Projektowanie maszyn: zestaw na powtórkę

Wzory, najważniejsze kroki metod dla każdego tematu i 12 zadań do ćwiczenia, z pełnymi rozwiązaniami na końcu.

Nowe zadaniaWróć do przedmiotu

W oknie drukowania wybierz „Zapisz jako PDF”, aby zachować kopię na swoim urządzeniu.

1Wzory i metody

Koła i przekładnie zębate

Zazębione koła
n1·N1 = n2·N2
Moment skręcający
T2 = T1·(N2/N1)·η
Moc
P = T·ω, ω = 2π·n/60
Przekładnia wielostopniowa
przełożenie całkowite = iloczyn przełożeń poszczególnych stopni

Skręcanie wałów

Naprężenie styczne
τ = T·r/J
Wał pełny
J = πd⁴/32
Wał drążony
J = π(D⁴ − d⁴)/32
Kąt skręcenia
φ = TL/(GJ)
Moc
P = T·ω = 2πnT/60

Metoda

  1. Wyznacz biegunowy moment bezwładności: J = πd⁴/32 dla wału pełnego.
  2. Naprężenie styczne na powierzchni: τ = T·r/J, gdzie r to promień zewnętrzny.
  3. Kąt skręcenia: φ = TL/(GJ) w radianach.
  4. Jeśli podana jest moc, najpierw wyznacz moment z P = T·ω, ω = 2πn/60.

Koło Mohra i transformacja naprężeń

Środek
C = (σx + σy)/2
Promień
R = √(((σx − σy)/2)² + τxy²)
Naprężenia główne
σ1,2 = C ± R
Kierunek główny
tan 2θp = 2τxy/(σx − σy)
Płaszczyzna ukośna
σθ = C + (σx − σy)/2·cos 2θ + τxy·sin 2θ

Metoda

  1. Oblicz środek koła Mohra: C = (σx + σy)/2.
  2. Oblicz promień: R = √(((σx − σy)/2)² + τxy²).
  3. Naprężenia główne to C ± R, a największe naprężenie styczne w płaszczyźnie to R.
  4. Kąty na kole są dwa razy większe niż kąty na elemencie: tan 2θp = 2τxy/(σx − σy).

Naprężenie i odkształcenie osiowe

Naprężenie normalne
σ = F/A
Odkształcenie
ε = ΔL/L
Prawo Hooke’a
σ = E·ε
Wydłużenie
ΔL = FL/(EA)
Odkształcenie termiczne
εT = α·ΔT

Wyboczenie słupów

Siła krytyczna Eulera
Pcr = π²EI/(KL)²
Współczynnik długości wyboczeniowej
K = 1 przegub–przegub, 0,5 utwierdzenie–utwierdzenie, 0,7 utwierdzenie–przegub, 2 utwierdzenie–wolny koniec
Naprężenie krytyczne
σcr = Pcr/A
Smukłość
λ = KL/r, r = √(I/A)

Drgania mechaniczne

Częstotliwość drgań własnych
ωn = √(k/m), fn = ωn/(2π)
Z ugięcia statycznego
ωn = √(g/δst)
Tłumienie krytyczne
cc = 2√(km) = 2mωn
Współczynnik tłumienia
ζ = c/cc
Częstotliwość drgań tłumionych
ωd = ωn√(1 − ζ²)
Logarytmiczny dekrement tłumienia
δ = (1/n)·ln(x0/xn), ζ = δ/√(4π² + δ²)
Sprężyny połączone równolegle
k = k1 + k2
Sprężyny połączone szeregowo
1/k = 1/k1 + 1/k2

2Zadania do ćwiczenia

1.Koła i przekładnie zębateŚredni
N1​ = 18, m = 2,5 mm

Silnik o mocy 11 kW pracujący z prędkością 1440 rpm napędza zębnik o 18 zębach i module 2,5 mm. Wyznacz siłę obwodową Ft działającą na zęby zębnika.

P = 11 kWn = 1440 rpmN1 = 18m = 2,5 mm
Ft = N
2.Koła i przekładnie zębateTrudny
d1​ = 150 mmd2​ = 250 mm1440 rpmC = 1000 mmT1​ = 800 NT2​P = ?

Pas otwarty łączy koło napędzające 150 mm o prędkości 1440 obr/min z kołem 250 mm; środki są oddalone o 1000 mm. Współczynnik tarcia wynosi 0,25, a siła w cięgnie czynnym nie może przekroczyć 800 N. Wyznacz największą moc P, jaką pas może przenieść bez poślizgu, w kW (pomiń efekty odśrodkowe).

d1 = 150 mmn1 = 1440 rpmd2 = 250 mmC = 1000 mmμ = 0,25T1 = 800 N
P = kW
3.Skręcanie wałówŚredni
d1​ = 40 mmd2​ = 25 mmT = 750 N·mABC0,5 m1 m

Pełny wał schodkowy (stal) jest utwierdzony w A. Odcinek AB ma średnicę 40 mm i długość 0,5 m; odcinek BC ma średnicę 25 mm i długość 1 m. Na swobodnym końcu C działa moment skręcający 750 N·m. Wyznacz kąt skręcenia φC końca C w stopniach.

T = 750 N·md1 = 40 mm, L1 = 0,5 md2 = 25 mm, L2 = 1 mG = 80 GPa
φC = °
4.Skręcanie wałówTrudny
Tdo​ = 75 mm, di​ = 60 mm

Wał drążony przenosi 30 kW przy 1500 obr/min. Wyznacz maksymalne naprężenie styczne τmax w wale.

P = 30 kWN = 1500 rpmdo = 75 mmdi = 60 mm
τmax = MPa
5.Koło Mohra i transformacja naprężeńŚredni
σx​ = 70σy​ = −50τxy​ = −40MPa

W pewnym punkcie obciążonej części występują σₓ = 70 MPa, σᵧ = −50 MPa i τₓᵧ = −40 MPa (rozciąganie dodatnie). Wyznacz maksymalne naprężenie styczne w płaszczyźnie τmax.

σx = 70 MPaσy = −50 MPaτxy = −40 MPa
τmax = MPa
6.Koło Mohra i transformacja naprężeńTrudny
σx​ = −30σy​ = −20τxy​ = 60MPa

Punkt cienkiej płyty jest w płaskim stanie naprężenia: σₓ = −30 MPa, σᵧ = −20 MPa i τₓᵧ = 60 MPa (σz = 0). Wyznacz naprężenie zastępcze σvM według hipotezy Hubera-Misesa.

σx = −30 MPaσy = −20 MPaτxy = 60 MPa
σvM = MPa
7.Naprężenie i odkształcenie osioweŚredni
Ø 16 mmStal2 mP = 15 kN

Wyznacz wydłużenie δ pręta (stal) pod obciążeniem osiowym.

P = 15 kNd = 16 mmL = 2 mE = 200 GPa
δ = mm
8.Naprężenie i odkształcenie osioweTrudny
Ø 40 mmMosiądz0,5 mØ 16 mmMiedź2 mP = 45 kN

Pręt schodkowy jest utwierdzony w ścianie i obciążony na swobodnym końcu. Wyznacz całkowite wydłużenie δ.

P = 45 kNodcinek 1: Ø40 mm, 0,5 m, mosiądz (E = 100 GPa)odcinek 2: Ø16 mm, 2 m, miedź (E = 117 GPa)
δ = mm
9.Wyboczenie słupówŚredni
PL = 6 m20 × 60 mmprzekrój poprzeczny

Słup o długości L z materiału (stal) jest przegubowo podparty na obu końcach. Korzystając ze wzoru Eulera, wyznacz jego siłę krytyczną Pcr.

L = 6 mE = 200 GPa (stal)b × h = 20 × 60 mm
Pcr = kN
10.Wyboczenie słupówTrudny
PL = 3 md = 50 mmprzekrój poprzeczny

Słup o długości L z materiału (aluminium) jest utwierdzony na obu końcach. Wyznacz jego smukłość i naprężenie krytyczne σcr ze wzoru Eulera.

L = 3 mE = 70 GPa (aluminium)d = 50 mm
σcr = MPa
11.Drgania mechaniczneŚredni
k = 50 kN/mc = 800 N·s/mm = 80 kg

Masa 80 kg jest podparta na sprężynie o sztywności 50 kN/m i tłumiku wiskotycznym o współczynniku tłumienia 800 N·s/m. Wyznacz współczynnik tłumienia względnego ζ.

m = 80 kgk = 50 kN/mc = 800 N·s/m
ζ =
12.Drgania mechaniczneTrudny
k1​ = 30k2​ = 60k3​ = 80m = 20 kg

Masa 20 kg wisi na sprężynie k₃ = 80 kN/m. Górny koniec k₃ jest przymocowany do sztywnej belki, która wisi na dwóch sprężynach obok siebie, k₁ = 30 kN/m i k₂ = 60 kN/m; belka pozostaje pozioma. Pomiń tłumienie oraz masy sprężyn i belki. Wyznacz częstotliwość drgań własnych fn w kierunku pionowym w Hz.

m = 20 kgk1 = 30 kN/mk2 = 60 kN/mk3 = 80 kN/m
fn = Hz

3Roztwory

1.Koła i przekładnie zębate

Odpowiedź: Ft = 3242 N

Geometria kół zębatych: moduł m określa wielkość zęba. Koło o N zębach ma średnicę podziałową d = m·N, dwa współpracujące koła mają ten sam moduł, a ich odległość osi wynosi a = (d₁ + d₂)/2 = m·(N₁ + N₂)/2. Prędkość obwodowa na średnicy podziałowej to v = π·d·n/60, a siła obwodowa na zębie wynika z momentu: Ft = 2T/d.

Moment na zębniku

ω = 2π·1440/60 = 150,8 rad/s
T = P/ω = 11000/150,8 = 72,95 N·m

Średnica podziałowa

d = m·N = 2,5·18 = 45 mm

Siła obwodowa

Ft = 2T/d = 2·72,95/0,045 = 3242 N

Odpowiedź

Ft = 3242 N
2.Koła i przekładnie zębate

Odpowiedź: P = 4,818 kW

Przekładnie pasowe: bez poślizgu oba koła pasowe mają tę samą prędkość obwodową v = π·d·n/60, więc n₁·d₁ = n₂·d₂, a przełożenie wynosi d₂/d₁. Poślizg s sprawia, że koło napędzane obraca się nieco wolniej: n₂ = n₁·(d₁/d₂)·(1 − s). Przenoszona moc to P = (T₁ − T₂)·v, gdzie T₁ to siła w cięgnie czynnym, a T₂ w biernym. Tarcie ogranicza stosunek sił: T₁/T₂ = eμθ, gdzie θ jest kątem opasania w radianach na mniejszym kole; dla pasa otwartego θ = π − 2·asin((d₂ − d₁)/(2C)) przy rozstawie osi C.

Kąt opasania

θ = 3,042 rad

Siła w cięgnie biernym

eμθ = e0,7604 = 2,139, T₂ = 800/2,139 = 374 N

Moc

P = (800 − 374)·11,31 = 4,818 kW

Odpowiedź

P = 4,818 kW
3.Skręcanie wałów

Odpowiedź: φC = 15,08 °

Skręcanie wałów okrągłych: naprężenie styczne rośnie liniowo od zera w środku do τmax = T·r/J na powierzchni, gdzie J = πd⁴/32 dla wału pełnego i J = π(do⁴ − di⁴)/32 dla drążonego. Kąt skręcenia to φ = TL/(GJ) w radianach. Moc i moment skręcający wiąże P = T·ω.

Biegunowe momenty bezwładności

J1 = π·40⁴/32 = 251327 mm⁴
J2 = π·25⁴/32 = 38350 mm⁴

Kąt skręcenia każdego odcinka

T = 750 N·m = 750000 N·mm
G = 80 GPa = 80000 MPa
φAB = 750000·500/(80000·251327) = 0,01865 rad
φBC = 750000·1000/(80000·38350) = 0,2445 rad

Całkowity kąt skręcenia

φC = 0,01865 + 0,2445 = 0,2631 rad = 15,08°

Odpowiedź

φC = 15,08°
4.Skręcanie wałów

Odpowiedź: τmax = 3,905 MPa

Skręcanie wałów okrągłych: naprężenie styczne rośnie liniowo od zera w środku do τmax = T·r/J na powierzchni, gdzie J = πd⁴/32 dla wału pełnego i J = π(do⁴ − di⁴)/32 dla drążonego. Kąt skręcenia to φ = TL/(GJ) w radianach. Moc i moment skręcający wiąże P = T·ω.

Moment skręcający

ω = 2πN/60 = 2π·1500/60 = 157,1 rad/s
T = P/ω = 30000/157,1 = 191 N·m

Biegunowy moment bezwładności

J = π(75⁴ − 60⁴)/32 = 1,834 × 10⁶ mm⁴

Maksymalne naprężenie styczne

τmax = T·(do/2)/J = 190986·37,5/1,834 × 10⁶ = 3,905 MPa

Odpowiedź

τmax = 3,905 MPa
5.Koło Mohra i transformacja naprężeń

Odpowiedź: τmax = 72,11 MPa

Transformacja płaskiego stanu naprężenia: na płaszczyźnie obróconej o kąt θ: σ = (σₓ + σᵧ)/2 + (σₓ − σᵧ)/2·cos 2θ + τₓᵧ·sin 2θ. Koło Mohra pokazuje wszystkie płaszczyzny naraz: jego środek leży w C = (σₓ + σᵧ)/2, a promień wynosi R = √(((σₓ − σᵧ)/2)² + τₓᵧ²). Naprężenia główne to C ± R, a największe naprężenie styczne w płaszczyźnie to R.

στxyCτmax​

Promień koła Mohra

τmax = R = √(((70 − −50)/2)² + −40²) = 72,11 MPa

Odpowiedź

τmax = 72,11 MPa
6.Koło Mohra i transformacja naprężeń

Odpowiedź: σvM = 107,2 MPa

Transformacja płaskiego stanu naprężenia: na płaszczyźnie obróconej o kąt θ: σ = (σₓ + σᵧ)/2 + (σₓ − σᵧ)/2·cos 2θ + τₓᵧ·sin 2θ. Koło Mohra pokazuje wszystkie płaszczyzny naraz: jego środek leży w C = (σₓ + σᵧ)/2, a promień wynosi R = √(((σₓ − σᵧ)/2)² + τₓᵧ²). Naprężenia główne to C ± R, a największe naprężenie styczne w płaszczyźnie to R. Hipotezy wytężeniowe: według hipotezy Hubera-Misesa uplastycznienie następuje, gdy σvM = √(σ₁² − σ₁σ₂ + σ₂²) osiąga σY; według hipotezy Tresci, gdy bezwzględne maksymalne naprężenie styczne osiąga σY/2.

στxyCσ1​σ2​

Naprężenia główne

C = −25 MPa, R = 60,21 MPa
σ1 = 35,21 MPa, σ2 = −85,21 MPa, σ3 = 0

Huber-Mises

σvM = √(35,21² − 35,21·(−85,21) + (−85,21)²) = 107,2 MPa

Odpowiedź

σvM = 107,2 MPa
7.Naprężenie i odkształcenie osiowe

Odpowiedź: δ = 0,746 mm

Prawo Hooke’a: w zakresie sprężystym σ = E·ε. Łącząc to z σ = P/A i ε = δ/L, dostajemy δ = PL/(AE).

Naprężenie

A = π·16²/4 = 201,1 mm²
σ = P/A = 15·1000/201,1 = 74,6 MPa

Odkształcenie (prawo Hooke’a)

E for stal = 200 GPa = 200000 MPa.

ε = σ/E = 74,6/200000 = 0,000373 = 373 µε

Wydłużenie

δ = ε·L = 0,000373·2000 mm = 0,746 mm

Odpowiedź

δ = 0,746 mm
8.Naprężenie i odkształcenie osiowe

Odpowiedź: δ = 4,005 mm

Pręty obciążone osiowo: każdy pryzmatyczny odcinek spełnia δ = PL/(AE). Dla odcinków połączonych szeregowo wydłużenia się sumują.

Ta sama siła w obu odcinkach

Swobodny koniec przenosi P, więc każdy przekrój pręta przenosi tę samą siłę osiową P. Zmieniają się tylko pola przekroju i materiały.

A1 = π·40²/4 = 1257 mm², A2 = π·16²/4 = 201,1 mm²
σ1 = 35,81 MPa
σ2 = 223,8 MPa

Dodaj wydłużenia odcinków

δ1 = σ1L1/E1 = 35,81·500/100000 = 0,179 mm
δ2 = σ2L2/E2 = 223,8·2000/117000 = 3,826 mm
δ = δ1 + δ2 = 4,005 mm

Odpowiedź

δ = 4,005 mm
9.Wyboczenie słupów

Odpowiedź: Pcr = 2,193 kN

Wyboczenie Eulera: smukły słup traci stateczność przy Pcr = π²EI/(KL)², gdzie KL to długość wyboczeniowa: K = 1 dla przegub–przegub, 2 dla utwierdzenie–wolny koniec, 0,7 dla utwierdzenie–przegub i 0,5 dla utwierdzenie–utwierdzenie. Wybocza się względem osi o najmniejszym I. Wzór dotyczy słupów smukłych, których naprężenie krytyczne jest mniejsze od granicy plastyczności.

Najmniejszy moment bezwładności

Prostokąt wybocza się względem słabszej osi, z mniejszym wymiarem do sześcianu.

Imin = h·b³/12 = 60·20³/12 = 40000 mm⁴

Długość wyboczeniowa

KL = 1·6000 = 6000 mm

Siła krytyczna

Pcr = π²EI/(KL)² = π²·200000·40000/6000² = 2193 N = 2,193 kN

Odpowiedź

Pcr = 2,193 kN
10.Wyboczenie słupów

Odpowiedź: σcr = 47,98 MPa

Wyboczenie Eulera: smukły słup traci stateczność przy Pcr = π²EI/(KL)², gdzie KL to długość wyboczeniowa: K = 1 dla przegub–przegub, 2 dla utwierdzenie–wolny koniec, 0,7 dla utwierdzenie–przegub i 0,5 dla utwierdzenie–utwierdzenie. Wybocza się względem osi o najmniejszym I. Wzór dotyczy słupów smukłych, których naprężenie krytyczne jest mniejsze od granicy plastyczności.

Najmniejszy moment bezwładności

Przekrój kołowy ma to samo I względem każdej osi.

I = πd⁴/64 = π·50⁴/64 = 306796 mm⁴

Promień bezwładności i smukłość

A = 1963 mm²
r = √(I/A) = √(306796/1963) = 12,5 mm
KL = 0,5·3000 = 1500 mm
KL/r = 1500/12,5 = 120

Naprężenie krytyczne

σcr = π²E/(KL/r)² = π²·70000/120² = 47,98 MPa

Odpowiedź

σcr = 47,98 MPa
11.Drgania mechaniczne

Odpowiedź: ζ = 0,2

Drgania swobodne układu masa–sprężyna: pulsacja drgań własnych nietłumionych to ωn = √(k/m) w rad/s, a fn = ωn/(2π) w Hz. Tłumik wiskotyczny c daje współczynnik tłumienia ζ = c/cc, przy tłumieniu krytycznym cc = 2·√(k·m) = 2·m·ωn. Układ z tłumieniem podkrytycznym (ζ < 1) drga z pulsacją ωd = ωn·√(1 − ζ²). Sztywności sprężyn połączonych równolegle się dodaje, k = k₁ + k₂; dla sprężyn szeregowych dodaje się odwrotności, 1/k = 1/k₁ + 1/k₂.

Tłumienie krytyczne

cc = 2·√(k·m) = 2·√(50000·80) = 4000 N·s/m

Współczynnik tłumienia

ζ = c/cc = 800/4000 = 0,2

Odpowiedź

ζ = 0,2

ζ < 1, więc tłumienie jest podkrytyczne, a układ drga z malejącą amplitudą.

12.Drgania mechaniczne

Odpowiedź: fn = 7,324 Hz

Drgania swobodne układu masa–sprężyna: pulsacja drgań własnych nietłumionych to ωn = √(k/m) w rad/s, a fn = ωn/(2π) w Hz. Tłumik wiskotyczny c daje współczynnik tłumienia ζ = c/cc, przy tłumieniu krytycznym cc = 2·√(k·m) = 2·m·ωn. Układ z tłumieniem podkrytycznym (ζ < 1) drga z pulsacją ωd = ωn·√(1 − ζ²). Sztywności sprężyn połączonych równolegle się dodaje, k = k₁ + k₂; dla sprężyn szeregowych dodaje się odwrotności, 1/k = 1/k₁ + 1/k₂.

Sztywność zastępcza

Tylko k1 i k2 są połączone równolegle. Ta para jest szeregowo z k3, więc połącz je przez odwrotności.

k12 = 30 + 60 = 90 kN/m
keq = 90·80/(90 + 80) = 42,35 kN/m

Częstotliwość drgań własnych

ωn = √(42353/20) = 46,02 rad/s
fn = 46,02/(2π) = 7,324 Hz

Odpowiedź

fn = 7,324 Hz

ExamProblems · examproblems.com/courses/machine-design