wyboczenie słupów

Siła krytyczna Eulera
Pcr = π²EI/(KL)²
Współczynnik długości wyboczeniowej
K = 1 przegub–przegub, 0,5 utwierdzenie–utwierdzenie, 0,7 utwierdzenie–przegub, 2 utwierdzenie–wolny koniec
Naprężenie krytyczne
σcr = Pcr/A
Smukłość
λ = KL/r, r = √(I/A)

Drgania mechaniczne

Częstotliwość drgań własnych
ωn = √(k/m), fn = ωn/(2π)
Z ugięcia statycznego
ωn = √(g/δst)
Tłumienie krytyczne
cc = 2√(km) = 2mωn
Współczynnik tłumienia
ζ = c/cc
Częstotliwość drgań tłumionych
ωd = ωn√(1 − ζ²)
Logarytmiczny dekrement tłumienia
δ = (1/n)·ln(x0/xn), ζ = δ/√(4π² + δ²)
Sprężyny połączone równolegle
k = k1 + k2
Sprężyny połączone szeregowo
1/k = 1/k1 + 1/k2

2Zadania do ćwiczenia

1.Koła i przekładnie zębateŚredni
N1​ = 50N2​ = 72

Silnik o mocy 11 kW pracujący z prędkością 1440 rpm napędza zębnik o 50 zębach, który zazębia się z kołem o 72 zębach. Sprawność pary kół wynosi 95%. Wyznacz moment wyjściowy T2 na wale koła.

P = 11 kWn1 = 1440 rpmN1 = 50N2 = 72η = 95%
T2 = N·m
2.Koła i przekładnie zębateTrudny
Ns​ = 24nr​ = ?Np​ = 15jarzmo nieruchome

W przekładni planetarnej koło słoneczne ma 24 zębów, a każdy satelita 15 zębów. Jarzmo jest unieruchomione, a koło słoneczne napędzane z prędkością 1440 rpm. Wyznacz prędkość obrotową nr koła koronowego (wartość bezwzględną).

Ns = 24Np = 15ns = 1440 rpm
nr = rpm
3.Skręcanie wałówŚredni
d = 12 mmT = 40 N·m200 mmφ = 5,77°

W próbie skręcania pełna próbka o średnicy 12 mm jest skręcana momentem 40 N·m. Końce odcinka pomiarowego o długości 200 mm obracają się względem siebie o 5,77° (materiał jest jeszcze w zakresie sprężystym). Wyznacz moduł sprężystości postaciowej G materiału.

T = 40 N·md = 12 mmL = 200 mmφ = 5,77°
G = GPa
4.Skręcanie wałówTrudny
Tdo​ = 60 mm, di​ = 45 mm

Wał drążony przenosi 5 kW przy 500 obr/min. Wyznacz maksymalne naprężenie styczne τmax w wale.

P = 5 kWN = 500 rpmdo = 60 mmdi = 45 mm
τmax = MPa
5.Koło Mohra i transformacja naprężeńŚredni
σx​ = 110σy​ = 80τxy​ = 30MPa

W pewnym punkcie obciążonej części występują σₓ = 110 MPa, σᵧ = 80 MPa i τₓᵧ = 30 MPa (rozciąganie dodatnie). Wyznacz maksymalne naprężenie styczne w płaszczyźnie τmax.

σx = 110 MPaσy = 80 MPaτxy = 30 MPa
τmax = MPa
6.Koło Mohra i transformacja naprężeńTrudny
σx​ = −60σy​ = 90τxy​ = 10MPa

W pewnym punkcie obciążonej części występują σₓ = −60 MPa, σᵧ = 90 MPa i τₓᵧ = 10 MPa (rozciąganie dodatnie). Wyznacz naprężenie normalne σθ na płaszczyźnie, której normalna jest obrócona o 30° zgodnie z ruchem wskazówek zegara względem osi x.

σx = −60 MPaσy = 90 MPaτxy = 10 MPaθ = -30°
σθ = MPa
7.Naprężenie i odkształcenie osioweŚredni
Ø 16 mmMosiądz2,5 mP = 120 kN

Wyznacz wydłużenie δ pręta (mosiądz) pod obciążeniem osiowym.

P = 120 kNd = 16 mmL = 2,5 mE = 100 GPa
δ = mm
8.Naprężenie i odkształcenie osioweTrudny
Ø 40 mmMosiądz1,5 mØ 12 mmMiedź1,5 mP = 70 kN

Pręt schodkowy jest utwierdzony w ścianie i obciążony na swobodnym końcu. Wyznacz całkowite wydłużenie δ.

P = 70 kNodcinek 1: Ø40 mm, 1,5 m, mosiądz (E = 100 GPa)odcinek 2: Ø12 mm, 1,5 m, miedź (E = 117 GPa)
δ = mm
9.Wyboczenie słupówŚredni
PL = 2 md = 50 mmprzekrój poprzeczny

Słup o długości L z materiału (aluminium) jest utwierdzony u podstawy i przegubowo podparty u góry. Korzystając ze wzoru Eulera, wyznacz jego siłę krytyczną Pcr.

L = 2 mE = 70 GPa (aluminium)d = 50 mm
Pcr = kN
10.Wyboczenie słupówTrudny
P = 15 kNL = 2,5 md = ?przekrój poprzeczny

Pełny słup okrągły o długości L z materiału (aluminium) jest przegubowo podparty na obu końcach. Ma przenieść 15 kN przy współczynniku bezpieczeństwa 3 względem wyboczenia. Wyznacz najmniejszą średnicę d.

P = 15 kNn = 3L = 2,5 mE = 70 GPa (aluminium)
d = mm
11.Drgania mechaniczneŚredni
k = 2 kN/mζ = 0,5m = 10 kg

Masa 10 kg na sprężynie o sztywności 2 kN/m ma tłumik wiskotyczny dający współczynnik tłumienia 0,5. Wyznacz częstotliwość drgań swobodnych tłumionych fd w Hz.

m = 10 kgk = 2 kN/mζ = 0,5
fd = Hz
12.Drgania mechaniczneTrudny
k1​ = 80k2​ = 15m = 40 kg

Masa 40 kg wisi na dwóch sprężynach połączonych jedna pod drugą (szeregowo): górna sprężyna ma k₁ = 80 kN/m, a dolna k₂ = 15 kN/m. Pomiń tłumienie i masy sprężyn. Wyznacz częstotliwość drgań własnych fn w kierunku pionowym w Hz.

m = 40 kgk1 = 80 kN/mk2 = 15 kN/m
fn = Hz

3Roztwory

1.Koła i przekładnie zębate

Odpowiedź: T2 = 99,79 N·m

Przekładnie zębate: zazębione koła mają tę samą prędkość na zębach, więc n₁·N₁ = n₂·N₂: koło o mniejszej liczbie zębów obraca się szybciej. Koła na jednym wale obracają się z tą samą prędkością obrotową. Moc jest przekazywana dalej (minus straty), więc moment obrotowy rośnie, gdy prędkość obrotowa maleje: T₂ = T₁·(N₂/N₁)·η, a P = T·ω, gdzie ω = 2π·n/60.

Moment silnika

ω₁ = 2π·1440/60 = 150,8 rad/s
T1 = P/ω₁ = 11000/150,8 = 72,95 N·m

Moment wyjściowy

T2 = 72,95·72/50·0,95 = 99,79 N·m

Odpowiedź

T2 = 99,79 N·m
2.Koła i przekładnie zębate

Odpowiedź: nr = 640 rpm

Przekładnie planetarne: prędkości koła słonecznego, koronowego i jarzma wiąże wzór Willisa (ns − nc)/(nr − nc) = −Nr/Ns: widziana z jarzma przekładnia jest zwykłą przekładnią z satelitami jako kołami pośredniczącymi. Unieruchomienie jednego członu zamienia ją w reduktor o jednym przełożeniu.

Liczba zębów koła koronowego

Nr = Ns + 2·Np = 24 + 2·15 = 54

Wzór Willisa przy nieruchomym jarzmie

Przy nc = 0 koło słoneczne napędza koło koronowe przez satelity, które działają jak koła pośredniczące.

nr = −ns·Ns/Nr = −1440·24/54 = −640 rpm
|nr| = 640 rpm

Odpowiedź

nr = 640 rpm

Koło koronowe obraca się przeciwnie do koła słonecznego.

3.Skręcanie wałów

Odpowiedź: G = 39,02 GPa

Skręcanie wałów okrągłych: naprężenie styczne rośnie liniowo od zera w środku do τmax = T·r/J na powierzchni, gdzie J = πd⁴/32 dla wału pełnego i J = π(do⁴ − di⁴)/32 dla drążonego. Kąt skręcenia to φ = TL/(GJ) w radianach. Moc i moment skręcający wiąże P = T·ω.

Biegunowy moment bezwładności i kąt

J = π·12⁴/32 = 2036 mm⁴
φ = 5,77·π/180 = 0,1007 rad

Moduł sprężystości poprzecznej

T = 40 N·m = 40000 N·mm
G = TL/(Jφ) = 40000·200/(2036·0,1007) = 39022 MPa
G = 39,02 GPa

Odpowiedź

G = 39,02 GPa

Porównaj: stal ≈ 80 GPa, mosiądz ≈ 39 GPa, aluminium ≈ 26 GPa.

4.Skręcanie wałów

Odpowiedź: τmax = 3,294 MPa

Skręcanie wałów okrągłych: naprężenie styczne rośnie liniowo od zera w środku do τmax = T·r/J na powierzchni, gdzie J = πd⁴/32 dla wału pełnego i J = π(do⁴ − di⁴)/32 dla drążonego. Kąt skręcenia to φ = TL/(GJ) w radianach. Moc i moment skręcający wiąże P = T·ω.

Moment skręcający

ω = 2πN/60 = 2π·500/60 = 52,36 rad/s
T = P/ω = 5000/52,36 = 95,49 N·m

Biegunowy moment bezwładności

J = π(60⁴ − 45⁴)/32 = 869767 mm⁴

Maksymalne naprężenie styczne

τmax = T·(do/2)/J = 95493·30/869767 = 3,294 MPa

Odpowiedź

τmax = 3,294 MPa
5.Koło Mohra i transformacja naprężeń

Odpowiedź: τmax = 33,54 MPa

Transformacja płaskiego stanu naprężenia: na płaszczyźnie obróconej o kąt θ: σ = (σₓ + σᵧ)/2 + (σₓ − σᵧ)/2·cos 2θ + τₓᵧ·sin 2θ. Koło Mohra pokazuje wszystkie płaszczyzny naraz: jego środek leży w C = (σₓ + σᵧ)/2, a promień wynosi R = √(((σₓ − σᵧ)/2)² + τₓᵧ²). Naprężenia główne to C ± R, a największe naprężenie styczne w płaszczyźnie to R.

σxyCτmax​

Promień koła Mohra

τmax = R = √(((110 − 80)/2)² + 30²) = 33,54 MPa

Odpowiedź

τmax = 33,54 MPa
6.Koło Mohra i transformacja naprężeń

Odpowiedź: σθ = −31,16 MPa

Transformacja płaskiego stanu naprężenia: na płaszczyźnie obróconej o kąt θ: σ = (σₓ + σᵧ)/2 + (σₓ − σᵧ)/2·cos 2θ + τₓᵧ·sin 2θ. Koło Mohra pokazuje wszystkie płaszczyzny naraz: jego środek leży w C = (σₓ + σᵧ)/2, a promień wynosi R = √(((σₓ − σᵧ)/2)² + τₓᵧ²). Naprężenia główne to C ± R, a największe naprężenie styczne w płaszczyźnie to R.

Równanie transformacji

σθ = 15 + −75·0,5 + 10·−0,866 = −31,16 MPa

Odpowiedź

σθ = −31,16 MPa
7.Naprężenie i odkształcenie osiowe

Odpowiedź: δ = 14,92 mm

Prawo Hooke’a: w zakresie sprężystym σ = E·ε. Łącząc to z σ = P/A i ε = δ/L, dostajemy δ = PL/(AE).

Naprężenie

A = π·16²/4 = 201,1 mm²
σ = P/A = 120·1000/201,1 = 596,8 MPa

Odkształcenie (prawo Hooke’a)

E for mosiądz = 100 GPa = 100000 MPa.

ε = σ/E = 596,8/100000 = 0,005968 = 5968 µε

Wydłużenie

δ = ε·L = 0,005968·2500 mm = 14,92 mm

Odpowiedź

δ = 14,92 mm
8.Naprężenie i odkształcenie osiowe

Odpowiedź: δ = 8,771 mm

Pręty obciążone osiowo: każdy pryzmatyczny odcinek spełnia δ = PL/(AE). Dla odcinków połączonych szeregowo wydłużenia się sumują.

Ta sama siła w obu odcinkach

Swobodny koniec przenosi P, więc każdy przekrój pręta przenosi tę samą siłę osiową P. Zmieniają się tylko pola przekroju i materiały.

A1 = π·40²/4 = 1257 mm², A2 = π·12²/4 = 113,1 mm²
σ1 = 55,7 MPa
σ2 = 618,9 MPa

Dodaj wydłużenia odcinków

δ1 = σ1L1/E1 = 55,7·1500/100000 = 0,8356 mm
δ2 = σ2L2/E2 = 618,9·1500/117000 = 7,935 mm
δ = δ1 + δ2 = 8,771 mm

Odpowiedź

δ = 8,771 mm
9.Wyboczenie słupów

Odpowiedź: Pcr = 108,1 kN

Wyboczenie Eulera: smukły słup traci stateczność przy Pcr = π²EI/(KL)², gdzie KL to długość wyboczeniowa: K = 1 dla przegub–przegub, 2 dla utwierdzenie–wolny koniec, 0,7 dla utwierdzenie–przegub i 0,5 dla utwierdzenie–utwierdzenie. Wybocza się względem osi o najmniejszym I. Wzór dotyczy słupów smukłych, których naprężenie krytyczne jest mniejsze od granicy plastyczności.

Najmniejszy moment bezwładności

Przekrój kołowy ma to samo I względem każdej osi.

I = πd⁴/64 = π·50⁴/64 = 306796 mm⁴

Długość wyboczeniowa

KL = 0,7·2000 = 1400 mm

Siła krytyczna

Pcr = π²EI/(KL)² = π²·70000·306796/1400² = 108141 N = 108,1 kN

Odpowiedź

Pcr = 108,1 kN
10.Wyboczenie słupów

Odpowiedź: d = 53,66 mm

Wyboczenie Eulera: smukły słup traci stateczność przy Pcr = π²EI/(KL)², gdzie KL to długość wyboczeniowa: K = 1 dla przegub–przegub, 2 dla utwierdzenie–wolny koniec, 0,7 dla utwierdzenie–przegub i 0,5 dla utwierdzenie–utwierdzenie. Wybocza się względem osi o najmniejszym I. Wzór dotyczy słupów smukłych, których naprężenie krytyczne jest mniejsze od granicy plastyczności.

Wymagana siła krytyczna

Pcr = n·P = 3·15000 = 45000 N
KL = 1·2500 = 2500 mm

Wyznacz średnicę

d = (64·n·P·(KL)²/(π³E))^(1/4) = (64·45000·2500²/(π³·70000))^(1/4) = 53,66 mm

Odpowiedź

d = 53,66 mm

Sprawdzenie: smukłość KL/r wynosi 186,3, więc słup jest smukły i wzór Eulera obowiązuje.

11.Drgania mechaniczne

Odpowiedź: fd = 1,949 Hz

Drgania swobodne układu masa–sprężyna: pulsacja drgań własnych nietłumionych to ωn = √(k/m) w rad/s, a fn = ωn/(2π) w Hz. Tłumik wiskotyczny c daje współczynnik tłumienia ζ = c/cc, przy tłumieniu krytycznym cc = 2·√(k·m) = 2·m·ωn. Układ z tłumieniem podkrytycznym (ζ < 1) drga z pulsacją ωd = ωn·√(1 − ζ²). Sztywności sprężyn połączonych równolegle się dodaje, k = k₁ + k₂; dla sprężyn szeregowych dodaje się odwrotności, 1/k = 1/k₁ + 1/k₂.

Częstotliwość drgań własnych nietłumionych

ωn = √(2000/10) = 14,14 rad/s
fn = 14,14/(2π) = 2,251 Hz

Częstotliwość drgań tłumionych

fd = fn·√(1 − ζ²) = 2,251·√(1 − 0,5²) = 1,949 Hz

Odpowiedź

fd = 1,949 Hz
12.Drgania mechaniczne

Odpowiedź: fn = 2,828 Hz

Drgania swobodne układu masa–sprężyna: pulsacja drgań własnych nietłumionych to ωn = √(k/m) w rad/s, a fn = ωn/(2π) w Hz. Tłumik wiskotyczny c daje współczynnik tłumienia ζ = c/cc, przy tłumieniu krytycznym cc = 2·√(k·m) = 2·m·ωn. Układ z tłumieniem podkrytycznym (ζ < 1) drga z pulsacją ωd = ωn·√(1 − ζ²). Sztywności sprężyn połączonych równolegle się dodaje, k = k₁ + k₂; dla sprężyn szeregowych dodaje się odwrotności, 1/k = 1/k₁ + 1/k₂.

Sztywność zastępcza

Sprężyny szeregowe przenoszą tę samą siłę, a ich ugięcia się sumują, więc łączy się je przez odwrotności: 1/k = 1/k1 + 1/k2.

1/keq = 1/80 + 1/15 → keq = 80·15/(80 + 15) = 12,63 kN/m

Częstotliwość drgań własnych

ωn = √(12632/40) = 17,77 rad/s
fn = 17,77/(2π) = 2,828 Hz

Odpowiedź

fn = 2,828 Hz

ExamProblems · examproblems.com/courses/machine-design