v = ω·r, E = ½mv²(1 + I/(mr²)), a = g·sin θ/(1 + I/(mr²))
Moment pędu
L = I·ω, I1ω1 = I2ω2
Uderzenie względem punktu zawieszenia
m·v·d = I·ω
Metoda
Wybierz oś: stały punkt obrotu lub środek masy dla ciał toczących się.
Znajdź moment bezwładności względem tej osi ze standardowych wyników, używając I = IG + m·d² dla przesuniętej osi.
Wybierz metodę: ΣM = I·α dla przyspieszeń i sił, energię (½·I·ω² + ½·m·v² + m·g·h) dla prędkości, moment pędu dla uderzeń i nagłych zmian.
Połącz ruch postępowy i obrotowy wzorami v = ω·r i a = α·r oraz zamień obr/min na rad/s.
Koła i przekładnie zębate
Zazębione koła
n1·N1 = n2·N2
Moment skręcający
T2 = T1·(N2/N1)·η
Moc
P = T·ω, ω = 2π·n/60
Przekładnia wielostopniowa
przełożenie całkowite = iloczyn przełożeń poszczególnych stopni
Sprężyny i wahadła
Masa na sprężynie
T = 2π·√(m/k)
Wahadło
T = 2π·√(L/g)
Pulsacja
ω = √(k/m) = 2π/T
Maksymalna prędkość i przyspieszenie
vmax = A·ω, amax = A·ω²
Energia
E = ½·k·A²
Drgania mechaniczne
Częstotliwość drgań własnych
ωn = √(k/m), fn = ωn/(2π)
Z ugięcia statycznego
ωn = √(g/δst)
Tłumienie krytyczne
cc = 2√(km) = 2mωn
Współczynnik tłumienia
ζ = c/cc
Częstotliwość drgań tłumionych
ωd = ωn√(1 − ζ²)
Logarytmiczny dekrement tłumienia
δ = (1/n)·ln(x0/xn), ζ = δ/√(4π² + δ²)
Sprężyny połączone równolegle
k = k1 + k2
Sprężyny połączone szeregowo
1/k = 1/k1 + 1/k2
2Zadania do ćwiczenia
1.KinematykaŚredni
Samochód jadący z prędkością 80 km/h hamuje ze stałym opóźnieniem 6,5 m/s² aż do zatrzymania. Wyznacz drogę hamowania s.
v₀ = 80 km/ha = −6,5 m/s²v = 0
s = m
2.KinematykaTrudny
Kamień zostaje upuszczony bez prędkości początkowej do studni. Plusk słychać 5 s po puszczeniu kamienia. Prędkość dźwięku wynosi 343 m/s; pomiń opór powietrza i przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz głębokość d studni.
ttotal = 5 svsound = 343 m/sg = 9,81 m/s²
d = m
3.Zasady dynamiki NewtonaŚredni
Klocek o masie 5 kg zsuwa się po gładkiej równi nachylonej pod kątem 20° do poziomu. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz przyspieszenie a klocka wzdłuż równi.
m = 5 kgθ = 20°μ = 0g = 9,81 m/s²
a = m/s²
4.Zasady dynamiki NewtonaTrudny
Klocek o masie 1,5 kg na poziomym stole jest połączony lekką nicią przerzuconą przez nieważki bloczek bez tarcia z wiszącym ciężarkiem o masie 3 kg. Współczynnik tarcia kinetycznego między klockiem a stołem wynosi 0,25. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz przyspieszenie a układu.
m1 = 1,5 kgm2 = 3 kgμ = 0,25g = 9,81 m/s²
a = m/s²
5.Rzut ukośnyŚredni
Piłkę wyrzucono z poziomego terenu pod kątem 25° do poziomu i upadła 40 m dalej. Pomiń opór powietrza i przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz prędkość początkową v0.
θ = 25°R = 40 mg = 9,81 m/s²
v0 = m/s
6.Rzut ukośnyTrudny
Piłkę wyrzucono z prędkością 33 m/s pod kątem 30° do poziomu ze szczytu klifu o wysokości 45 m. Pomiń opór powietrza i przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz prędkość v, z jaką uderza w ziemię.
v₀ = 33 m/sθ = 30°h = 45 mg = 9,81 m/s²
v = m/s
7.Ruch po okręguŚredni
W rotorze w wesołym miasteczku uczestnicy stoją przy ścianie pionowego walca o promieniu 2,5 m. Gdy obraca się on wystarczająco szybko, podłoga opada, a tarcie utrzymuje ich w górze. Współczynnik tarcia statycznego wynosi 0,4. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz najmniejszą prędkość kątową ω w rad/s.
r = 2,5 mμs = 0,4g = 9,81 m/s²
ω = rad/s
8.Ruch po okręguTrudny
Kulka o masie 1,2 kg na lekkiej nici o długości 0,8 m jest obracana po okręgu pionowym. W najniższym punkcie jej prędkość wynosi 9 m/s. Pomiń opór powietrza i przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz siłę naciągu Ttop nici w najwyższym punkcie.
m = 1,2 kgr = 0,8 mvbottom = 9 m/sg = 9,81 m/s²
Ttop = N
9.Praca i energiaŚredni
Samochód jadący z prędkością 40 km/h po poziomej drodze gwałtownie hamuje i z zablokowanymi kołami sunie aż do zatrzymania. Współczynnik tarcia kinetycznego między oponami a drogą wynosi 0,8. Wyznacz drogę hamowania d.
v = 40 km/hμ = 0,8g = 9,81 m/s²
d = m
10.Praca i energiaTrudny
Klocek o masie 5 kg puszczono bez prędkości początkowej z wysokości 5 m na gładkiej rampie. Na dole przejeżdża przez szorstki poziomy pas o długości 3,5 m (μ = 0,15), a potem trafia na sprężynę (k = 1500 N/m) na gładkiej powierzchni. Wyznacz maksymalne ugięcie x sprężyny.
m = 5 kgh = 5 mL = 3,5 mμ = 0,15k = 1500 N/mg = 9,81 m/s²
x = cm
11.Pęd i zderzeniaŚredni
Pocisk o masie 5 g zostaje wystrzelony poziomo w drewniany klocek o masie 1,5 kg zawieszony na lekkich niciach i pozostaje w nim. Klocek wychyla się, aż znajdzie się 18 cm wyżej niż na początku. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz prędkość v pocisku przed uderzeniem.
m = 5 gM = 1,5 kgh = 18 cmg = 9,81 m/s²
v = m/s
12.Pęd i zderzeniaTrudny
Na skrzyżowaniu samochód o masie 1100 kg jadący na wschód z prędkością 24 m/s zderza się z samochodem o masie 1100 kg jadącym na północ z prędkością 11 m/s. Samochody się sczepiają. Wyznacz kierunek θ ruchu wraku tuż po zderzeniu, mierzony od wschodu w stronę północy.
m1 = 1100 kgv1 = 24 m/s (E)m2 = 1100 kgv2 = 11 m/s (N)
θ = °
13.Ruch obrotowy bryły sztywnejŚredni
Klocek o masie 0,5 kg wisi na lekkiej linie nawiniętej na bloczek, czyli jednorodną pełną tarczę o masie 9,5 kg i promieniu 0,15 m, obracającą się na gładkiej poziomej osi. Klocek puszczono ze spoczynku. Przyjmij g = 9,81 m/s². Znajdź przyspieszenie a klocka.
m = 0,5 kgM = 9,5 kgR = 0,15 mg = 9,81 m/s²
a = m/s²
14.Ruch obrotowy bryły sztywnejTrudny
kula pusta w środku o masie 1,5 kg toczy się bez poślizgu z prędkością 7 m/s. Znajdź jego całkowitą energię kinetyczną Ek.
m = 1,5 kgv = 7 m/sI = (2/3)·m·r²
Ek = J
15.Koła i przekładnie zębateŚredni
Silnik o mocy 1,5 kW pracujący z prędkością 1500 rpm napędza zębnik o 40 zębach, który zazębia się z kołem o 80 zębach. Sprawność pary kół wynosi 97%. Wyznacz moment obrotowy T1 na wale silnika.
P = 1,5 kWn1 = 1500 rpmN1 = 40N2 = 80η = 97%
T1 = N·m
16.Koła i przekładnie zębateTrudny
Pas otwarty łączy koło napędzające 160 mm o prędkości 1440 obr/min z kołem 500 mm; środki są oddalone o 1200 mm. Współczynnik tarcia wynosi 0,25, a siła w cięgnie czynnym nie może przekroczyć 1000 N. Wyznacz największą moc P, jaką pas może przenieść bez poślizgu, w kW (pomiń efekty odśrodkowe).
Ciężarek o masie 1,7 kg na sprężynie o k = 290 N/m zostaje odciągnięty o 9 cm w kierunku dodatnim i puszczony ze spoczynku w t = 0. Wyznacz jego wychylenie x z położenia równowagi w chwili t = 0,8 s (ze znakiem).
m = 1,7 kgk = 290 N/mA = 9 cmt = 0,8 s
x = cm
18.Sprężyny i wahadłaTrudny
Ciało wykonuje ruch harmoniczny z okresem 1,5 s i amplitudą 10 cm. Jaki najkrótszy czas t jest potrzebny, aby przejść z położenia równowagi do wychylenia 3 cm?
T = 1,5 sA = 10 cmx = 3 cm
t = s
19.Drgania mechaniczneŚredni
Masa 12 kg na sprężynie o sztywności 100 kN/m ma tłumik wiskotyczny dający współczynnik tłumienia 0,35. Wyznacz częstotliwość drgań swobodnych tłumionych fd w Hz.
m = 12 kgk = 100 kN/mζ = 0,35
fd = Hz
20.Drgania mechaniczneTrudny
Masa 50 kg wisi na dwóch sprężynach obok siebie (równolegle) o sztywnościach k₁ = 15 kN/m i k₂ = 20 kN/m. Masa pozostaje pozioma. Wyznacz sztywność zastępczą keq układu sprężyn w kN/m.
m = 50 kgk1 = 15 kN/mk2 = 20 kN/m
keq = kN/m
3Roztwory
1.Kinematyka
Odpowiedź: s = 37,99 m
Ruch ze stałym przyspieszeniem: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² i v² = v₀² + 2·a·s. Wybierz równanie, które zawiera trzy znane wielkości i tę szukaną, i trzymaj się znaków zgodnych z jednym kierunkiem dodatnim.
Jednostki
v₀ = 80/3,6 = 22,22 m/s
Droga hamowania
0 = v₀² − 2·a·s → s = v₀²/(2a) = 22,22²/(2·6,5) = 37,99 m
Odpowiedź
s = 37,99 m
2.Kinematyka
Odpowiedź: d = 107,7 m
Motion with constant acceleration: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² and v² = v₀² + 2·a·s. Pick the equation that contains the three things you know and the one you want, and keep the signs consistent with one positive direction.
Dwie części czasu
½·9,81·t₁² = 343·(5 − t₁)
4,905·t₁² + 343·t₁ − 1715 = 0
Czas spadania
Sens fizyczny ma tylko dodatni pierwiastek.
t₁ = (−343 + √(343² + 4·4,905·1715))/(2·4,905) = 4,686 s
Głębokość
d = ½·9,81·4,686² = 107,7 m
Odpowiedź
d = 107,7 m
3.Zasady dynamiki Newtona
Odpowiedź: a = 3,355 m/s²
Druga zasada dynamiki Newtona: siła wypadkowa działająca na ciało jest równa iloczynowi jego masy i przyspieszenia, ΣF = m·a. Narysuj schemat sił, wybierz kierunek dodatni wzdłuż ruchu i dodaj wszystkie siły w tym kierunku: siły przyłożone, tarcie μ·N przeciwne do ruchu i składowe siły ciężkości.
Druga zasada dynamiki Newtona: siła wypadkowa działająca na ciało jest równa iloczynowi jego masy i przyspieszenia, ΣF = m·a. Narysuj schemat sił, wybierz kierunek dodatni wzdłuż ruchu i dodaj wszystkie siły w tym kierunku: siły przyłożone, tarcie μ·N przeciwne do ruchu i składowe siły ciężkości.
Projectile motion: with no air resistance, x = vxt and y = h + vyt − ½gt². The two directions are independent except that they share the same time.
Wyznacz v₀ ze wzoru na zasięg
v₀ = √(g·R/sin 2θ) = √(9,81·40/sin 50°) = 22,63 m/s
Odpowiedź
v0 = 22,63 m/s
6.Rzut ukośny
Odpowiedź: v = 44,41 m/s
Projectile motion: with no air resistance, x = vxt and y = h + vyt − ½gt². The two directions are independent except that they share the same time.
Rozłóż prędkość początkową
vx = 33·cos 30° = 28,58 m/s
vy0 = 33·sin 30° = 16,5 m/s
Prędkość pionowa przy uderzeniu
Energia albo v² = v₀² + 2as w kierunku pionowym.
vy = √(16,5² + 2·9,81·45) = 33,99 m/s
Prędkość przy uderzeniu
v = √(28,58² + 33,99²) = 44,41 m/s
Odpowiedź
v = 44,41 m/s
Sprawdzenie energią: v² = v₀² + 2gh.
7.Ruch po okręgu
Odpowiedź: ω = 3,132 rad/s
Uniform circular motion: an object moving at speed v on a circle of radius r accelerates towards the centre with a = v²/r, so it needs a net inward force F = m·v²/r. That force is supplied by something real: friction, tension, gravity or a normal force.
Siły działające na uczestnika
N = m·ω²·r
μ·N = m·g → μ·ω²·r = g
Prędkość kątowa
ω = √(g/(μ·r)) = √(9,81/(0,4·2,5)) = 3,132 rad/s
Odpowiedź
ω = 3,132 rad/s
8.Ruch po okręgu
Odpowiedź: Ttop = 62,64 N
Uniform circular motion: an object moving at speed v on a circle of radius r accelerates towards the centre with a = v²/r, so it needs a net inward force F = m·v²/r. That force is supplied by something real: friction, tension, gravity or a normal force.
Prędkość w najwyższym punkcie
Energia kinetyczna zamienia się w energię potencjalną na wysokości 2r.
vtop² = 9² − 4·9,81·0,8 = 49,61 m²/s²
Siły w najwyższym punkcie
Siła naciągu i siła ciężkości są skierowane w dół, do środka.
T + m·g = m·vtop²/r
T = 1,2·49,61/0,8 − 1,2·9,81 = 62,64 N
Odpowiedź
Ttop = 62,64 N
9.Praca i energia
Odpowiedź: d = 7,865 m
Zasada pracy i energii: zmiana energii kinetycznej równa się pracy wszystkich sił. Zapisanie grawitacji i sprężyn jako energii potencjalnej (mgh i ½kx²) daje bilans: energia początkowa = energia końcowa + energia stracona na tarcie (μN·d).
Prędkość w jednostkach podstawowych
v = 40/3,6 = 11,11 m/s
Bilans energii
½mv² = μmg·d → d = v²/(2μg) = 11,11²/(2·0,8·9,81) = 7,865 m
Odpowiedź
d = 7,865 m
Podwojenie prędkości wydłuża drogę hamowania czterokrotnie.
10.Praca i energia
Odpowiedź: x = 54,1 cm
Zasada pracy i energii: zmiana energii kinetycznej równa się pracy wszystkich sił. Zapisanie grawitacji i sprężyn jako energii potencjalnej (mgh i ½kx²) daje bilans: energia początkowa = energia końcowa + energia stracona na tarcie (μN·d).
Energia po szorstkim pasie
Rampa jest gładka, więc energię zabiera tylko pas.
mgh − μmgL = 49,05·(5 − 0,15·3,5) = 219,5 J
Maksymalne ugięcie
½kx² = 219,5 → x = √(2·219,5/1500) = 0,541 m = 54,1 cm
Odpowiedź
x = 54,1 cm
11.Pęd i zderzenia
Odpowiedź: v = 565,7 m/s
Conservation of momentum: when no external force acts during a collision, the total momentum Σm·v before equals the total after. Velocities have a direction, so pick a positive direction and give velocities the other way a minus sign. In an elastic collision kinetic energy is conserved too; in a perfectly inelastic one the bodies stick together.
Wychylenie po uderzeniu
V = √(2·g·h) = √(2·9,81·0,18) = 1,879 m/s
Zderzenie
m·v = (m + M)·V → v = (0,005 + 1,5)·1,879/0,005 = 565,7 m/s
Odpowiedź
v = 565,7 m/s
12.Pęd i zderzenia
Odpowiedź: θ = 24,62 °
Conservation of momentum: when no external force acts during a collision, the total momentum Σm·v before equals the total after. Velocities have a direction, so pick a positive direction and give velocities the other way a minus sign. In an elastic collision kinetic energy is conserved too; in a perfectly inelastic one the bodies stick together.
Składowe pędu
px = 1100·24 = 26400 kg·m/s
py = 1100·11 = 12100 kg·m/s
Kierunek
tan θ = py/px = 0,4583 → θ = 24,62°
Odpowiedź
θ = 24,62°
13.Ruch obrotowy bryły sztywnej
Odpowiedź: a = 0,9343 m/s²
Rotation about a fixed axis: the sum of the moments about the axis equals I·α (ΣM = I·α), just as ΣF = m·a for translation. In energy form, a torque T turning through an angle θ (in radians) does work T·θ, which changes the kinetic energy ½·I·ω²; gravity adds or removes m·g·Δh of the centre of mass. Power is P = T·ω.
Rolling and angular momentum: a body rolling without slipping has v = ω·r, so its kinetic energy is ½·m·v² + ½·I·ω² = ½·m·v²·(1 + I/(m·r²)). Down a slope that gives a = g·sin θ/(1 + I/(m·r²)). When no external moment acts about an axis, the angular momentum about that axis stays constant, I₁·ω₁ = I₂·ω₂, even if kinetic energy is lost.
Przekładnie zębate: zazębione koła mają tę samą prędkość na zębach, więc n₁·N₁ = n₂·N₂: koło o mniejszej liczbie zębów obraca się szybciej. Koła na jednym wale obracają się z tą samą prędkością obrotową. Moc jest przekazywana dalej (minus straty), więc moment obrotowy rośnie, gdy prędkość obrotowa maleje: T₂ = T₁·(N₂/N₁)·η, a P = T·ω, gdzie ω = 2π·n/60.
Moment silnika
ω₁ = 2π·1500/60 = 157,1 rad/s
T1 = P/ω₁ = 1500/157,1 = 9,549 N·m
Odpowiedź
T1 = 9,549 N·m
16.Koła i przekładnie zębate
Odpowiedź: P = 6,158 kW
Przekładnie pasowe: bez poślizgu oba koła pasowe mają tę samą prędkość obwodową v = π·d·n/60, więc n₁·d₁ = n₂·d₂, a przełożenie wynosi d₂/d₁. Poślizg s sprawia, że koło napędzane obraca się nieco wolniej: n₂ = n₁·(d₁/d₂)·(1 − s). Przenoszona moc to P = (T₁ − T₂)·v, gdzie T₁ to siła w cięgnie czynnym, a T₂ w biernym. Tarcie ogranicza stosunek sił: T₁/T₂ = eμθ, gdzie θ jest kątem opasania w radianach na mniejszym kole; dla pasa otwartego θ = π − 2·asin((d₂ − d₁)/(2C)) przy rozstawie osi C.
Kąt opasania
θ = 2,857 rad
Siła w cięgnie biernym
eμθ = e0,7143 = 2,043, T₂ = 1000/2,043 = 489,5 N
Moc
P = (1000 − 489,5)·12,06 = 6,158 kW
Odpowiedź
P = 6,158 kW
17.Sprężyny i wahadła
Odpowiedź: x = −4,68 cm
Simple harmonic motion: a mass m on a spring of stiffness k oscillates with angular frequency ω = √(k/m) and period T = 2π/ω = 2π·√(m/k). A simple pendulum of length L has T = 2π·√(L/g). With amplitude A, the largest speed is A·ω, the largest acceleration A·ω² and the energy ½·k·A².
Pulsacja
ω = √(290/1,7) = 13,06 rad/s
ω·t = 13,06·0,8 = 10,45 rad
Przemieszczenie
x = A·cos(ω·t) = 9·cos(10,45) = −4,68 cm
Odpowiedź
x = −4,68 cm
18.Sprężyny i wahadła
Odpowiedź: t = 0,07274 s
Simple harmonic motion: a mass m on a spring of stiffness k oscillates with angular frequency ω = √(k/m) and period T = 2π/ω = 2π·√(m/k). A simple pendulum of length L has T = 2π·√(L/g). With amplitude A, the largest speed is A·ω, the largest acceleration A·ω² and the energy ½·k·A².
Pulsacja
ω = 2π/T = 2π/1,5 = 4,189 rad/s
Wyznacz czas
0,3 = sin(ω·t) → ω·t = arcsin(0,3) = 0,3047 rad
t = 0,3047/4,189 = 0,07274 s
Odpowiedź
t = 0,07274 s
19.Drgania mechaniczne
Odpowiedź: fd = 13,61 Hz
Drgania swobodne układu masa–sprężyna: pulsacja drgań własnych nietłumionych to ωn = √(k/m) w rad/s, a fn = ωn/(2π) w Hz. Tłumik wiskotyczny c daje współczynnik tłumienia ζ = c/cc, przy tłumieniu krytycznym cc = 2·√(k·m) = 2·m·ωn. Układ z tłumieniem podkrytycznym (ζ < 1) drga z pulsacją ωd = ωn·√(1 − ζ²). Sztywności sprężyn połączonych równolegle się dodaje, k = k₁ + k₂; dla sprężyn szeregowych dodaje się odwrotności, 1/k = 1/k₁ + 1/k₂.
Częstotliwość drgań własnych nietłumionych
ωn = √(100000/12) = 91,29 rad/s
fn = 91,29/(2π) = 14,53 Hz
Częstotliwość drgań tłumionych
fd = fn·√(1 − ζ²) = 14,53·√(1 − 0,35²) = 13,61 Hz
Odpowiedź
fd = 13,61 Hz
20.Drgania mechaniczne
Odpowiedź: keq = 35 kN/m
Drgania swobodne układu masa–sprężyna: pulsacja drgań własnych nietłumionych to ωn = √(k/m) w rad/s, a fn = ωn/(2π) w Hz. Tłumik wiskotyczny c daje współczynnik tłumienia ζ = c/cc, przy tłumieniu krytycznym cc = 2·√(k·m) = 2·m·ωn. Układ z tłumieniem podkrytycznym (ζ < 1) drga z pulsacją ωd = ωn·√(1 − ζ²). Sztywności sprężyn połączonych równolegle się dodaje, k = k₁ + k₂; dla sprężyn szeregowych dodaje się odwrotności, 1/k = 1/k₁ + 1/k₂.
Sztywność zastępcza
Sprężyny obok siebie mają to samo ugięcie, a ich siły się sumują, więc ich sztywności po prostu się dodaje: k = k1 + k2.