Kies in het printvenster “Opslaan als pdf” om een kopie op je apparaat te bewaren.
1Formules en methoden
Kinematica
Snelheid
v = v0 + a·t
Verplaatsing
s = v0·t + ½·a·t²
Zonder tijd
v² = v0² + 2·a·s
Eenheden
1 m/s = 3,6 km/h
Methode
Noteer wat je weet: v₀, v, a, t en s, met eenheden.
Kies de vergelijking met je drie bekenden en de onbekende.
Kies één positieve richting en geef tegengestelde grootheden een minteken.
Los op en controleer of het antwoord fysisch zinvol is.
Wetten van Newton
Tweede wet
ΣF = m·a
Gewicht
W = m·g
Kinetische wrijving
Ff = μ·N
Op een helling
langs: m·g·sin θ, loodrecht: m·g·cos θ
Methode
Teken een vrijlichaamsschema met elke kracht op het lichaam.
Kies een positieve richting langs de beweging.
Ontbind krachten in componenten langs en loodrecht op de beweging (op een helling: m·g·sin θ langs, m·g·cos θ de helling in).
Pas ΣF = m·a toe langs de beweging; wrijving is μ·N tegen de beweging in.
Kogelbaan
Componenten
vx = v0cos θ, vy = v0sin θ
Positie
x = vxt, y = h + vyt − ½gt²
Maximale hoogte
H = h + vy²/(2g)
Worpafstand (vlakke grond)
R = v0²·sin 2θ/g
Methode
Ontbind de beginsnelheid in componenten: vx = v₀·cos θ en vy = v₀·sin θ.
De horizontale beweging heeft een constante snelheid; de verticale beweging heeft versnelling −g.
Bepaal de vluchttijd uit de verticale beweging.
Gebruik die tijd in de horizontale beweging om de dracht te vinden.
Arbeid en energie
Kinetische energie
Ek = ½mv²
Potentiële energie
Ep = mgh
Energiebalans
Ek1 + Ep1 + W = Ek2 + Ep2 + losses
Wrijvingsarbeid
W = μ·N·d
Vermogen
P = W/t
Impuls en botsingen
Impuls
p = m·v
Behoud
Σm·v (before) = Σm·v (after)
Volkomen inelastisch
v′ = (m1v1 + m2v2)/(m1 + m2)
Stoot
J = F·Δt = m·Δv
Methode
Kies een positieve richting en geef elke snelheid haar teken.
Schrijf de totale impuls vooraf op: Σm·v.
Bij een volkomen inelastische botsing bewegen de lichamen daarna samen; bij een elastische botsing blijft ook de kinetische energie behouden.
Stel de impuls vooraf gelijk aan de impuls achteraf en los op.
Hydrostatische kracht
Druk op diepte
p = ρgh
Kracht op een verticale wand
F = ρg·hc·A
Drukpunt
yp = yc + Ic/(ycA)
Rechthoek
Ic = bH³/12
Continuïteit en Bernoulli
Continuïteit
A1v1 = A2v2
Bernoulli
p1 + ½ρv1² + ρgz1 = p2 + ½ρv2² + ρgz2
Debiet
Q = A·v
Oppervlakte van een cirkel
A = πd²/4
Ideale gaswet
Ideale gaswet
pV = nRT
Gasconstante
R = 8,314 J/(mol·K)
Algemene gaswet
p1V1/T1 = p2V2/T2
Mol
n = m/M
Temperatuur
T[K] = T[°C] + 273,15
Warmtemotoren en koelmachines
Rendement
η = W/QH = 1 − QC/QH
Carnotrendement
ηC = 1 − TC/TH (kelvin)
COP van de koelmachine
COPR = QC/W
COP van de warmtepomp
COPHP = QH/W = COPR + 1
Energiebalans
QH = W + QC
Golven, geluid & optica
Golfsnelheid
v = fλ, T = 1/f
Snaar
v = √(T/μ), μ = m/L
Geluidsniveau
β = 10·log10(I/I0), I0 = 10⁻¹² W/m²
Puntbron
I = P/(4πr²)
Staande golven
snaar of aan beide kanten open buis fn = n·v/(2L); aan één kant gesloten buis fn = n·v/(4L), n oneven
Dopplereffect
f′ = f·(v ± vo)/(v ∓ vs)
Brekingsindex
n = c/v, λ = λ0/n
Wet van Snellius
n1sin θ1 = n2sin θ2
Kritieke hoek
sin θc = n2/n1
Glasvezel
NA = sin θa = √(n1² − n2²)
Lenzen en spiegels
1/f = 1/do + 1/di, m = −di/do, mirror f = R/2
Dubbele spleet
d·sin θ = mλ, ym = mλL/d
Tralie
d = 1/N, d·sin θ = mλ, mmax ≤ d/λ
Enkele spleet
a·sin θ = mλ (dark), w = 2λL/a
Methode
Bepaal het soort opgave: golfsnelheid, geluidsniveau, staande golf, Doppler, breking, lens of spiegel, of interferentie.
Schrijf eerst de formule op: v = fλ, β = 10·log(I/I₀), fₙ = n·v/(2L) of n·v/(4L), f′ = f(v ± vo)/(v ∓ vs), n₁sin θ₁ = n₂sin θ₂, 1/f = 1/d₀ + 1/dᵢ, d·sin θ = mλ.
Reken eenheden om: nm, mm en cm naar m, en controleer of hoeken vanaf de normaal worden gemeten.
Controleer tekens en aannemelijkheid: een virtueel beeld heeft dᵢ < 0, een naderende bron klinkt hoger, een aan één kant gesloten buis heeft alleen oneven harmonischen.
2Oefenopgaven
1.KinematicaGemiddeld
Een auto die met 45 km/h rijdt, remt met een constante vertraging van 8 m/s² tot hij stilstaat. Hoelang duurt het remmen? Bereken t.
v₀ = 45 km/ha = −8 m/s²v = 0
t = s
2.KinematicaMoeilijk
Een bal wordt met 14 m/s recht omhoog gegooid vanaf de rand van een dak 40 m boven de grond. Verwaarloos de luchtweerstand en gebruik g = 9,81 m/s². Hoelang na de worp raakt de bal de grond? Bereken t.
v₀ = 14 m/sh₀ = 40 mg = 9,81 m/s²
t = s
3.Wetten van NewtonGemiddeld
Een doos van 50 kg wordt met constante snelheid een helling onder 25° met de horizontaal op geduwd, door een kracht evenwijdig aan de helling. De kinetische wrijvingscoëfficiënt is 0,25. Gebruik g = 9,81 m/s². Vind de duwkracht F.
m = 50 kgθ = 25°μ = 0,25g = 9,81 m/s²
F = N
4.Wetten van NewtonMoeilijk
Een blok van 6 kg op een horizontale tafel is via een licht touw over een wrijvingsloze katrol verbonden met een hangende massa van 5 kg. De kinetische wrijvingscoëfficiënt tussen blok en tafel is 0,25. Gebruik g = 9,81 m/s². Bereken de spankracht T in het touw.
m1 = 6 kgm2 = 5 kgμ = 0,25g = 9,81 m/s²
T = N
5.KogelbaanGemiddeld
Een bal wordt vanaf vlakke grond weggetrapt met 24 m/s onder 55° boven de horizontaal, naar een muur op 11 m afstand. Verwaarloos de luchtweerstand en gebruik g = 9,81 m/s². Op welke hoogte y passeert de bal de muur?
v₀ = 24 m/sθ = 55°x = 11 mg = 9,81 m/s²
y = m
6.KogelbaanMoeilijk
Een bal wordt gelanceerd met 20 m/s onder 70° boven de horizontaal vanaf de top van een klif van 45 m. Verwaarloos de luchtweerstand en gebruik g = 9,81 m/s². Vind de grootste hoogte H boven de grond aan de voet van de klif.
v₀ = 20 m/sθ = 70°h = 45 mg = 9,81 m/s²
H = m
7.Arbeid en energieGemiddeld
Een blok van 10 kg glijdt 11 m een helling af onder 40° met de horizontaal, met een kinetische wrijvingscoëfficiënt van 0,25. Vind de arbeid Wf tegen de wrijving.
m = 10 kgθ = 40°μ = 0,25d = 11 mg = 9,81 m/s²
Wf = J
8.Arbeid en energieMoeilijk
Een blok van 5 kg wordt vanuit rust losgelaten op hoogte 1,5 m op een gladde helling. Onderaan steekt het een ruwe horizontale strook van 4,5 m over (μ = 0,15) en loopt daarna tegen een veer (k = 800 N/m) op een glad oppervlak. Vind de snelheid v van het blok als het de veer bereikt.
m = 5 kgh = 1,5 mL = 4,5 mμ = 0,15k = 800 N/mg = 9,81 m/s²
v = m/s
9.Impuls en botsingenGemiddeld
Een karretje van 4,5 kg dat met 12 m/s rijdt, botst volkomen elastisch en frontaal op een stilstaand karretje van 3,5 kg op een wrijvingsloze baan. Bereken de snelheid v′2 van het tweede karretje na de botsing.
m1 = 4,5 kgm2 = 3,5 kgv1 = 12 m/sv2 = 0
v′2 = m/s
10.Impuls en botsingenMoeilijk
Een bal van 0,6 kg raakt een muur met 23 m/s en kaatst recht terug met 19 m/s. Het contact duurt 5 ms. Bereken de grootte van de stoot J die de muur aan de bal geeft.
m = 0,6 kgvin = 23 m/svout = 19 m/sΔt = 5 ms
J = N·s
11.Hydrostatische krachtGemiddeld
Een verticale rechthoekige schuif van 1 m breed zit in de wand van een tank met water, met de bovenrand 4 m onder het oppervlak. Vind de resulterende hydrostatische kracht F op de schuif.
Een verticale rechthoekige schuif van 1,5 m breed zit in de wand van een tank met zeewater, met de bovenrand 2 m onder het oppervlak. Vind de diepte ycp van het drukpunt onder het oppervlak.
Water stroomt door een horizontale venturimeter met een inlaatdiameter van 250 mm en een keeldiameter van 125 mm. De druk bij de inlaat is 31 kPa hoger dan in de keel. Vind, zonder verliezen, het debiet Q.
Een gesloten watertank heeft boven het water perslucht met een overdruk van 160 kPa. Water stroomt via een opening met een diameter van 50 mm, 1,5 m onder het wateroppervlak, de buitenlucht in. Vind, zonder verliezen, de straalsnelheid v. Gebruik g = 9,81 m/s².
Een warmtemotor werkt tussen een warm reservoir van 375 °C en een koud reservoir van 25 °C. Hij neemt 1100 kJ warmte op. Vind de meeste arbeid Wmax die hij zou kunnen leveren.
TH = 375 °CTL = 25 °CQH = 1100 kJ
Wmax = kJ
18.Warmtemotoren en koelmachinesMoeilijk
Een warmtepomp houdt een huis op 22 °C terwijl het buiten 2 °C is, en levert 15 kW warmte aan het huis. Vind de hoogst mogelijke prestatiecoëfficiënt COPmax.
TH = 22 °CTL = 2 °CQ̇H = 15 kW
COPmax =
19.Golven, geluid & opticaGemiddeld
Eén machine geeft op een bepaald punt een geluidsniveau van 80 dB. Bepaal het niveau β op dat punt als 2 identieke machines tegelijk draaien (incoherente bronnen).
β1 = 80 dBn = 2
β = dB
20.Golven, geluid & opticaMoeilijk
Licht met golflengte 656 nm valt loodrecht op een tralie met 600 lijnen per millimeter. Bepaal de hoek θ2 van het maximum van orde 2.
N = 600 mm⁻¹λ = 656 nmm = 2
θ2 = °
3Oplossingen
1.Kinematica
Antwoord: t = 1,563 s
Beweging met constante versnelling: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² en v² = v₀² + 2·a·s. Kies de formule die de drie bekende grootheden en de gezochte grootheid bevat, en houd de tekens consequent bij één positieve richting.
Eenheden
v₀ = 45/3,6 = 12,5 m/s
Remtijd
0 = v₀ − a·t → t = v₀/a = 12,5/8 = 1,563 s
Antwoord
t = 1,563 s
2.Kinematica
Antwoord: t = 4,62 s
Beweging met constante versnelling: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² en v² = v₀² + 2·a·s. Kies de formule die de drie bekende grootheden en de gezochte grootheid bevat, en houd de tekens consequent bij één positieve richting.
Bewegingsvergelijking
Omhoog is positief en de grond ligt h₀ onder het beginpunt.
−40 = 14·t − ½·9,81·t²
4,905·t² − 14·t − 40 = 0
Los de vierkantsvergelijking op
Alleen de positieve wortel is fysisch zinvol.
t = (14 + √(14² + 2·9,81·40))/9,81 = 4,62 s
Antwoord
t = 4,62 s
3.Wetten van Newton
Antwoord: F = 318,4 N
Newton’s second law: the net force on a body equals its mass times its acceleration, ΣF = m·a. Draw a free-body diagram, choose a positive direction along the motion, and add every force in that direction: applied forces, friction μ·N against the motion, and the components of gravity.
Krachten langs de helling
Constante snelheid: de krachten zijn in evenwicht.
F = m·g·sin θ + μ·m·g·cos θ
Duwkracht
F = 207,3 + 111,1 = 318,4 N
Antwoord
F = 318,4 N
4.Wetten van Newton
Antwoord: T = 33,44 N
Tweede wet van Newton: de resulterende kracht op een lichaam is gelijk aan de massa maal de versnelling, ΣF = m·a. Teken een vrijlichaamsschema, kies een positieve richting langs de beweging en tel alle krachten in die richting op: uitgeoefende krachten, de wrijving μ·N tegen de beweging in, en de componenten van de zwaartekracht.
Projectile motion: with no air resistance, x = vxt and y = h + vyt − ½gt². The two directions are independent except that they share the same time.
Tijd tot de muur
vx = 24·cos 55° = 13,77 m/s
t = x/vx = 11/13,77 = 0,7991 s
Hoogte op dat moment
y = 19,66·0,7991 − ½·9,81·0,7991² = 12,58 m
Antwoord
y = 12,58 m
Bij de muur stijgt de bal nog.
6.Kogelbaan
Antwoord: H = 63 m
Projectile motion: with no air resistance, x = vxt and y = h + vyt − ½gt². The two directions are independent except that they share the same time.
Verticale beginsnelheid
vy = 20·sin 70° = 18,79 m/s
Stijging boven de klif
Δh = vy²/(2g) = 18,79²/(2·9,81) = 18 m
Hoogte boven de grond
H = 45 + 18 = 63 m
Antwoord
H = 63 m
7.Arbeid en energie
Antwoord: Wf = 206,7 J
Arbeid-energiestelling: de verandering van kinetische energie is gelijk aan de arbeid van alle krachten. Door zwaartekracht en veren als potentiële energie te schrijven (mgh en ½kx²) wordt dit een balans: beginenergie = eindenergie + energie verloren aan wrijving (μN·d).
Wrijvingskracht
N = mg·cos θ = 98,1·0,766 = 75,15 N
F = μN = 0,25·75,15 = 18,79 N
Arbeid tegen de wrijving
Wf = F·d = 18,79·11 = 206,7 J
Antwoord
Wf = 206,7 J
8.Arbeid en energie
Antwoord: v = 4,023 m/s
Arbeid-energiestelling: de verandering van kinetische energie is gelijk aan de arbeid van alle krachten. Door zwaartekracht en veren als potentiële energie te schrijven (mgh en ½kx²) wordt dit een balans: beginenergie = eindenergie + energie verloren aan wrijving (μN·d).
Overgebleven energie na de ruwe strook
De helling is glad, dus alleen de strook neemt energie weg.
mgh − μmgL = 49,05·(1,5 − 0,15·4,5) = 40,47 J
Snelheid bij de veer
½mv² = mg(h − μL) → v = √(2g(h − μL)) = √(2·9,81·0,825) = 4,023 m/s
Antwoord
v = 4,023 m/s
9.Impuls en botsingen
Antwoord: v′2 = 13,5 m/s
Behoud van impuls: als er tijdens een botsing geen externe kracht werkt, is de totale impuls Σm·v vóór de botsing gelijk aan die erna. Snelheden hebben een richting, dus kies een positieve richting en geef snelheden in de andere richting een minteken. Bij een elastische botsing blijft ook de kinetische energie behouden; bij een volkomen inelastische botsing blijven de lichamen aan elkaar vast zitten.
Elastische botsing met een stilstaand doel
Behoud van impuls en energie samen oplossen geeft deze twee resultaten.
v′1 = (4,5 − 3,5)/(4,5 + 3,5)·12 = 1,5 m/s
v′2 = 2·4,5/(4,5 + 3,5)·12 = 13,5 m/s
Antwoord
v′2 = 13,5 m/s
10.Impuls en botsingen
Antwoord: J = 25,2 N·s
Behoud van impuls: als er tijdens een botsing geen externe kracht werkt, is de totale impuls Σm·v vóór de botsing gelijk aan die erna. Snelheden hebben een richting, dus kies een positieve richting en geef snelheden in de andere richting een minteken. Bij een elastische botsing blijft ook de kinetische energie behouden; bij een volkomen inelastische botsing blijven de lichamen aan elkaar vast zitten.
Verandering van de impuls
J = m·Δv = 0,6·(19 + 23) = 25,2 N·s
Antwoord
J = 25,2 N·s
11.Hydrostatische kracht
Antwoord: F = 69,9 kN
Hydrostatische kracht op een vlak oppervlak: F = ρ·g·yc·A. De kracht grijpt aan in het drukpunt, ycp = yc + Ic/(ycA), dat altijd onder het zwaartepunt ligt.
Diepte van het zwaartepunt en oppervlakte
yc = d + H/2 = 4 + 1,5/2 = 4,75 m
A = H·b = 1,5·1 = 1,5 m²
Resulterende kracht
F = ρ·g·yc·A = 1000·9,81·4,75·1,5 = 69,9 kN
Antwoord
F = 69,9 kN
12.Hydrostatische kracht
Antwoord: ycp = 3,41 m
Hydrostatische kracht op een vlak oppervlak: F = ρ·g·yc·A. De kracht grijpt aan in het drukpunt, ycp = yc + Ic/(ycA), dat altijd onder het zwaartepunt ligt.
Diepte van het zwaartepunt en oppervlakte
yc = d + H/2 = 2 + 2,5/2 = 3,25 m
A = H·b = 2,5·1,5 = 3,75 m²
Resulterende kracht
F = ρ·g·yc·A = 1025·9,81·3,25·3,75 = 122,5 kN
Drukpunt
De druk neemt toe met de diepte, dus de resultante grijpt aan onder het zwaartepunt.
Continuity and Bernoulli: for an incompressible fluid the flow rate is the same at every section, Q = A₁v₁ = A₂v₂. Along a streamline without losses, p + ½ρv² + ρgz is constant, so where the fluid is faster or higher its pressure is lower.
Continuïteit
v1 = v2·(125/250)² = 0,25·v2
Bernoulli tussen inlaat en keel
De leiding is horizontaal, dus alleen druk en snelheid veranderen.
Continuity and Bernoulli: for an incompressible fluid the flow rate is the same at every section, Q = A₁v₁ = A₂v₂. Along a streamline without losses, p + ½ρv² + ρgz is constant, so where the fluid is faster or higher its pressure is lower.
Bernoulli van het oppervlak naar de straal
v = √(2·(160000/1000 + 9,81·1,5)) = 18,69 m/s
Antwoord
v = 18,69 m/s
15.Ideale gaswet
Antwoord: V = 34,65 L
Ideale gaswet: PV = nRT, met n = m/M.
Mol
n = 330/39,95 = 8,26 mol
T = 80 + 273,15 = 353,1 K
Volume
V = nRT/P = 8,26·8,314·353,1/700 = 34,65 L
Antwoord
V = 34,65 L
16.Ideale gaswet
Antwoord: ρ = 0,5597 kg/m³
Dichtheid van een ideaal gas: ρ = PM/(RT).
Herschrijf de gaswet
PV = (m/M)RT → ρ = m/V = PM/(RT)
T = 200 + 273,15 = 473,1 K
Dichtheid
ρ = 550·4,003/(8,314·473,1) = 0,5597 kg/m³
Antwoord
ρ = 0,5597 kg/m³
17.Warmtemotoren en koelmachines
Antwoord: Wmax = 594 kJ
Grenzen van de tweede hoofdwet: geen kringproces tussen reservoirs op absolute temperaturen TH en TL kan beter zijn dan het omkeerbare (Carnot)proces: ηmax = 1 − TL/TH, COPR,max = TL/(TH − TL) en COPHP,max = TH/(TH − TL). Energie blijft altijd behouden: QH = W + QL.
Absolute temperaturen
TH = 375 + 273,15 = 648,1 K
TL = 25 + 273,15 = 298,1 K
Carnotrendement
ηmax = 1 − TL/TH = 1 − 298,1/648,1 = 54 %
Maximale arbeid
Wmax = ηmax·QH = 0,54·1100 = 594 kJ
Antwoord
Wmax = 594 kJ
18.Warmtemotoren en koelmachines
Antwoord: COPmax = 14,76
Grenzen van de tweede hoofdwet: geen kringproces tussen reservoirs op absolute temperaturen TH en TL kan beter zijn dan het omkeerbare (Carnot)proces: ηmax = 1 − TL/TH, COPR,max = TL/(TH − TL) en COPHP,max = TH/(TH − TL). Energie blijft altijd behouden: QH = W + QL.
Golven: een periodieke golf verplaatst zich in één periode één golflengte, dus v = fλ met T = 1/f. Op een gespannen snaar is v = √(T/μ), met T de spankracht en μ = m/L de massa per meter. Geluid in lucht beweegt zich bij 20 °C voort met ongeveer 343 m/s, licht in vacuüm met c = 3,00 × 10⁸ m/s. Luidheid wordt gemeten op een logaritmische schaal: β = 10·log₁₀(I/I₀) dB met I₀ = 10⁻¹² W/m², dus 10 keer de intensiteit voegt 10 dB toe. Een puntbron verspreidt zijn vermogen P over een bol: I = P/(4πr²).
Totale intensiteit
I = 2·I₁
Niveau
β = 80 + 10·log₁₀(2) = 83,01 dB
Antwoord
β = 83,01 dB
20.Golven, geluid & optica
Antwoord: θ2 = 51,92 °
Interferentie en diffractie: licht van twee spleten op afstand d van elkaar bereikt een punt op het scherm met een gangverschil d·sin θ. Heldere franjes verschijnen waar d·sin θ = mλ (m = 0, ±1, ±2, …). Voor een scherm op afstand L ≫ d ligt de m-de heldere franje op y = mλL/d en is de franjeafstand Δy = λL/d. Een tralie met N lijnen per millimeter heeft d = 1/N en scherpe maxima bij d·sin θ = mλ; omdat sin θ ≤ 1, is de hoogste orde het grootste gehele getal m ≤ d/λ. Een enkele spleet met breedte a heeft donkere franjes bij a·sin θ = mλ, m = ±1, ±2, …