Yatay hareket sabit hızlıdır; düşey hareketin ivmesi −g’dir.
Uçuş süresini düşey hareketten bulun.
Menzili bulmak için bu süreyi yatay harekette kullanın.
Dairesel hareket
Merkezcil ivme
a = v²/r = ω²·r
Merkezcil kuvvet
F = m·v²/r
Açısal hız
ω = v/r = 2π/T
Düz viraj, sürtünme
vmax = √(μ·g·r)
İş ve enerji
Kinetik enerji
Ek = ½mv²
Potansiyel enerji
Ep = mgh
Enerji denkliği
Ek1 + Ep1 + W = Ek2 + Ep2 + losses
Sürtünme işi
W = μ·N·d
Güç
P = W/t
Momentum ve çarpışmalar
Momentum
p = m·v
Korunum
Σm·v (before) = Σm·v (after)
Tamamen esnek olmayan
v′ = (m1v1 + m2v2)/(m1 + m2)
İtme
J = F·Δt = m·Δv
Yöntem
Bir pozitif yön seçin ve her hıza işaretini verin.
Önceki toplam momentumu yazın: Σm·v.
Tamamen esnek olmayan çarpışmada cisimler sonra birlikte hareket eder; esnek çarpışmada kinetik enerji de korunur.
Önceki momentumu sonraki momentuma eşitleyin ve çözün.
Rijit cismin dönmesi
G’ye göre atalet momentleri
çubuk mL²/12, disk ½mR², halka mR², dolu küre (2/5)mR², içi boş küre (2/3)mR²
Paralel eksen teoremi
I = IG + m·d²
Atalet yarıçapı
I = m·k²
Ucuna göre çubuk
I = mL²/3
Hareket denklemi
ΣM = I·α
rad/s cinsinden hız
ω = 2π·n/60
Kinetik enerji
E = ½·I·ω²
İş ve güç
W = T·θ, P = T·ω
Kaymadan yuvarlanma
v = ω·r, E = ½mv²(1 + I/(mr²)), a = g·sin θ/(1 + I/(mr²))
Açısal momentum
L = I·ω, I1ω1 = I2ω2
Bir mafsal etrafında çarpma
m·v·d = I·ω
Yöntem
Ekseni seçin: sabit bir mafsal ya da yuvarlanan cisimler için kütle merkezi.
O eksene göre atalet momentini standart sonuçlardan bulun; kaydırılmış eksen için I = IG + m·d² kullanın.
Yöntemi seçin: ivmeler ve kuvvetler için ΣM = I·α, hızlar için enerji (½·I·ω² + ½·m·v² + m·g·h), çarpmalar ve ani değişimler için açısal momentum.
Doğrusal ve dönme hareketini v = ω·r ve a = α·r ile bağlayın ve devir/dakikayı rad/s’ye çevirin.
Dişliler ve dişli dizileri
Birbirini kavrayan dişliler
n1·N1 = n2·N2
Tork
T2 = T1·(N2/N1)·η
Güç
P = T·ω, ω = 2π·n/60
Bileşik dişli dizisi
toplam oran = kademe oranlarının çarpımı
Yaylar ve sarkaçlar
Yaydaki kütle
T = 2π·√(m/k)
Sarkaç
T = 2π·√(L/g)
Açısal frekans
ω = √(k/m) = 2π/T
En büyük hız ve ivme
vmax = A·ω, amax = A·ω²
Enerji
E = ½·k·A²
Mekanik titreşimler
Doğal frekans
ωn = √(k/m), fn = ωn/(2π)
Statik çökmeden
ωn = √(g/δst)
Kritik sönüm
cc = 2√(km) = 2mωn
Sönüm oranı
ζ = c/cc
Sönümlü frekans
ωd = ωn√(1 − ζ²)
Logaritmik azalma
δ = (1/n)·ln(x0/xn), ζ = δ/√(4π² + δ²)
Paralel yaylar
k = k1 + k2
Seri yaylar
1/k = 1/k1 + 1/k2
2Alıştırma soruları
1.KinematikOrta
54 km/h hızla giden bir otomobil, durana kadar 3 m/s² sabit yavaşlamayla fren yapıyor. Frenleme ne kadar sürer? t değerini bulun.
v₀ = 54 km/ha = −3 m/s²v = 0
t = s
2.KinematikZor
A topu 15 m yükseklikten durgun hâlden bırakılıyor. Aynı anda B topu tam altındaki yerden 22 m/s hızla dik olarak yukarı atılıyor. Hava direncini ihmal edin ve g = 9,81 m/s² alın. Toplar ne zaman karşılaşır? t değerini bulun.
H = 15 mv0B = 22 m/sg = 9,81 m/s²
t = s
3.Newton yasalarıOrta
20 kg’lık bir kızak düz karda, yatayın 15° üstünde bir halatla 150 N kuvvetle çekiliyor. Kinetik sürtünme katsayısı 0,1. g = 9,81 m/s² alın. Kızağın ivmesi a değerini bulun.
m = 20 kgF = 150 Nθ = 15°μ = 0,1g = 9,81 m/s²
a = m/s²
4.Newton yasalarıZor
Bir bloğa itme veriliyor ve 25° eğimli bir rampada 3,5 m/s hızla yukarı kaymaya başlıyor. Kinetik sürtünme katsayısı 0,1. g = 9,81 m/s² alın. Durmadan önce rampa boyunca ne kadar d kayar?
v₀ = 3,5 m/sθ = 25°μ = 0,1g = 9,81 m/s²
d = m
5.Eğik atışOrta
Bir top düz zeminden 34 m/s hızla atılıyor ve 105 m uzağa düşmelidir. Hava direncini ihmal edin ve g = 9,81 m/s² alın. İki olası atış açısından küçük olanı θ bulun.
v₀ = 34 m/sR = 105 mg = 9,81 m/s²
θ = °
6.Eğik atışZor
Bir top yer seviyesinden 36 m/s hızla ve yatayın 65° üstünde atılıyor. İnerken 5 m yüksekliğindeki bir binanın düz çatısına düşüyor. Hava direncini ihmal edin ve g = 9,81 m/s² alın. Atış noktasından düştüğü yere kadar yatay uzaklık x değerini bulun.
v₀ = 36 m/sθ = 65°hroof = 5 mg = 9,81 m/s²
x = m
7.Dairesel hareketOrta
Bir otomobil 145 m yarıçaplı düz bir virajı dönüyor. Lastiklerle yol arasındaki statik sürtünme katsayısı 0,5. g = 9,81 m/s² alın. Otomobilin kaymadan virajı dönebileceği en yüksek hız vmax değerini bulun.
r = 145 mμs = 0,5g = 9,81 m/s²
vmax = m/s
8.Dairesel hareketZor
4 kg’lık bir araba sürtünmesiz bir pistte 16,8 m yükseklikten durgun hâlden bırakılıyor ve 3,5 m yarıçaplı düşey bir çemberden geçiyor. g = 9,81 m/s² alın. Çemberin dibinde pistin arabaya uyguladığı normal kuvvet Nbottom değerini bulun.
m = 4 kgh = 16,8 mR = 3,5 mg = 9,81 m/s²
Nbottom = N
9.İş ve enerjiOrta
10 kg kütleli bir blok, yatayla 20° açı yapan bir eğimde 5 m kayıyor; kinetik sürtünme katsayısı 0,1. Sürtünmeye karşı yapılan iş Wf değerini bulun.
m = 10 kgθ = 20°μ = 0,1d = 5 mg = 9,81 m/s²
Wf = J
10.İş ve enerjiZor
Kütlesi 5 kg olan bir blok, 35° eğimli bir yüzeyin dibinde durgun hâlden başlıyor ve eğime paralel 65 N sabit bir kuvvetle yukarı çekiliyor. Kinetik sürtünme katsayısı 0,3’tür. Blok eğim boyunca 9 m yukarı hareket ettikten sonraki hızı v değerini bulun.
5 m/s hızla giden 600 kg’lık bir otomobil, duran 1400 kg’lık bir otomobile çarpıyor ve ikisi birbirine kenetleniyor. Çarpışmada ne kadar kinetik enerji ΔK kaybolur?
m1 = 600 kgv1 = 5 m/sm2 = 1400 kgv2 = 0
ΔK = J
12.Momentum ve çarpışmalarZor
Bir kavşakta 15 m/s hızla doğuya giden 800 kg’lık bir otomobil, 11 m/s hızla kuzeye giden 900 kg’lık bir otomobille çarpışıyor. Otomobiller birbirine kenetleniyor. Çarpışmadan hemen sonra enkazın hızı v′ değerini bulun.
m1 = 800 kgv1 = 15 m/s (E)m2 = 900 kgv2 = 11 m/s (N)
v′ = m/s
13.Rijit cismin dönmesiOrta
Atalet momenti 10,5 kg·m² olan bir volan 900 devir/dakika ile dönüyor. Bir fren 180 N·m’lik sabit sürtünme torku uyguluyor. Durması ne kadar sürer t?
I = 10,5 kg·m²n = 900 rpmTb = 180 N·m
t = s
14.Rijit cismin dönmesiZor
Bir içi boş küre yatayla 25° eğimli bir yokuştan kaymadan yuvarlanıyor. g = 9,81 m/s² kullanın. Merkezinin ivmesini a bulun.
θ = 25°I = (2/3)·m·r²g = 9,81 m/s²
a = m/s²
15.Dişliler ve dişli dizileriOrta
1 ağızlı bir sonsuz vida 960 rpm ile dönüyor ve 72 dişli bir sonsuz vida çarkını tahrik ediyor. Çarkın hızı nw değerini bulun.
z = 1Nw = 72n = 960 rpm
nw = rpm
16.Dişliler ve dişli dizileriZor
1440 rpm’deki 5,5 kW’lık bir motor A dişlisini (20 diş) tahrik ediyor; A, B dişlisiyle (50 diş) kavrıyor. B ile aynı mil üzerindeki C dişlisi (15 diş), çıkış milindeki D dişlisini (40 diş) tahrik ediyor. Her dişli kavramasının verimi %97’dır. Çıkış torku Tout değerini bulun.
k = 250 N/m olan bir yaydaki 3,3 kg’lık kütle pozitif yönde 14 cm çekiliyor ve t = 0’da durgun hâlden bırakılıyor. t = 0,1 s anında dengeden yer değiştirmesi x değerini (işaretiyle) bulun.
m = 3,3 kgk = 250 N/mA = 14 cmt = 0,1 s
x = cm
18.Yaylar ve sarkaçlarZor
k = 170 N/m olan uzamamış düşey bir yayın alt ucuna 0,9 kg’lık bir kütle bağlanıyor ve durgun hâlden bırakılıyor. g = 9,81 m/s² alın. Yayın en büyük uzaması xmax değerini cm cinsinden bulun.
m = 0,9 kgk = 170 N/mg = 9,81 m/s²
xmax = cm
19.Mekanik titreşimlerOrta
80 kg’lık bir kütle, rijitliği 150 kN/m olan bir yay ve sönüm katsayısı 2770 N·s/m olan viskoz bir sönümleyiciyle taşınıyor. Sönüm oranı ζ değerini bulun.
m = 80 kgk = 150 kN/mc = 2770 N·s/m
ζ =
20.Mekanik titreşimlerZor
5 kg’lık bir kütle, rijitlikleri k₁ = 80 kN/m ve k₂ = 20 kN/m olan yan yana (paralel) iki yaya asılı. Kütle yatay kalıyor. Sönümü ve yayların kütlelerini ihmal edin. Düşey titreşimin doğal frekansı fn değerini Hz cinsinden bulun.
m = 5 kgk1 = 80 kN/mk2 = 20 kN/m
fn = Hz
3Çözeltiler
1.Kinematik
Cevap: t = 5 s
Sabit ivmeli hareket: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² ve v² = v₀² + 2·a·s. Bildiğiniz üç büyüklüğü ve aradığınız büyüklüğü içeren denklemi seçin ve işaretleri tek bir pozitif yöne göre tutarlı tutun.
Birimler
v₀ = 54/3,6 = 15 m/s
Frenleme süresi
0 = v₀ − a·t → t = v₀/a = 15/3 = 5 s
Cevap
t = 5 s
2.Kinematik
Cevap: t = 0,6818 s
Motion with constant acceleration: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² and v² = v₀² + 2·a·s. Pick the equation that contains the three things you know and the one you want, and keep the signs consistent with one positive direction.
Karşılaşma zamanı
Yukarısı pozitif, yer y = 0.
15 − ½g·t² = 22·t − ½g·t² → t = 15/22 = 0,6818 s
Cevap
t = 0,6818 s
3.Newton yasaları
Cevap: a = 6,458 m/s²
Newton’s second law: the net force on a body equals its mass times its acceleration, ΣF = m·a. Draw a free-body diagram, choose a positive direction along the motion, and add every force in that direction: applied forces, friction μ·N against the motion, and the components of gravity.
Normal kuvvet
N = m·g − F·sin θ = 196,2 − 150·sin 15° = 157,4 N
Yatay kuvvetler
m·a = F·cos θ − μ·N = 144,9 − 15,74
a = 129,2/20 = 6,458 m/s²
Cevap
a = 6,458 m/s²
4.Newton yasaları
Cevap: d = 1,216 m
Newton’s second law: the net force on a body equals its mass times its acceleration, ΣF = m·a. Draw a free-body diagram, choose a positive direction along the motion, and add every force in that direction: applied forces, friction μ·N against the motion, and the components of gravity.
Yavaşlama
İki kuvvet de eğim aşağı yönlüdür; kütle sadeleşir.
a = 9,81·(sin 25° + 0,1·cos 25°) = 5,035 m/s²
Yol
d = v₀²/(2a) = 3,5²/(2·5,035) = 1,216 m
Cevap
d = 1,216 m
5.Eğik atış
Cevap: θ = 31,5 °
Projectile motion: with no air resistance, x = vxt and y = h + vyt − ½gt². The two directions are independent except that they share the same time.
Menzil formülü
R = v₀²·sin 2θ/g → sin 2θ = 9,81·105/34² = 0,891
Açı
2θ = 63,01° → θ = 31,5°
Cevap
θ = 31,5°
Diğer çözüm 90° − θ = 58,5°.
6.Eğik atış
Cevap: x = 98,81 m
Projectile motion: with no air resistance, x = vxt and y = h + vyt − ½gt². The two directions are independent except that they share the same time.
Atış hızını bileşenlerine ayırın
vx = 15,21 m/s, vy = 32,63 m/s
Çatıya iniş süresi
Büyük kök: top iniyor.
5 = 32,63·t − 4,905·t²
t = (32,63 + √(32,63² − 2·9,81·5))/9,81 = 6,495 s
Yatay mesafe
x = vx·t = 15,21·6,495 = 98,81 m
Cevap
x = 98,81 m
7.Dairesel hareket
Cevap: vmax = 26,67 m/s
Düzgün dairesel hareket: r yarıçaplı bir çember üzerinde v hızıyla hareket eden bir cisim merkeze doğru a = v²/r ivmesiyle ivmelenir; bu yüzden içe doğru F = m·v²/r net kuvvetine ihtiyaç duyar. Bu kuvveti gerçek bir etki sağlar: sürtünme, ip gerilmesi, yer çekimi ya da normal kuvvet.
Merkezcil kuvveti sürtünme sağlar
m·v²/r = μ·m·g
v = √(μ·g·r) = √(0,5·9,81·145) = 26,67 m/s
Cevap
vmax = 26,67 m/s (96,01 km/h)
8.Dairesel hareket
Cevap: Nbottom = 415,9 N
Uniform circular motion: an object moving at speed v on a circle of radius r accelerates towards the centre with a = v²/r, so it needs a net inward force F = m·v²/r. That force is supplied by something real: friction, tension, gravity or a normal force.
Enerjinin korunumundan hız
v² = 2·9,81·16,8 = 329,6 m²/s²
Kuvvetler
Merkeze doğru pozitiftir.
N = m·v²/R + m·g = 4·329,6/3,5 + 39,24 = 415,9 N
Cevap
Nbottom = 415,9 N
9.İş ve enerji
Cevap: Wf = 46,09 J
İş–enerji ilkesi: kinetik enerjideki değişim tüm kuvvetlerin işine eşittir. Yer çekimi ve yayları potansiyel enerji (mgh ve ½kx²) olarak yazmak bunu bir denkliğe çevirir: ilk enerji = son enerji + sürtünmeyle kaybedilen enerji (μN·d).
Sürtünme kuvveti
N = mg·cos θ = 98,1·0,9397 = 92,18 N
F = μN = 0,1·92,18 = 9,218 N
Sürtünmeye karşı iş
Wf = F·d = 9,218·5 = 46,09 J
Cevap
Wf = 46,09 J
10.İş ve enerji
Cevap: v = 9,451 m/s
İş–enerji ilkesi: kinetik enerjideki değişim tüm kuvvetlerin işine eşittir. Yer çekimi ve yayları potansiyel enerji (mgh ve ½kx²) olarak yazmak bunu bir denkliğe çevirir: ilk enerji = son enerji + sürtünmeyle kaybedilen enerji (μN·d).
Eğim boyunca kuvvetler
m·g = 5·9,81 = 49,05 N
mg·sin θ = 28,13 N
μ·mg·cos θ = 12,05 N
İş–enerji
½mv² = (65 − 40,19)·9 = 223,3 J
v = √(2·223,3/5) = 9,451 m/s
Cevap
v = 9,451 m/s
11.Momentum ve çarpışmalar
Cevap: ΔK = 5250 J
Conservation of momentum: when no external force acts during a collision, the total momentum Σm·v before equals the total after. Velocities have a direction, so pick a positive direction and give velocities the other way a minus sign. In an elastic collision kinetic energy is conserved too; in a perfectly inelastic one the bodies stick together.
Ortak hız
v′ = m1·v1/(m1 + m2) = 600·5/2000 = 1,5 m/s
Önceki ve sonraki kinetik enerji
Kbefore = ½·600·5² = 7500 J
Kafter = ½·2000·1,5² = 2250 J
Kaybolan enerji
ΔK = 7500 − 2250 = 5250 J
Cevap
ΔK = 5250 J
Kaybolan enerji şekil değiştirmeye, ısıya ve sese gider.
12.Momentum ve çarpışmalar
Cevap: v′ = 9,151 m/s
Conservation of momentum: when no external force acts during a collision, the total momentum Σm·v before equals the total after. Velocities have a direction, so pick a positive direction and give velocities the other way a minus sign. In an elastic collision kinetic energy is conserved too; in a perfectly inelastic one the bodies stick together.
Rotation about a fixed axis: the sum of the moments about the axis equals I·α (ΣM = I·α), just as ΣF = m·a for translation. In energy form, a torque T turning through an angle θ (in radians) does work T·θ, which changes the kinetic energy ½·I·ω²; gravity adds or removes m·g·Δh of the centre of mass. Power is P = T·ω.
Açısal hız
ω = 2π·900/60 = 94,25 rad/s
Yavaşlama ve süre
α = Tb/I = 180/10,5 = 17,14 rad/s²
t = ω/α = 94,25/17,14 = 5,498 s
Cevap
t = 5,498 s
14.Rijit cismin dönmesi
Cevap: a = 2,488 m/s²
Rolling and angular momentum: a body rolling without slipping has v = ω·r, so its kinetic energy is ½·m·v² + ½·I·ω² = ½·m·v²·(1 + I/(m·r²)). Down a slope that gives a = g·sin θ/(1 + I/(m·r²)). When no external moment acts about an axis, the angular momentum about that axis stays constant, I₁·ω₁ = I₂·ω₂, even if kinetic energy is lost.
Hareket denklemleri
m·g·sin θ − f = m·a
f·r = I·α = 0,6667·m·r²·(a/r) → f = 0,6667·m·a
İvme
a = g·sin θ/(1 + c) = 9,81·sin 25°/1,667 = 2,488 m/s²
Cevap
a = 2,488 m/s²
15.Dişliler ve dişli dizileri
Cevap: nw = 13,33 rpm
Gear trains: meshing gears have the same speed at the teeth, so n₁·N₁ = n₂·N₂: the gear with fewer teeth turns faster. Gears on one shaft turn at the same speed. Power is passed on (minus losses), so torque goes up when speed goes down: T₂ = T₁·(N₂/N₁)·η, and P = T·ω with ω = 2π·n/60.
Çark hızı
nw = n·z/Nw = 960·1/72 = 13,33 rpm
Cevap
nw = 13,33 rpm
16.Dişliler ve dişli dizileri
Cevap: Tout = 228,8 N·m
Gear trains: meshing gears have the same speed at the teeth, so n₁·N₁ = n₂·N₂: the gear with fewer teeth turns faster. Gears on one shaft turn at the same speed. Power is passed on (minus losses), so torque goes up when speed goes down: T₂ = T₁·(N₂/N₁)·η, and P = T·ω with ω = 2π·n/60.
Çıkış hızı
nout = 1440·(20/50)·(15/40) = 216 rpm
ωout = 2π·216/60 = 22,62 rad/s
Çıkış gücü ve tork
Pout = 5500·0,97² = 5175 W
Tout = Pout/ωout = 5175/22,62 = 228,8 N·m
Cevap
Tout = 228,8 N·m
17.Yaylar ve sarkaçlar
Cevap: x = 9,023 cm
Simple harmonic motion: a mass m on a spring of stiffness k oscillates with angular frequency ω = √(k/m) and period T = 2π/ω = 2π·√(m/k). A simple pendulum of length L has T = 2π·√(L/g). With amplitude A, the largest speed is A·ω, the largest acceleration A·ω² and the energy ½·k·A².
Açısal frekans
ω = √(250/3,3) = 8,704 rad/s
ω·t = 8,704·0,1 = 0,8704 rad
Yer değiştirme
x = A·cos(ω·t) = 14·cos(0,8704) = 9,023 cm
Cevap
x = 9,023 cm
18.Yaylar ve sarkaçlar
Cevap: xmax = 10,39 cm
Simple harmonic motion: a mass m on a spring of stiffness k oscillates with angular frequency ω = √(k/m) and period T = 2π/ω = 2π·√(m/k). A simple pendulum of length L has T = 2π·√(L/g). With amplitude A, the largest speed is A·ω, the largest acceleration A·ω² and the energy ½·k·A².
Denge ve genlik
x₀ = m·g/k = 0,9·9,81/170 = 0,05194 m = A
En alt nokta
xmax = 2A = 0,1039 m = 10,39 cm
Cevap
xmax = 10,39 cm
19.Mekanik titreşimler
Cevap: ζ = 0,3998
Kütle–yay sisteminin serbest titreşimi: sönümsüz doğal frekans rad/s cinsinden ωn = √(k/m) ve Hz cinsinden fn = ωn/(2π)’dir. Viskoz bir sönümleyici c, ζ = c/cc sönüm oranını verir; kritik sönüm cc = 2·√(k·m) = 2·m·ωn’dir. Az sönümlü bir sistem (ζ < 1) ωd = ωn·√(1 − ζ²) ile salınır. Paralel yaylar toplanır, k = k₁ + k₂; seri yaylar tersleriyle toplanır, 1/k = 1/k₁ + 1/k₂.
Kritik sönüm
cc = 2·√(k·m) = 2·√(150000·80) = 6928 N·s/m
Sönüm oranı
ζ = c/cc = 2770/6928 = 0,3998
Cevap
ζ = 0,3998
ζ < 1, bu yüzden sistem az sönümlüdür ve sönerken salınır.
20.Mekanik titreşimler
Cevap: fn = 22,51 Hz
Kütle–yay sisteminin serbest titreşimi: sönümsüz doğal frekans rad/s cinsinden ωn = √(k/m) ve Hz cinsinden fn = ωn/(2π)’dir. Viskoz bir sönümleyici c, ζ = c/cc sönüm oranını verir; kritik sönüm cc = 2·√(k·m) = 2·m·ωn’dir. Az sönümlü bir sistem (ζ < 1) ωd = ωn·√(1 − ζ²) ile salınır. Paralel yaylar toplanır, k = k₁ + k₂; seri yaylar tersleriyle toplanır, 1/k = 1/k₁ + 1/k₂.
Eşdeğer rijitlik
Yan yana yaylar aynı uzamayı paylaşır ve kuvvetleri toplanır, bu yüzden rijitlikleri doğrudan toplanır: k = k1 + k2.