Kies in het printvenster “Opslaan als pdf” om een kopie op je apparaat te bewaren.
1Formules en methoden
Kinematica
Snelheid
v = v0 + a·t
Verplaatsing
s = v0·t + ½·a·t²
Zonder tijd
v² = v0² + 2·a·s
Eenheden
1 m/s = 3,6 km/h
Methode
Noteer wat je weet: v₀, v, a, t en s, met eenheden.
Kies de vergelijking met je drie bekenden en de onbekende.
Kies één positieve richting en geef tegengestelde grootheden een minteken.
Los op en controleer of het antwoord fysisch zinvol is.
Wetten van Newton
Tweede wet
ΣF = m·a
Gewicht
W = m·g
Kinetische wrijving
Ff = μ·N
Op een helling
langs: m·g·sin θ, loodrecht: m·g·cos θ
Methode
Teken een vrijlichaamsschema met elke kracht op het lichaam.
Kies een positieve richting langs de beweging.
Ontbind krachten in componenten langs en loodrecht op de beweging (op een helling: m·g·sin θ langs, m·g·cos θ de helling in).
Pas ΣF = m·a toe langs de beweging; wrijving is μ·N tegen de beweging in.
Kogelbaan
Componenten
vx = v0cos θ, vy = v0sin θ
Positie
x = vxt, y = h + vyt − ½gt²
Maximale hoogte
H = h + vy²/(2g)
Worpafstand (vlakke grond)
R = v0²·sin 2θ/g
Methode
Ontbind de beginsnelheid in componenten: vx = v₀·cos θ en vy = v₀·sin θ.
De horizontale beweging heeft een constante snelheid; de verticale beweging heeft versnelling −g.
Bepaal de vluchttijd uit de verticale beweging.
Gebruik die tijd in de horizontale beweging om de dracht te vinden.
Arbeid en energie
Kinetische energie
Ek = ½mv²
Potentiële energie
Ep = mgh
Energiebalans
Ek1 + Ep1 + W = Ek2 + Ep2 + losses
Wrijvingsarbeid
W = μ·N·d
Vermogen
P = W/t
Impuls en botsingen
Impuls
p = m·v
Behoud
Σm·v (before) = Σm·v (after)
Volkomen inelastisch
v′ = (m1v1 + m2v2)/(m1 + m2)
Stoot
J = F·Δt = m·Δv
Methode
Kies een positieve richting en geef elke snelheid haar teken.
Schrijf de totale impuls vooraf op: Σm·v.
Bij een volkomen inelastische botsing bewegen de lichamen daarna samen; bij een elastische botsing blijft ook de kinetische energie behouden.
Stel de impuls vooraf gelijk aan de impuls achteraf en los op.
Hydrostatische kracht
Druk op diepte
p = ρgh
Kracht op een verticale wand
F = ρg·hc·A
Drukpunt
yp = yc + Ic/(ycA)
Rechthoek
Ic = bH³/12
Continuïteit en Bernoulli
Continuïteit
A1v1 = A2v2
Bernoulli
p1 + ½ρv1² + ρgz1 = p2 + ½ρv2² + ρgz2
Debiet
Q = A·v
Oppervlakte van een cirkel
A = πd²/4
Ideale gaswet
Ideale gaswet
pV = nRT
Gasconstante
R = 8,314 J/(mol·K)
Algemene gaswet
p1V1/T1 = p2V2/T2
Mol
n = m/M
Temperatuur
T[K] = T[°C] + 273,15
Warmtemotoren en koelmachines
Rendement
η = W/QH = 1 − QC/QH
Carnotrendement
ηC = 1 − TC/TH (kelvin)
COP van de koelmachine
COPR = QC/W
COP van de warmtepomp
COPHP = QH/W = COPR + 1
Energiebalans
QH = W + QC
Golven, geluid & optica
Golfsnelheid
v = fλ, T = 1/f
Snaar
v = √(T/μ), μ = m/L
Geluidsniveau
β = 10·log10(I/I0), I0 = 10⁻¹² W/m²
Puntbron
I = P/(4πr²)
Staande golven
snaar of aan beide kanten open buis fn = n·v/(2L); aan één kant gesloten buis fn = n·v/(4L), n oneven
Dopplereffect
f′ = f·(v ± vo)/(v ∓ vs)
Brekingsindex
n = c/v, λ = λ0/n
Wet van Snellius
n1sin θ1 = n2sin θ2
Kritieke hoek
sin θc = n2/n1
Glasvezel
NA = sin θa = √(n1² − n2²)
Lenzen en spiegels
1/f = 1/do + 1/di, m = −di/do, mirror f = R/2
Dubbele spleet
d·sin θ = mλ, ym = mλL/d
Tralie
d = 1/N, d·sin θ = mλ, mmax ≤ d/λ
Enkele spleet
a·sin θ = mλ (dark), w = 2λL/a
Methode
Bepaal het soort opgave: golfsnelheid, geluidsniveau, staande golf, Doppler, breking, lens of spiegel, of interferentie.
Schrijf eerst de formule op: v = fλ, β = 10·log(I/I₀), fₙ = n·v/(2L) of n·v/(4L), f′ = f(v ± vo)/(v ∓ vs), n₁sin θ₁ = n₂sin θ₂, 1/f = 1/d₀ + 1/dᵢ, d·sin θ = mλ.
Reken eenheden om: nm, mm en cm naar m, en controleer of hoeken vanaf de normaal worden gemeten.
Controleer tekens en aannemelijkheid: een virtueel beeld heeft dᵢ < 0, een naderende bron klinkt hoger, een aan één kant gesloten buis heeft alleen oneven harmonischen.
2Oefenopgaven
1.KinematicaGemiddeld
Een bestuurster die met 45 km/h rijdt, ziet een obstakel. Haar reactietijd is 0,7 s, waarna de auto remt met een constante vertraging van 5,5 m/s². Vind de totale stopafstand d vanaf het moment dat ze het obstakel ziet.
v₀ = 45 km/htr = 0,7 sa = −5,5 m/s²
d = m
2.KinematicaMoeilijk
Bal A wordt vanuit rust losgelaten op een hoogte van 45 m. Op hetzelfde moment wordt bal B recht eronder vanaf de grond recht omhoog gegooid met 23 m/s. Verwaarloos de luchtweerstand en gebruik g = 9,81 m/s². Wanneer ontmoeten de ballen elkaar? Vind t.
H = 45 mv0B = 23 m/sg = 9,81 m/s²
t = s
3.Wetten van NewtonGemiddeld
Een blok van 10 kg glijdt een wrijvingsloze helling af die 30° met de horizontaal maakt. Gebruik g = 9,81 m/s². Bereken de versnelling a van het blok langs de helling.
m = 10 kgθ = 30°μ = 0g = 9,81 m/s²
a = m/s²
4.Wetten van NewtonMoeilijk
Een blok van 9,5 kg op een horizontale tafel is via een licht touw over een wrijvingsloze katrol verbonden met een hangende massa van 3,5 kg. De kinetische wrijvingscoëfficiënt tussen blok en tafel is 0,25. Gebruik g = 9,81 m/s². Bereken de versnelling a van het systeem.
m1 = 9,5 kgm2 = 3,5 kgμ = 0,25g = 9,81 m/s²
a = m/s²
5.KogelbaanGemiddeld
Een bal wordt onder 35° boven de horizontaal vanaf vlak terrein weggeschoten. Verwaarloos luchtweerstand. Vind de horizontale afstand x die de bal aflegt voordat hij de grond raakt.
v0 = 32 m/sθ = 35°g = 9,81 m/s²
x = m
6.KogelbaanMoeilijk
Een bal wordt vanaf de grond gegooid met 37 m/s onder 60° boven de horizontaal. Hij landt op weg omlaag op het platte dak van een gebouw van 5 m hoog. Verwaarloos de luchtweerstand en gebruik g = 9,81 m/s². Vind de horizontale afstand x van het lanceerpunt tot het punt waar hij landt.
v₀ = 37 m/sθ = 60°hroof = 5 mg = 9,81 m/s²
x = m
7.Arbeid en energieGemiddeld
Een blok glijdt vanuit rust een helling af onder 15° met de horizontaal. De kinetische wrijvingscoëfficiënt is 0,15. Vind de snelheid v nadat het 6 m langs de helling is gegleden.
θ = 15°μ = 0,15d = 6 mg = 9,81 m/s²
v = m/s
8.Arbeid en energieMoeilijk
Een blok van 5 kg ligt op een ruwe horizontale tafel (μ = 0,4). Een licht touw loopt ervan over een gladde katrol aan de rand van de tafel naar een hangend blok van 6 kg. Het systeem wordt vanuit rust losgelaten. Vind de snelheid v van de blokken nadat het hangende blok 3 m is gezakt.
m1 = 5 kgm2 = 6 kgμ = 0,4d = 3 mg = 9,81 m/s²
v = m/s
9.Impuls en botsingenGemiddeld
Een auto van 800 kg die met 20 m/s rijdt, botst op een stilstaande auto van 1300 kg en de twee haken in elkaar. Hoeveel kinetische energie ΔK gaat er bij de botsing verloren?
m1 = 800 kgv1 = 20 m/sm2 = 1300 kgv2 = 0
ΔK = J
10.Impuls en botsingenMoeilijk
Een bal van 0,25 kg raakt een muur met 13 m/s en kaatst recht terug met 7 m/s. Het contact duurt 10 ms. Bereken de gemiddelde kracht Favg van de muur op de bal.
m = 0,25 kgvin = 13 m/svout = 7 m/sΔt = 10 ms
Favg = N
11.Hydrostatische krachtGemiddeld
Een verticale rechthoekige schuif van 2 m breed zit in de wand van een tank met water, met de bovenrand 1,5 m onder het oppervlak. Vind de resulterende hydrostatische kracht F op de schuif.
Een verticale rechthoekige schuif van 1 m breed zit in de wand van een tank met water, met de bovenrand 1 m onder het oppervlak. Vind de resulterende hydrostatische kracht F op de schuif.
d = 1 mH = 1 mb = 1 mρ = 1000 kg/m³g = 9,81 m/s²
F = kN
13.Continuïteit en BernoulliGemiddeld
Water stroomt met 10 L/s door een horizontale leiding die versmalt van 80 mm naar 40 mm. De druk in het smalle deel is 190 kPa. Vind, zonder verliezen, de druk p1 in het brede deel.
Een horizontale venturimeter (inlaat 250 mm, keel 125 mm) voert water. Een kwik-U-buismanometer tussen de inlaat en de keel toont een niveauverschil van 110 mm. De afvoercoëfficiënt is 0,97. Vind het debiet Q. Gebruik ρ = 1000 kg/m³ voor water, 13 600 kg/m³ voor kwik en g = 9,81 m/s².
Een omkeerbare (Carnot)warmtemotor neemt per cyclus 1500 kJ warmte op uit een reservoir op 725 °C en staat 486 kJ af. Vind de temperatuur TL van het koude reservoir in °C.
TH = 725 °CQH = 1500 kJQL = 486 kJ
TL = °C
18.Warmtemotoren en koelmachinesMoeilijk
Een warmtemotor neemt per cyclus 3800 kJ warmte op uit een reservoir op 450 °C, levert 1862 kJ arbeid en staat de rest af aan een reservoir op 10 °C. Vind de totale entropieproductie Sgen per cyclus.
TH = 450 °CTL = 10 °CQH = 3800 kJW = 1862 kJ
Sgen = kJ/K
19.Golven, geluid & opticaGemiddeld
Een voorwerp staat 10 cm voor een dunne convergerend lens met een brandpuntsafstand van 8 cm. Bepaal de beeldafstand di. Gebruik de tekenconventie 1/f = 1/do + 1/di (f < 0 voor een divergerende lens, di < 0 voor een virtueel beeld).
do = 10 cmf = 8 cm
di = cm
20.Golven, geluid & opticaMoeilijk
Een glasvezel heeft een kern met n₁ = 1,5 en een mantel met n₂ = 1,47. Bepaal de grootste hoek θa met de vezelas waaronder licht uit lucht het uiteinde van de vezel kan binnengaan en toch door totale interne reflectie wordt geleid.
n1 = 1,5n2 = 1,47n0 = 1,00
θa = °
3Oplossingen
1.Kinematica
Antwoord: d = 22,95 m
Beweging met constante versnelling: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² en v² = v₀² + 2·a·s. Kies de formule die de drie bekende grootheden en de gezochte grootheid bevat, en houd de tekens consequent bij één positieve richting.
Eenheden
v₀ = 45/3,6 = 12,5 m/s
Reactieafstand
d1 = v₀·tr = 12,5·0,7 = 8,75 m
Remweg
d2 = v₀²/(2a) = 12,5²/(2·5,5) = 14,2 m
Totaal
d = 8,75 + 14,2 = 22,95 m
Antwoord
d = 22,95 m
2.Kinematica
Antwoord: t = 1,957 s
Beweging met constante versnelling: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² en v² = v₀² + 2·a·s. Kies de formule die de drie bekende grootheden en de gezochte grootheid bevat, en houd de tekens consequent bij één positieve richting.
Ontmoetingstijd
Omhoog is positief, de grond is y = 0.
45 − ½g·t² = 23·t − ½g·t² → t = 45/23 = 1,957 s
Antwoord
t = 1,957 s
3.Wetten van Newton
Antwoord: a = 4,905 m/s²
Tweede wet van Newton: de resulterende kracht op een lichaam is gelijk aan de massa maal de versnelling, ΣF = m·a. Teken een vrijlichaamsschema, kies een positieve richting langs de beweging en tel alle krachten in die richting op: uitgeoefende krachten, de wrijving μ·N tegen de beweging in, en de componenten van de zwaartekracht.
Tweede wet van Newton: de resulterende kracht op een lichaam is gelijk aan de massa maal de versnelling, ΣF = m·a. Teken een vrijlichaamsschema, kies een positieve richting langs de beweging en tel alle krachten in die richting op: uitgeoefende krachten, de wrijving μ·N tegen de beweging in, en de componenten van de zwaartekracht.
Kogelbaan: zonder luchtweerstand geldt x = vxt en y = h + vyt − ½gt². De twee richtingen zijn onafhankelijk, behalve dat ze dezelfde tijd delen.
Ontbind de beginsnelheid
De horizontale snelheid blijft constant; de verticale beweging heeft een constante versnelling g = 9,81 m/s² omlaag.
vx = v0·cos θ = 32·cos 35° = 26,21 m/s
vy = v0·sin θ = 32·sin 35° = 18,35 m/s
Vliegtijd
Start en landing op dezelfde hoogte: t = 2vy/g.
t = 2·18,35/9,81 = 3,742 s
Horizontale afstand
x = vx·t = 26,21·3,742 = 98,09 m
Antwoord
x = 98,09 m
6.Kogelbaan
Antwoord: x = 117,9 m
Kogelbaan: zonder luchtweerstand geldt x = vxt en y = h + vyt − ½gt². De twee richtingen zijn onafhankelijk, behalve dat ze dezelfde tijd delen.
Ontbind de beginsnelheid
vx = 18,5 m/s, vy = 32,04 m/s
Tijd tot de landing op het dak
Grootste wortel: de bal daalt.
5 = 32,04·t − 4,905·t²
t = (32,04 + √(32,04² − 2·9,81·5))/9,81 = 6,373 s
Horizontale afstand
x = vx·t = 18,5·6,373 = 117,9 m
Antwoord
x = 117,9 m
7.Arbeid en energie
Antwoord: v = 3,662 m/s
Arbeid-energiestelling: de verandering van kinetische energie is gelijk aan de arbeid van alle krachten. Door zwaartekracht en veren als potentiële energie te schrijven (mgh en ½kx²) wordt dit een balans: beginenergie = eindenergie + energie verloren aan wrijving (μN·d).
Energiebalans langs de helling
Het blok zakt een hoogte d·sin θ terwijl de wrijving μmg·cos θ·d wegneemt. De massa valt weg.
½v² = g·d·(sin θ − μ·cos θ)
v = √(2·9,81·6·(0,2588 − 0,15·0,9659)) = 3,662 m/s
Antwoord
v = 3,662 m/s
8.Arbeid en energie
Antwoord: v = 4,626 m/s
Arbeid-energiestelling: de verandering van kinetische energie is gelijk aan de arbeid van alle krachten. Door zwaartekracht en veren als potentiële energie te schrijven (mgh en ½kx²) wordt dit een balans: beginenergie = eindenergie + energie verloren aan wrijving (μN·d).
Vrijgekomen en verloren energie
m₂g·d = 58,86·3 = 176,6 J
μ·m₁g·d = 0,4·49,05·3 = 58,86 J
Kinetische energie van beide blokken
½(m₁ + m₂)v² = 117,7 → v = √(2·117,7/11) = 4,626 m/s
Antwoord
v = 4,626 m/s
9.Impuls en botsingen
Antwoord: ΔK = 99048 J
Behoud van impuls: als er tijdens een botsing geen externe kracht werkt, is de totale impuls Σm·v vóór de botsing gelijk aan die erna. Snelheden hebben een richting, dus kies een positieve richting en geef snelheden in de andere richting een minteken. Bij een elastische botsing blijft ook de kinetische energie behouden; bij een volkomen inelastische botsing blijven de lichamen aan elkaar vast zitten.
Gemeenschappelijke snelheid
v′ = m1·v1/(m1 + m2) = 800·20/2100 = 7,619 m/s
Kinetische energie vóór en na
Kbefore = ½·800·20² = 160000 J
Kafter = ½·2100·7,619² = 60952 J
Verloren energie
ΔK = 160000 − 60952 = 99048 J
Antwoord
ΔK = 99048 J
De verloren energie gaat naar vervorming, warmte en geluid.
10.Impuls en botsingen
Antwoord: Favg = 500 N
Behoud van impuls: als er tijdens een botsing geen externe kracht werkt, is de totale impuls Σm·v vóór de botsing gelijk aan die erna. Snelheden hebben een richting, dus kies een positieve richting en geef snelheden in de andere richting een minteken. Bij een elastische botsing blijft ook de kinetische energie behouden; bij een volkomen inelastische botsing blijven de lichamen aan elkaar vast zitten.
Verandering van de impuls
J = m·Δv = 0,25·(7 + 13) = 5 N·s
Gemiddelde kracht
Favg = J/Δt = 5/0,01 = 500 N
Antwoord
Favg = 500 N
11.Hydrostatische kracht
Antwoord: F = 66,22 kN
Hydrostatische kracht op een vlak oppervlak: F = ρ·g·yc·A. De kracht grijpt aan in het drukpunt, ycp = yc + Ic/(ycA), dat altijd onder het zwaartepunt ligt.
Diepte van het zwaartepunt en oppervlakte
yc = d + H/2 = 1,5 + 1,5/2 = 2,25 m
A = H·b = 1,5·2 = 3 m²
Resulterende kracht
F = ρ·g·yc·A = 1000·9,81·2,25·3 = 66,22 kN
Antwoord
F = 66,22 kN
12.Hydrostatische kracht
Antwoord: F = 14,71 kN
Hydrostatische kracht op een vlak oppervlak: F = ρ·g·yc·A. De kracht grijpt aan in het drukpunt, ycp = yc + Ic/(ycA), dat altijd onder het zwaartepunt ligt.
Diepte van het zwaartepunt en oppervlakte
yc = d + H/2 = 1 + 1/2 = 1,5 m
A = H·b = 1·1 = 1 m²
Resulterende kracht
F = ρ·g·yc·A = 1000·9,81·1,5·1 = 14,71 kN
Antwoord
F = 14,71 kN
13.Continuïteit en Bernoulli
Antwoord: p1 = 219,7 kPa
Continuïteit en Bernoulli: voor een onsamendrukbare vloeistof is het debiet in elke doorsnede gelijk, Q = A₁v₁ = A₂v₂. Langs een stroomlijn zonder verliezen is p + ½ρv² + ρgz constant, dus waar de vloeistof sneller stroomt of hoger ligt, is de druk lager.
Continuïteit en Bernoulli: voor een onsamendrukbare vloeistof is het debiet in elke doorsnede gelijk, Q = A₁v₁ = A₂v₂. Langs een stroomlijn zonder verliezen is p + ½ρv² + ρgz constant, dus waar de vloeistof sneller stroomt of hoger ligt, is de druk lager.
Drukverschil uit de manometer
Δp = (13600 − 1000)·9,81·0,11 = 13597 Pa
Snelheid in de keel
Continuïteit en Bernoulli samen geven de ideale snelheid in de keel.
Grenzen van de tweede hoofdwet: geen kringproces tussen reservoirs op absolute temperaturen TH en TL kan beter zijn dan het omkeerbare (Carnot)proces: ηmax = 1 − TL/TH, COPR,max = TL/(TH − TL) en COPHP,max = TH/(TH − TL). Energie blijft altijd behouden: QH = W + QL.
Absolute temperatuur van de bron
TH = 725 + 273,15 = 998,1 K
Warmteverhouding bij een omkeerbaar proces
TL = TH·QL/QH = 998,1·486/1500 = 323,4 K = 50,25 °C
Antwoord
TL = 50,25 °C
18.Warmtemotoren en koelmachines
Antwoord: Sgen = 1,59 kJ/K
Entropieproductie: over een volledige cyclus heeft het werkmedium geen netto entropieverandering. Het warme reservoir verliest QH/TH en het koude reservoir wint QL/TL. Hun som is de geproduceerde entropie, die nul is voor een omkeerbaar kringproces en positief voor elk echt kringproces.
Afgestane warmte
QL = QH − W = 3800 − 1862 = 1938 kJ
Absolute temperaturen
TH = 450 + 273,15 = 723,1 K
TL = 10 + 273,15 = 283,1 K
Entropieveranderingen van de reservoirs
ΔSH = −3800/723,1 = −5,255 kJ/K
ΔSL = 1938/283,1 = 6,844 kJ/K
Sgen = 6,844 − 5,255 = 1,59 kJ/K
Antwoord
Sgen = 1,59 kJ/K
Sgen > 0, dus de motor is mogelijk maar onomkeerbaar.
19.Golven, geluid & optica
Antwoord: di = 40 cm
Geometrische optica: aan een grensvlak geldt n₁·sin θ₁ = n₂·sin θ₂ (wet van Snellius), met hoeken gemeten vanaf de normaal en n = c/v. Bij overgang naar een trager medium buigt de straal naar de normaal toe. Vanuit een dichter medium (n₁ > n₂) wordt voorbij de kritieke hoek θc = arcsin(n₂/n₁) al het licht gereflecteerd: totale interne reflectie. Dunne lenzen en bolle of holle spiegels gehoorzamen aan 1/f = 1/do + 1/di met de vergroting m = −di/do. Tekenconventie: f > 0 voor een convergerende lens en een holle spiegel (f = R/2), f < 0 voor een divergerende lens en een bolle spiegel; di > 0 voor een reëel beeld, di < 0 voor een virtueel beeld, en m < 0 voor een omgekeerd beeld.
Dunne-lensvergelijking
1/di = 1/f − 1/do = 1/8 − 1/10
di = 40 cm
Stralendiagram
reëel, aan de andere kant van de lens
Antwoord
di = 40 cm
20.Golven, geluid & optica
Antwoord: θa = 17,37 °
Geometrische optica: aan een grensvlak geldt n₁·sin θ₁ = n₂·sin θ₂ (wet van Snellius), met hoeken gemeten vanaf de normaal en n = c/v. Bij overgang naar een trager medium buigt de straal naar de normaal toe. Vanuit een dichter medium (n₁ > n₂) wordt voorbij de kritieke hoek θc = arcsin(n₂/n₁) al het licht gereflecteerd: totale interne reflectie. Dunne lenzen en bolle of holle spiegels gehoorzamen aan 1/f = 1/do + 1/di met de vergroting m = −di/do. Tekenconventie: f > 0 voor een convergerende lens en een holle spiegel (f = R/2), f < 0 voor een divergerende lens en een bolle spiegel; di > 0 voor een reëel beeld, di < 0 voor een virtueel beeld, en m < 0 voor een omgekeerd beeld.