Birimleri çevirin: nm, mm ve cm’yi m’ye; ve açıların normalden ölçülüp ölçülmediğini denetleyin.
İşaretleri ve makullüğü denetleyin: sanal görüntünün dᵢ < 0’dır, yaklaşan kaynak daha tiz duyulur, kapalı borunun yalnızca tek harmonikleri vardır.
2Alıştırma soruları
1.KinematikOrta
54 km/h hızla giden bir sürücü bir engel görüyor. Tepki süresi 1,5 s’dir; ardından otomobil 7 m/s² sabit yavaşlamayla fren yapıyor. Engeli gördüğü andan itibaren toplam durma mesafesi d değerini bulun.
v₀ = 54 km/htr = 1,5 sa = −7 m/s²
d = m
2.KinematikZor
Bir top, yerden 5 m yükseklikteki bir çatının kenarından 18 m/s hızla düşey olarak yukarı atılıyor. Hava direncini ihmal edin ve g = 9,81 m/s² alın. Top atıldıktan ne kadar süre sonra yere çarpar? t değerini bulun.
v₀ = 18 m/sh₀ = 5 mg = 9,81 m/s²
t = s
3.Newton yasalarıOrta
20 kg’lık bir kızak düz karda, yatayın 15° üstünde bir halatla 190 N kuvvetle çekiliyor. Kinetik sürtünme katsayısı 0,3. g = 9,81 m/s² alın. Kızağın ivmesi a değerini bulun.
m = 20 kgF = 190 Nθ = 15°μ = 0,3g = 9,81 m/s²
a = m/s²
4.Newton yasalarıZor
Bir bloğa itme veriliyor ve 30° eğimli bir rampada 8 m/s hızla yukarı kaymaya başlıyor. Kinetik sürtünme katsayısı 0,25. g = 9,81 m/s² alın. Durmadan önce rampa boyunca ne kadar d kayar?
v₀ = 8 m/sθ = 30°μ = 0,25g = 9,81 m/s²
d = m
5.Eğik atışOrta
Bir top düz zeminden yatayın 70° üzerinden fırlatılıyor. Hava direncini ihmal edin. Top yere çarpmadan önce aldığı yatay mesafe x değerini bulun.
v0 = 40 m/sθ = 70°g = 9,81 m/s²
x = m
6.Eğik atışZor
Bir top 25 m yüksekliğindeki bir uçurumun tepesinden yatayın 15° üzerinden fırlatılıyor. Hava direncini ihmal edin. Top yere çarpmadan önce aldığı yatay mesafe x değerini bulun.
v0 = 25 m/sθ = 15°h = 25 mg = 9,81 m/s²
x = m
7.İş ve enerjiOrta
Kütlesi 0,2 kg olan bir top, 0,5 m uzunluğunda hafif bir ipe asılıdır. İp düşeyle 40° açı yapana kadar yana çekiliyor ve durgun hâlden bırakılıyor. Top en alt noktadan geçerken ipteki gerilme kuvveti T değerini bulun.
m = 0,2 kgL = 0,5 mθ = 40°g = 9,81 m/s²
T = N
8.İş ve enerjiZor
25° eğimli bir yüzeyin dibindeki yay sabiti 800 N/m olan bir yay, kütlesi 2 kg olan bir bloğa karşı 20 cm sıkıştırılıp bırakılıyor. Blok ile eğim arasındaki kinetik sürtünme katsayısı 0,25’dır. Blok durmadan önce bırakma noktasından eğim boyunca ne kadar d yukarı çıkar? (Yayın ittiği kısa mesafeyi ihmal edin, yani sürtünmeyi ve yerçekimini tüm d mesafesi boyunca alın.)
10 m/s hızla giden 3,5 kg’lık bir kızak, sürtünmesiz bir ray üzerinde duran 4,5 kg’lık bir kızakla tamamen esnek, kafa kafaya bir çarpışma yapıyor. Çarpışmadan sonra ikinci kızağın hızı v′2 değerini bulun.
m1 = 3,5 kgm2 = 4,5 kgv1 = 10 m/sv2 = 0
v′2 = m/s
10.Momentum ve çarpışmalarZor
0,45 kg’lık bir top bir duvara 11 m/s hızla çarpıyor ve 5 m/s hızla tam geri sekiyor. Temas 20 ms sürüyor. Duvarın topa uyguladığı ortalama kuvvet Favg değerini bulun.
m = 0,45 kgvin = 11 m/svout = 5 m/sΔt = 20 ms
Favg = N
11.Hidrostatik kuvvetOrta
1,5 m genişliğinde düşey dikdörtgen bir kapak, su dolu bir tankın duvarında, üst kenarı yüzeyin 4 m altında bulunuyor. Kapağa etkiyen bileşke hidrostatik kuvvet F değerini bulun.
1,5 m genişliğinde düşey dikdörtgen bir kapak, yağ dolu bir tankın duvarında, üst kenarı yüzeyin 1,5 m altında bulunuyor. Kapağa etkiyen bileşke hidrostatik kuvvet F değerini bulun.
Su, büyük ve açık bir tanktan 30 mm çaplı keskin kenarlı bir orifisten boşalıyor. Su seviyesi orifisin 2 m üstünde tutuluyor ve debi katsayısı 0,6’dir. Debi Q değerini bulun. g = 9,81 m/s² alın.
d = 30 mmh = 2 mCd = 0,6g = 9,81 m/s²
Q = L/s
14.Süreklilik ve BernoulliZor
Kapalı bir su tankında suyun üstünde 80 kPa gösterge basıncında sıkıştırılmış hava vardır. Su, su yüzeyinin 3 m altındaki 20 mm çaplı bir açıklıktan açık havaya çıkıyor. Kayıpları ihmal ederek şunu bulun: debi Q. g = 9,81 m/s² alın.
Bir ısı makinesi 225 °C sıcaklığındaki sıcak kaynak ile 5 °C sıcaklığındaki soğuk kaynak arasında çalışıyor. Mümkün olan en yüksek ısıl verim ηmax değerini bulun.
TH = 225 °CTL = 5 °C
ηmax = %
18.Isı makineleri ve soğutucularZor
Bir ısı pompası 7 °C’deki bir kaynaktan ısı alarak 55 °C’deki bir ısıtma sistemine 6,5 kW ısı veriyor. Gerçek COP’u bu sıcaklıklar arasındaki Carnot COP’unun %35’idir. Harcadığı elektrik gücü Ẇ değerini bulun.
TH = 55 °CTL = 7 °CηII = 35%Q̇H = 6,5 kW
Ẇ = kW
19.Dalgalar, ses ve optikOrta
Işık, elmas içinde (n = 2,42) akrilik (n = 1,49) ile düz bir sınıra doğru ilerliyor. Ötesinde tam yansıdığı kritik açıyı, θc, bulun.
n1 = 2,42n2 = 1,49
θc = °
20.Dalgalar, ses ve optikZor
Bir cisim, eğrilik yarıçapı 30 cm olan tümsek aynanın 10 cm önündedir. Görüntü uzaklığını, di, bulun; aynanın önündeki (gerçek) görüntü için pozitif, arkasındaki (sanal) görüntü için negatif.
do = 10 cmR = 30 cm
di = cm
3Çözeltiler
1.Kinematik
Cevap: d = 38,57 m
Sabit ivmeli hareket: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² ve v² = v₀² + 2·a·s. Bildiğiniz üç büyüklüğü ve aradığınız büyüklüğü içeren denklemi seçin ve işaretleri tek bir pozitif yöne göre tutarlı tutun.
Birimler
v₀ = 54/3,6 = 15 m/s
Tepki mesafesi
d1 = v₀·tr = 15·1,5 = 22,5 m
Fren mesafesi
d2 = v₀²/(2a) = 15²/(2·7) = 16,07 m
Toplam
d = 22,5 + 16,07 = 38,57 m
Cevap
d = 38,57 m
2.Kinematik
Cevap: t = 3,929 s
Sabit ivmeli hareket: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² ve v² = v₀² + 2·a·s. Bildiğiniz üç büyüklüğü ve aradığınız büyüklüğü içeren denklemi seçin ve işaretleri tek bir pozitif yöne göre tutarlı tutun.
Hareket denklemi
Yukarı pozitiftir ve yer, başlangıç noktasının h₀ altındadır.
−5 = 18·t − ½·9,81·t²
4,905·t² − 18·t − 5 = 0
İkinci derece denklemi çözün
Yalnızca pozitif kök fiziksel olarak anlamlıdır.
t = (18 + √(18² + 2·9,81·5))/9,81 = 3,929 s
Cevap
t = 3,929 s
3.Newton yasaları
Cevap: a = 6,971 m/s²
Newton’un ikinci yasası: bir cisme etkiyen net kuvvet, kütlesi ile ivmesinin çarpımına eşittir: ΣF = m·a. Bir serbest cisim diyagramı çizin, hareket doğrultusunda bir pozitif yön seçin ve o doğrultudaki tüm kuvvetleri toplayın: uygulanan kuvvetler, harekete karşı koyan μ·N sürtünmesi ve yer çekiminin bileşenleri.
Normal kuvvet
N = m·g − F·sin θ = 196,2 − 190·sin 15° = 147 N
Yatay kuvvetler
m·a = F·cos θ − μ·N = 183,5 − 44,11
a = 139,4/20 = 6,971 m/s²
Cevap
a = 6,971 m/s²
4.Newton yasaları
Cevap: d = 4,553 m
Newton’un ikinci yasası: bir cisme etkiyen net kuvvet, kütlesi ile ivmesinin çarpımına eşittir: ΣF = m·a. Bir serbest cisim diyagramı çizin, hareket doğrultusunda bir pozitif yön seçin ve o doğrultudaki tüm kuvvetleri toplayın: uygulanan kuvvetler, harekete karşı koyan μ·N sürtünmesi ve yer çekiminin bileşenleri.
Yavaşlama
İki kuvvet de eğim aşağı yönlüdür; kütle sadeleşir.
a = 9,81·(sin 30° + 0,25·cos 30°) = 7,029 m/s²
Yol
d = v₀²/(2a) = 8²/(2·7,029) = 4,553 m
Cevap
d = 4,553 m
5.Eğik atış
Cevap: x = 104,8 m
Eğik atış: hava direnci yokken x = vxt ve y = h + vyt − ½gt². İki yön, aynı süreyi paylaşmaları dışında birbirinden bağımsızdır.
Atış hızını bileşenlerine ayırın
Yatay hız sabittir; düşey hareketin aşağı doğru sabit ivmesi g = 9,81 m/s² değerindedir.
vx = v0·cos θ = 40·cos 70° = 13,68 m/s
vy = v0·sin θ = 40·sin 70° = 37,59 m/s
Havada kalma süresi
Aynı yükseklikten atılıp aynı yüksekliğe düşerse: t = 2vy/g.
t = 2·37,59/9,81 = 7,663 s
Yatay mesafe
x = vx·t = 13,68·7,663 = 104,8 m
Cevap
x = 104,8 m
6.Eğik atış
Cevap: x = 72,72 m
Eğik atış: hava direnci yokken x = vxt ve y = h + vyt − ½gt². İki yön, aynı süreyi paylaşmaları dışında birbirinden bağımsızdır.
Atış hızını bileşenlerine ayırın
Yatay hız sabittir; düşey hareketin aşağı doğru sabit ivmesi g = 9,81 m/s² değerindedir.
vx = v0·cos θ = 25·cos 15° = 24,15 m/s
vy = v0·sin θ = 25·sin 15° = 6,47 m/s
Havada kalma süresi
y(t) = h + vy·t − ½gt² = 0 denklemini pozitif kök için çözün.
0 = 25 + 6,47·t − 4,905·t²
t = (vy + √(vy² + 2gh))/g = (6,47 + √(41,87 + 490,5))/9,81 = 3,012 s
Yatay mesafe
x = vx·t = 24,15·3,012 = 72,72 m
Cevap
x = 72,72 m
7.İş ve enerji
Cevap: T = 2,88 N
İş–enerji ilkesi: kinetik enerjideki değişim tüm kuvvetlerin işine eşittir. Yer çekimi ve yayları potansiyel enerji (mgh ve ½kx²) olarak yazmak bunu bir denkliğe çevirir: ilk enerji = son enerji + sürtünmeyle kaybedilen enerji (μN·d). Dairesel bir yörüngede merkeze doğru net kuvvet mv²/r’ye eşit olmalıdır.
Alttaki hız
v² = 2gL(1 − cos θ) = 2·9,81·0,5·(1 − cos 40°) = 2,295 m²/s²
Alttaki kuvvetler
m·g = 0,2·9,81 = 1,962 N
T = mg + mv²/L = 1,962 + 0,2·2,295/0,5 = 2,88 N
Cevap
T = 2,88 N
Kontrol: T = mg(3 − 2cos θ) = 2,88 N.
8.İş ve enerji
Cevap: d = 1,256 m
İş–enerji ilkesi: kinetik enerjideki değişim tüm kuvvetlerin işine eşittir. Yer çekimi ve yayları potansiyel enerji (mgh ve ½kx²) olarak yazmak bunu bir denkliğe çevirir: ilk enerji = son enerji + sürtünmeyle kaybedilen enerji (μN·d).
Yay enerjisi
x = 20 cm = 0,2 m
½kx² = ½·800·0,2² = 16 J
Eğim boyunca enerji denkliği
m·g = 2·9,81 = 19,62 N
½kx² = mg·d·(sin θ + μ·cos θ)
d = 16/(19,62·(0,4226 + 0,25·0,9063)) = 1,256 m
Cevap
d = 1,256 m
9.Momentum ve çarpışmalar
Cevap: v′2 = 8,75 m/s
Momentumun korunumu: bir çarpışma sırasında dış kuvvet etkimiyorsa, önceki toplam momentum Σm·v sonrakine eşittir. Hızların yönü vardır; bu yüzden bir pozitif yön seçin ve ters yöndeki hızlara eksi işareti verin. Esnek çarpışmada kinetik enerji de korunur; tamamen esnek olmayan çarpışmada cisimler birbirine yapışır.
Duran hedefle esnek çarpışma
Momentum ve enerji korunumunu birlikte çözmek bu iki sonucu verir.
v′1 = (3,5 − 4,5)/(3,5 + 4,5)·10 = −1,25 m/s
v′2 = 2·3,5/(3,5 + 4,5)·10 = 8,75 m/s
Cevap
v′2 = 8,75 m/s
10.Momentum ve çarpışmalar
Cevap: Favg = 360 N
Momentumun korunumu: bir çarpışma sırasında dış kuvvet etkimiyorsa, önceki toplam momentum Σm·v sonrakine eşittir. Hızların yönü vardır; bu yüzden bir pozitif yön seçin ve ters yöndeki hızlara eksi işareti verin. Esnek çarpışmada kinetik enerji de korunur; tamamen esnek olmayan çarpışmada cisimler birbirine yapışır.
Momentumdaki değişim
J = m·Δv = 0,45·(5 + 11) = 7,2 N·s
Ortalama kuvvet
Favg = J/Δt = 7,2/0,02 = 360 N
Cevap
Favg = 360 N
11.Hidrostatik kuvvet
Cevap: F = 242,8 kN
Düzlem yüzeye hidrostatik kuvvet: F = ρ·g·yc·A. Her zaman ağırlık merkezinin altında bulunan basınç merkezinde, ycp = yc + Ic/(ycA), etkir.
Ağırlık merkezi derinliği ve alan
yc = d + H/2 = 4 + 3/2 = 5,5 m
A = H·b = 3·1,5 = 4,5 m²
Bileşke kuvvet
F = ρ·g·yc·A = 1000·9,81·5,5·4,5 = 242,8 kN
Cevap
F = 242,8 kN
12.Hidrostatik kuvvet
Cevap: F = 64,75 kN
Düzlem yüzeye hidrostatik kuvvet: F = ρ·g·yc·A. Her zaman ağırlık merkezinin altında bulunan basınç merkezinde, ycp = yc + Ic/(ycA), etkir.
Ağırlık merkezi derinliği ve alan
yc = d + H/2 = 1,5 + 2/2 = 2,5 m
A = H·b = 2·1,5 = 3 m²
Bileşke kuvvet
F = ρ·g·yc·A = 880·9,81·2,5·3 = 64,75 kN
Cevap
F = 64,75 kN
13.Süreklilik ve Bernoulli
Cevap: Q = 2,657 L/s
Süreklilik ve Bernoulli: sıkıştırılamaz bir akışkan için debi her kesitte aynıdır, Q = A₁v₁ = A₂v₂. Kayıpsız bir akım çizgisi boyunca p + ½ρv² + ρgz sabittir; bu yüzden akışkanın daha hızlı ya da daha yüksek olduğu yerde basınç daha düşüktür.
İdeal jet hızı
√(2gh) = √(2·9,81·2) = 6,264 m/s
Gerçek debi
Debi katsayısı, jetin daralmasını ve kenardaki sürtünmeyi hesaba katar.
Süreklilik ve Bernoulli: sıkıştırılamaz bir akışkan için debi her kesitte aynıdır, Q = A₁v₁ = A₂v₂. Kayıpsız bir akım çizgisi boyunca p + ½ρv² + ρgz sabittir; bu yüzden akışkanın daha hızlı ya da daha yüksek olduğu yerde basınç daha düşüktür.
Birleşik gaz yasası: sabit miktarda ideal gaz için P1V1/T1 = P2V2/T2.
Mutlak sıcaklıklar
T1 = 288,1 K, T2 = 333,1 K
Birleşik gaz yasası
V2 = V1·(P1/P2)·(T2/T1) = 2·(300/450)·(333,1/288,1) = 1,542 L
Cevap
V2 = 1,542 L
17.Isı makineleri ve soğutucular
Cevap: ηmax = 44,16 %
İkinci yasa sınırları: mutlak sıcaklıkları TH ve TL olan kaynaklar arasında çalışan hiçbir çevrim tersinir (Carnot) çevrimi geçemez: ηmax = 1 − TL/TH, COPR,max = TL/(TH − TL) ve COPHP,max = TH/(TH − TL). Enerji her zaman korunur: QH = W + QL.
Mutlak sıcaklıklar
TH = 225 + 273,15 = 498,1 K
TL = 5 + 273,15 = 278,1 K
Carnot verimi
ηmax = 1 − TL/TH = 1 − 278,1/498,1 = 44,16 %
Cevap
ηmax = 44,16 %
18.Isı makineleri ve soğutucular
Cevap: Ẇ = 2,717 kW
İkinci yasa sınırları: mutlak sıcaklıkları TH ve TL olan kaynaklar arasında çalışan hiçbir çevrim tersinir (Carnot) çevrimi geçemez: ηmax = 1 − TL/TH, COPR,max = TL/(TH − TL) ve COPHP,max = TH/(TH − TL). Enerji her zaman korunur: QH = W + QL.
Mutlak sıcaklıklar
TH = 55 + 273,15 = 328,1 K
TL = 7 + 273,15 = 280,1 K
Carnot ve gerçek COP
COPmax = 328,1/(328,1 − 280,1) = 6,836
COP = 0,35·6,836 = 2,393
Giriş gücü
Ẇ = Q̇H/COP = 6,5/2,393 = 2,717 kW
Cevap
Ẇ = 2,717 kW
19.Dalgalar, ses ve optik
Cevap: θc = 38 °
Geometrik optik: bir sınırda n₁·sin θ₁ = n₂·sin θ₂ (Snell yasası); açılar normalden ölçülür ve n = c/v. Daha yavaş bir ortama geçerken ışın normale doğru kırılır. Daha yoğun bir ortamdan (n₁ > n₂) kritik açının θc = arcsin(n₂/n₁) ötesinde ışığın tamamı yansır: toplam iç yansıma. İnce mercekler ve küresel aynalar 1/f = 1/do + 1/di denklemine uyar; büyütme m = −di/do’dır. İşaret kuralı: yakınsak mercek ve çukur ayna için f > 0 (f = R/2), ıraksak mercek ve tümsek ayna için f < 0; gerçek görüntü için di > 0, sanal görüntü için di < 0 ve ters görüntü için m < 0.
90°’de kırılma
sin θc = n₂/n₁ = 1,49/2,42 = 0,6157
Kritik açı
θc = arcsin(0,6157) = 38°
Cevap
θc = 38°
20.Dalgalar, ses ve optik
Cevap: di = −6 cm
Geometrik optik: bir sınırda n₁·sin θ₁ = n₂·sin θ₂ (Snell yasası); açılar normalden ölçülür ve n = c/v. Daha yavaş bir ortama geçerken ışın normale doğru kırılır. Daha yoğun bir ortamdan (n₁ > n₂) kritik açının θc = arcsin(n₂/n₁) ötesinde ışığın tamamı yansır: toplam iç yansıma. İnce mercekler ve küresel aynalar 1/f = 1/do + 1/di denklemine uyar; büyütme m = −di/do’dır. İşaret kuralı: yakınsak mercek ve çukur ayna için f > 0 (f = R/2), ıraksak mercek ve tümsek ayna için f < 0; gerçek görüntü için di > 0, sanal görüntü için di < 0 ve ters görüntü için m < 0.