Yatay hareket sabit hızlıdır; düşey hareketin ivmesi −g’dir.
Uçuş süresini düşey hareketten bulun.
Menzili bulmak için bu süreyi yatay harekette kullanın.
Dairesel hareket
Merkezcil ivme
a = v²/r = ω²·r
Merkezcil kuvvet
F = m·v²/r
Açısal hız
ω = v/r = 2π/T
Düz viraj, sürtünme
vmax = √(μ·g·r)
İş ve enerji
Kinetik enerji
Ek = ½mv²
Potansiyel enerji
Ep = mgh
Enerji denkliği
Ek1 + Ep1 + W = Ek2 + Ep2 + losses
Sürtünme işi
W = μ·N·d
Güç
P = W/t
Momentum ve çarpışmalar
Momentum
p = m·v
Korunum
Σm·v (before) = Σm·v (after)
Tamamen esnek olmayan
v′ = (m1v1 + m2v2)/(m1 + m2)
İtme
J = F·Δt = m·Δv
Yöntem
Bir pozitif yön seçin ve her hıza işaretini verin.
Önceki toplam momentumu yazın: Σm·v.
Tamamen esnek olmayan çarpışmada cisimler sonra birlikte hareket eder; esnek çarpışmada kinetik enerji de korunur.
Önceki momentumu sonraki momentuma eşitleyin ve çözün.
Rijit cismin dönmesi
G’ye göre atalet momentleri
çubuk mL²/12, disk ½mR², halka mR², dolu küre (2/5)mR², içi boş küre (2/3)mR²
Paralel eksen teoremi
I = IG + m·d²
Atalet yarıçapı
I = m·k²
Ucuna göre çubuk
I = mL²/3
Hareket denklemi
ΣM = I·α
rad/s cinsinden hız
ω = 2π·n/60
Kinetik enerji
E = ½·I·ω²
İş ve güç
W = T·θ, P = T·ω
Kaymadan yuvarlanma
v = ω·r, E = ½mv²(1 + I/(mr²)), a = g·sin θ/(1 + I/(mr²))
Açısal momentum
L = I·ω, I1ω1 = I2ω2
Bir mafsal etrafında çarpma
m·v·d = I·ω
Yöntem
Ekseni seçin: sabit bir mafsal ya da yuvarlanan cisimler için kütle merkezi.
O eksene göre atalet momentini standart sonuçlardan bulun; kaydırılmış eksen için I = IG + m·d² kullanın.
Yöntemi seçin: ivmeler ve kuvvetler için ΣM = I·α, hızlar için enerji (½·I·ω² + ½·m·v² + m·g·h), çarpmalar ve ani değişimler için açısal momentum.
Doğrusal ve dönme hareketini v = ω·r ve a = α·r ile bağlayın ve devir/dakikayı rad/s’ye çevirin.
Dişliler ve dişli dizileri
Birbirini kavrayan dişliler
n1·N1 = n2·N2
Tork
T2 = T1·(N2/N1)·η
Güç
P = T·ω, ω = 2π·n/60
Bileşik dişli dizisi
toplam oran = kademe oranlarının çarpımı
Yaylar ve sarkaçlar
Yaydaki kütle
T = 2π·√(m/k)
Sarkaç
T = 2π·√(L/g)
Açısal frekans
ω = √(k/m) = 2π/T
En büyük hız ve ivme
vmax = A·ω, amax = A·ω²
Enerji
E = ½·k·A²
Mekanik titreşimler
Doğal frekans
ωn = √(k/m), fn = ωn/(2π)
Statik çökmeden
ωn = √(g/δst)
Kritik sönüm
cc = 2√(km) = 2mωn
Sönüm oranı
ζ = c/cc
Sönümlü frekans
ωd = ωn√(1 − ζ²)
Logaritmik azalma
δ = (1/n)·ln(x0/xn), ζ = δ/√(4π² + δ²)
Paralel yaylar
k = k1 + k2
Seri yaylar
1/k = 1/k1 + 1/k2
2Alıştırma soruları
1.KinematikOrta
90 km/h hızla giden bir sürücü bir engel görüyor. Tepki süresi 0,8 s’dir; ardından otomobil 7 m/s² sabit yavaşlamayla fren yapıyor. Engeli gördüğü andan itibaren toplam durma mesafesi d değerini bulun.
v₀ = 90 km/htr = 0,8 sa = −7 m/s²
d = m
2.KinematikZor
Bir taş bir kuyuya durgun hâlden bırakılıyor. Suya çarpma sesi taş bırakıldıktan 3,3 s sonra duyuluyor. Ses hızı 343 m/s’dir; hava direncini ihmal edin ve g = 9,81 m/s² alın. Kuyunun derinliği d değerini bulun.
ttotal = 3,3 svsound = 343 m/sg = 9,81 m/s²
d = m
3.Newton yasalarıOrta
10 kg ve 2 kg’lık kütleler, hafif bir iple bağlı olarak hafif ve sürtünmesiz bir makaranın iki yanında asılı. Sistem durgun hâlden bırakılıyor. g = 9,81 m/s² alın. İpteki gerilme kuvveti T değerini bulun.
m1 = 10 kgm2 = 2 kgg = 9,81 m/s²
T = N
4.Newton yasalarıZor
Bir bloğa itme veriliyor ve 30° eğimli bir rampada 11 m/s hızla yukarı kaymaya başlıyor. Kinetik sürtünme katsayısı 0,15. g = 9,81 m/s² alın. Durmadan önce rampa boyunca ne kadar d kayar?
v₀ = 11 m/sθ = 30°μ = 0,15g = 9,81 m/s²
d = m
5.Eğik atışOrta
Bir top düz zeminden yatayın 60° üstünde atılıyor ve 125 m uzağa düşüyor. Hava direncini ihmal edin ve g = 9,81 m/s² alın. Atış hızı v0 değerini bulun.
θ = 60°R = 125 mg = 9,81 m/s²
v0 = m/s
6.Eğik atışZor
Bir top 60 m’lik bir uçurumun tepesinden 21 m/s hızla ve yatayın 15° üstünde atılıyor. Hava direncini ihmal edin ve g = 9,81 m/s² alın. Yere yatayın altında hangi açıyla α çarpar?
v₀ = 21 m/sθ = 15°h = 60 mg = 9,81 m/s²
α = °
7.Dairesel hareketOrta
Bir otomobil 145 m yarıçaplı düz bir virajı dönüyor. Lastiklerle yol arasındaki statik sürtünme katsayısı 0,6. g = 9,81 m/s² alın. Otomobilin kaymadan virajı dönebileceği en yüksek hız vmax değerini bulun.
r = 145 mμs = 0,6g = 9,81 m/s²
vmax = m/s
8.Dairesel hareketZor
0,8 m uzunluğundaki hafif bir ipe bağlı 1,7 kg’lık bir top düşey bir çemberde döndürülüyor. En alt noktada hızı 12 m/s’dir. Hava direncini ihmal edin ve g = 9,81 m/s² alın. En üst noktada ipteki gerilme Ttop değerini bulun.
m = 1,7 kgr = 0,8 mvbottom = 12 m/sg = 9,81 m/s²
Ttop = N
9.İş ve enerjiOrta
Bir oyuncak fırlatıcının yay sabiti 2000 N/m olan düşey bir yayı vardır. Üzerine kütlesi 0,25 kg olan bir top konuyor ve yay 8 cm sıkıştırılıp bırakılıyor. Hava direncini ve yayın kütlesini ihmal ederek topun, yay sıkışıkken bulunduğu konumdan ölçülen yükselme yüksekliği h değerini bulun.
m = 0,25 kgk = 2000 N/mx = 8 cmg = 9,81 m/s²
h = m
10.İş ve enerjiZor
Kütlesi 8 kg olan bir blok, 20° eğimli bir yüzeyin dibinde durgun hâlden başlıyor ve eğime paralel 70 N sabit bir kuvvetle yukarı çekiliyor. Kinetik sürtünme katsayısı 0,3’tür. Blok eğim boyunca 8 m yukarı hareket ettikten sonraki hızı v değerini bulun.
Yatay olarak 30 m/s hızla giden 4 kg’lık bir mermi, aynı doğru boyunca hareket eden iki parçaya ayrılarak patlıyor. 2 kg’lık parça 77 m/s hızla ileri devam ediyor. 2 kg’lık parçanın hızı v′2 değerini bulun (ilk yönde pozitif).
M = 4 kgu = 30 m/sm1 = 2 kgv′1 = 77 m/sm2 = 2 kg
v′2 = m/s
12.Momentum ve çarpışmalarZor
15 g’lık bir mermi, 1,7 m uzunluğunda hafif iplerle asılı 1 kg’lık bir bloğa yatay olarak ateşleniyor ve içinde kalıyor. İpler düşeyden en fazla 10° açıyla salınıyor. g = 9,81 m/s² alın. Mermi çarpmadan önceki hızı v değerini bulun.
m = 15 gM = 1 kgL = 1,7 mθ = 10°g = 9,81 m/s²
v = m/s
13.Rijit cismin dönmesiOrta
Atalet momenti 13 kg·m² olan bir volan 600 devir/dakika ile dönüyor. Bir fren 125 N·m’lik sabit sürtünme torku uyguluyor. Volan durmadan önce kaç devir N yapar?
I = 13 kg·m²n = 600 rpmTb = 125 N·m
N = rev
14.Rijit cismin dönmesiZor
Kütlesi 9 kg olan bir dolu silindir kaymadan 1,5 m/s ile yuvarlanıyor. Toplam kinetik enerjisinin yüzde kaçı p dönme enerjisidir?
m = 9 kgv = 1,5 m/sI = ½·m·r²
p = %
15.Dişliler ve dişli dizileriOrta
Bir kayış, 1450 rpm ile dönen 80 mm’lik bir tahrik kasnağı üzerinde çalışıyor. Gergin tarafta çekme kuvveti 1200 N, gevşek tarafta 480 N. İletilen gücü P kW cinsinden bulun.
d1 = 80 mmn1 = 1450 rpmT1 = 1200 NT2 = 480 N
P = kW
16.Dişliler ve dişli dizileriZor
Bileşik bir dişli dizisinde giriş milindeki A dişlisi (30 diş) 1440 rpm ile dönüyor ve B dişlisini (48 diş) tahrik ediyor. C dişlisi (12 diş) B ile aynı mile sabitlenmiştir ve çıkış milindeki D dişlisini tahrik ediyor. Çıkış 225 rpm ile dönmelidir. D dişlisinin kaç dişi ND olmalıdır?
nin = 1440 rpmA = 30B = 48C = 12nout = 225 rpm
ND =
17.Yaylar ve sarkaçlarOrta
Basit bir sarkacın uzunluğu 1,8 m. g = 9,81 m/s² alın. Küçük salınımlar için periyodu T değerini bulun.
L = 1,8 mg = 9,81 m/s²
T = s
18.Yaylar ve sarkaçlarZor
k = 70 N/m olan bir yaya bağlı 2,7 kg’lık bir kütle denge konumundan 2 cm çekilip serbest bırakılıyor. En büyük hızı vmax değerini bulun.
m = 2,7 kgk = 70 N/mA = 2 cm
vmax = m/s
19.Mekanik titreşimlerOrta
Sönümlü bir kütle–yay sisteminin serbest titreşim deneyinde 25 mm’lik bir yer değiştirme tepesini bir çevrim sonra 11,7 mm’lik bir tepe izliyor. Sönüm oranı ζ değerini bulun.
x0 = 25 mmx1 = 11,7 mmn = 1
ζ =
20.Mekanik titreşimlerZor
40 kg’lık bir kütle k₃ = 12 kN/m yayına asılı. k₃’ün üst ucu, yan yana iki yaya, k₁ = 15 kN/m ve k₂ = 10 kN/m, asılı rijit bir çubuğa bağlıdır; çubuk yatay kalıyor. Sönümü ve yaylarla çubuğun kütlelerini ihmal edin. Düşey titreşimin doğal frekansı fn değerini Hz cinsinden bulun.
m = 40 kgk1 = 15 kN/mk2 = 10 kN/mk3 = 12 kN/m
fn = Hz
3Çözeltiler
1.Kinematik
Cevap: d = 64,64 m
Motion with constant acceleration: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² and v² = v₀² + 2·a·s. Pick the equation that contains the three things you know and the one you want, and keep the signs consistent with one positive direction.
Birimler
v₀ = 90/3,6 = 25 m/s
Tepki mesafesi
d1 = v₀·tr = 25·0,8 = 20 m
Fren mesafesi
d2 = v₀²/(2a) = 25²/(2·7) = 44,64 m
Toplam
d = 20 + 44,64 = 64,64 m
Cevap
d = 64,64 m
2.Kinematik
Cevap: d = 48,9 m
Motion with constant acceleration: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² and v² = v₀² + 2·a·s. Pick the equation that contains the three things you know and the one you want, and keep the signs consistent with one positive direction.
Sürenin iki kısmı
½·9,81·t₁² = 343·(3,3 − t₁)
4,905·t₁² + 343·t₁ − 1132 = 0
Düşme süresi
Yalnızca pozitif kök fiziksel olarak anlamlıdır.
t₁ = (−343 + √(343² + 4·4,905·1132))/(2·4,905) = 3,157 s
Derinlik
d = ½·9,81·3,157² = 48,9 m
Cevap
d = 48,9 m
3.Newton yasaları
Cevap: T = 32,7 N
Newton’s second law: the net force on a body equals its mass times its acceleration, ΣF = m·a. Draw a free-body diagram, choose a positive direction along the motion, and add every force in that direction: applied forces, friction μ·N against the motion, and the components of gravity.
İvme
Net itici kuvvet ağırlıkların farkıdır; toplam kütleyi hareket ettirir.
a = (10 − 2)·9,81/(10 + 2) = 6,54 m/s²
Hafif kütleden ip gerilmesi
T − m2·g = m2·a → T = 2·(9,81 + 6,54) = 32,7 N
Cevap
T = 32,7 N
4.Newton yasaları
Cevap: d = 9,791 m
Newton’s second law: the net force on a body equals its mass times its acceleration, ΣF = m·a. Draw a free-body diagram, choose a positive direction along the motion, and add every force in that direction: applied forces, friction μ·N against the motion, and the components of gravity.
Yavaşlama
İki kuvvet de eğim aşağı yönlüdür; kütle sadeleşir.
a = 9,81·(sin 30° + 0,15·cos 30°) = 6,179 m/s²
Yol
d = v₀²/(2a) = 11²/(2·6,179) = 9,791 m
Cevap
d = 9,791 m
5.Eğik atış
Cevap: v0 = 37,63 m/s
Projectile motion: with no air resistance, x = vxt and y = h + vyt − ½gt². The two directions are independent except that they share the same time.
Menzil formülünü v₀ için çözün
v₀ = √(g·R/sin 2θ) = √(9,81·125/sin 120°) = 37,63 m/s
Cevap
v0 = 37,63 m/s
6.Eğik atış
Cevap: α = 59,72 °
Projectile motion: with no air resistance, x = vxt and y = h + vyt − ½gt². The two directions are independent except that they share the same time.
Atış hızını bileşenlerine ayırın
vx = 21·cos 15° = 20,28 m/s
vy0 = 21·sin 15° = 5,435 m/s
Çarpmadaki düşey hız
Düşey yönde enerji veya v² = v₀² + 2as.
vy = √(5,435² + 2·9,81·60) = 34,74 m/s
Çarpma açısı
tan α = vy/vx = 34,74/20,28 → α = 59,72°
Cevap
α = 59,72°
7.Dairesel hareket
Cevap: vmax = 29,21 m/s
Düzgün dairesel hareket: r yarıçaplı bir çember üzerinde v hızıyla hareket eden bir cisim merkeze doğru a = v²/r ivmesiyle ivmelenir; bu yüzden içe doğru F = m·v²/r net kuvvetine ihtiyaç duyar. Bu kuvveti gerçek bir etki sağlar: sürtünme, ip gerilmesi, yer çekimi ya da normal kuvvet.
Merkezcil kuvveti sürtünme sağlar
m·v²/r = μ·m·g
v = √(μ·g·r) = √(0,6·9,81·145) = 29,21 m/s
Cevap
vmax = 29,21 m/s (105,2 km/h)
8.Dairesel hareket
Cevap: Ttop = 222,6 N
Uniform circular motion: an object moving at speed v on a circle of radius r accelerates towards the centre with a = v²/r, so it needs a net inward force F = m·v²/r. That force is supplied by something real: friction, tension, gravity or a normal force.
Tepedeki hız
2r yükseklik boyunca kinetik enerji potansiyel enerjiye dönüşür.
vtop² = 12² − 4·9,81·0,8 = 112,6 m²/s²
Tepedeki kuvvetler
İp gerilmesi ve yerçekimi ikisi de aşağı, merkeze doğrudur.
T + m·g = m·vtop²/r
T = 1,7·112,6/0,8 − 1,7·9,81 = 222,6 N
Cevap
Ttop = 222,6 N
9.İş ve enerji
Cevap: h = 2,61 m
İş–enerji ilkesi: kinetik enerjideki değişim tüm kuvvetlerin işine eşittir. Yer çekimi ve yayları potansiyel enerji (mgh ve ½kx²) olarak yazmak bunu bir denkliğe çevirir: ilk enerji = son enerji + sürtünmeyle kaybedilen enerji (μN·d).
Yay enerjisi
x = 8 cm = 0,08 m
½kx² = ½·2000·0,08² = 6,4 J
Yükseklik
m·g = 0,25·9,81 = 2,453 N
h = ½kx²/(mg) = 6,4/2,453 = 2,61 m
Cevap
h = 2,61 m
10.İş ve enerji
Cevap: v = 6,486 m/s
İş–enerji ilkesi: kinetik enerjideki değişim tüm kuvvetlerin işine eşittir. Yer çekimi ve yayları potansiyel enerji (mgh ve ½kx²) olarak yazmak bunu bir denkliğe çevirir: ilk enerji = son enerji + sürtünmeyle kaybedilen enerji (μN·d).
Eğim boyunca kuvvetler
m·g = 8·9,81 = 78,48 N
mg·sin θ = 26,84 N
μ·mg·cos θ = 22,12 N
İş–enerji
½mv² = (70 − 48,97)·8 = 168,3 J
v = √(2·168,3/8) = 6,486 m/s
Cevap
v = 6,486 m/s
11.Momentum ve çarpışmalar
Cevap: v′2 = −17 m/s
Conservation of momentum: when no external force acts during a collision, the total momentum Σm·v before equals the total after. Velocities have a direction, so pick a positive direction and give velocities the other way a minus sign. In an elastic collision kinetic energy is conserved too; in a perfectly inelastic one the bodies stick together.
Önceki momentum
p = M·u = 4·30 = 120 kg·m/s
Sonraki momentum
120 = 2·77 + 2·v′2
v′2 = (120 − 154)/2 = −17 m/s
Cevap
v′2 = −17 m/s
Eksi işareti ikinci parçanın geriye doğru uçtuğu anlamına gelir.
12.Momentum ve çarpışmalar
Cevap: v = 48,17 m/s
Conservation of momentum: when no external force acts during a collision, the total momentum Σm·v before equals the total after. Velocities have a direction, so pick a positive direction and give velocities the other way a minus sign. In an elastic collision kinetic energy is conserved too; in a perfectly inelastic one the bodies stick together.
Bloğun yükselmesi
h = L·(1 − cos θ) = 1,7·(1 − cos 10°) = 0,02583 m
Çarpmadan sonraki hız
V = √(2·9,81·0,02583) = 0,7118 m/s
Çarpışma
v = (m + M)·V/m = 1,015·0,7118/0,015 = 48,17 m/s
Cevap
v = 48,17 m/s
13.Rijit cismin dönmesi
Cevap: N = 32,67 rev
Rotation about a fixed axis: the sum of the moments about the axis equals I·α (ΣM = I·α), just as ΣF = m·a for translation. In energy form, a torque T turning through an angle θ (in radians) does work T·θ, which changes the kinetic energy ½·I·ω²; gravity adds or removes m·g·Δh of the centre of mass. Power is P = T·ω.
Açısal hız
ω = 2π·600/60 = 62,83 rad/s
Frenin işi kinetik enerjiye eşittir
½·I·ω² = ½·13·62,83² = 25661 J
θ = 25661/125 = 205,3 rad
Devir sayısı
N = θ/2π = 32,67 rev
Cevap
N = 32,67 rev
14.Rijit cismin dönmesi
Cevap: p = 33,33 %
Rolling and angular momentum: a body rolling without slipping has v = ω·r, so its kinetic energy is ½·m·v² + ½·I·ω² = ½·m·v²·(1 + I/(m·r²)). Down a slope that gives a = g·sin θ/(1 + I/(m·r²)). When no external moment acts about an axis, the angular momentum about that axis stays constant, I₁·ω₁ = I₂·ω₂, even if kinetic energy is lost.
Pay yalnızca şekle bağlıdır, kütleye ya da hıza değil.
15.Dişliler ve dişli dizileri
Cevap: P = 4,373 kW
Kayış-kasnak sürücüleri: kayma olmadığında iki kasnağın çevre hızı aynıdır, v = π·d·n/60; dolayısıyla n₁·d₁ = n₂·d₂ ve hız oranı d₂/d₁’dir. s kayması, tahrik edilen kasnağı biraz yavaşlatır: n₂ = n₁·(d₁/d₂)·(1 − s). İletilen güç P = (T₁ − T₂)·v’dir; T₁ gergin taraftaki, T₂ gevşek taraftaki çekme kuvvetidir. Sürtünme gerilmelerin oranını sınırlar: T₁/T₂ = eμθ; burada θ, küçük kasnaktaki sarılma açısıdır (radyan cinsinden); açık bir kayış için θ = π − 2·asin((d₂ − d₁)/(2C)), C eksenler arası uzaklıktır.
Kayış hızı
v = 6,074 m/s
Güç
P = (1200 − 480)·6,074 = 4373 W = 4,373 kW
Cevap
P = 4,373 kW
16.Dişliler ve dişli dizileri
Cevap: ND = 48
Gear trains: meshing gears have the same speed at the teeth, so n₁·N₁ = n₂·N₂: the gear with fewer teeth turns faster. Gears on one shaft turn at the same speed. Power is passed on (minus losses), so torque goes up when speed goes down: T₂ = T₁·(N₂/N₁)·η, and P = T·ω with ω = 2π·n/60.
Ara mil hızı
nB = nC = 1440·30/48 = 900 rpm
D dişlisinin diş sayısı
ND = C·nC/nout = 12·900/225 = 48
Cevap
ND = 48
17.Yaylar ve sarkaçlar
Cevap: T = 2,691 s
Basit harmonik hareket: k sertlikli bir yaya bağlı m kütlesi ω = √(k/m) açısal frekansı ve T = 2π/ω = 2π·√(m/k) periyoduyla salınır. L uzunluğundaki basit sarkaç için T = 2π·√(L/g). A genliğiyle en büyük hız A·ω, en büyük ivme A·ω² ve enerji ½·k·A²’dir.
Sarkacın periyodu
T = 2π·√(1,8/9,81) = 2,691 s
Cevap
T = 2,691 s
18.Yaylar ve sarkaçlar
Cevap: vmax = 0,1018 m/s
Basit harmonik hareket: k sertlikli bir yaya bağlı m kütlesi ω = √(k/m) açısal frekansı ve T = 2π/ω = 2π·√(m/k) periyoduyla salınır. L uzunluğundaki basit sarkaç için T = 2π·√(L/g). A genliğiyle en büyük hız A·ω, en büyük ivme A·ω² ve enerji ½·k·A²’dir.
Açısal frekans
ω = √(70/2,7) = 5,092 rad/s
En büyük hız
vmax = A·ω = 0,02·5,092 = 0,1018 m/s
Cevap
vmax = 0,1018 m/s
19.Mekanik titreşimler
Cevap: ζ = 0,12
Kütle–yay sisteminin serbest titreşimi: sönümsüz doğal frekans rad/s cinsinden ωn = √(k/m) ve Hz cinsinden fn = ωn/(2π)’dir. Viskoz bir sönümleyici c, ζ = c/cc sönüm oranını verir; kritik sönüm cc = 2·√(k·m) = 2·m·ωn’dir. Az sönümlü bir sistem (ζ < 1) ωd = ωn·√(1 − ζ²) ile salınır. Paralel yaylar toplanır, k = k₁ + k₂; seri yaylar tersleriyle toplanır, 1/k = 1/k₁ + 1/k₂.