v = ω·r, E = ½mv²(1 + I/(mr²)), a = g·sin θ/(1 + I/(mr²))
Moment pędu
L = I·ω, I1ω1 = I2ω2
Uderzenie względem punktu zawieszenia
m·v·d = I·ω
Metoda
Wybierz oś: stały punkt obrotu lub środek masy dla ciał toczących się.
Znajdź moment bezwładności względem tej osi ze standardowych wyników, używając I = IG + m·d² dla przesuniętej osi.
Wybierz metodę: ΣM = I·α dla przyspieszeń i sił, energię (½·I·ω² + ½·m·v² + m·g·h) dla prędkości, moment pędu dla uderzeń i nagłych zmian.
Połącz ruch postępowy i obrotowy wzorami v = ω·r i a = α·r oraz zamień obr/min na rad/s.
Koła i przekładnie zębate
Zazębione koła
n1·N1 = n2·N2
Moment skręcający
T2 = T1·(N2/N1)·η
Moc
P = T·ω, ω = 2π·n/60
Przekładnia wielostopniowa
przełożenie całkowite = iloczyn przełożeń poszczególnych stopni
Sprężyny i wahadła
Masa na sprężynie
T = 2π·√(m/k)
Wahadło
T = 2π·√(L/g)
Pulsacja
ω = √(k/m) = 2π/T
Maksymalna prędkość i przyspieszenie
vmax = A·ω, amax = A·ω²
Energia
E = ½·k·A²
Drgania mechaniczne
Częstotliwość drgań własnych
ωn = √(k/m), fn = ωn/(2π)
Z ugięcia statycznego
ωn = √(g/δst)
Tłumienie krytyczne
cc = 2√(km) = 2mωn
Współczynnik tłumienia
ζ = c/cc
Częstotliwość drgań tłumionych
ωd = ωn√(1 − ζ²)
Logarytmiczny dekrement tłumienia
δ = (1/n)·ln(x0/xn), ζ = δ/√(4π² + δ²)
Sprężyny połączone równolegle
k = k1 + k2
Sprężyny połączone szeregowo
1/k = 1/k1 + 1/k2
2Zadania do ćwiczenia
1.KinematykaŚredni
Samochód jadący z prędkością 45 km/h hamuje ze stałym opóźnieniem 4,5 m/s² aż do zatrzymania. Wyznacz drogę hamowania s.
v₀ = 45 km/ha = −4,5 m/s²v = 0
s = m
2.KinematykaTrudny
Piłkę rzucono pionowo w górę z prędkością 19 m/s z krawędzi dachu na wysokości 10 m nad ziemią. Pomiń opór powietrza i przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz największą wysokość hmax nad ziemią.
v₀ = 19 m/sh₀ = 10 mg = 9,81 m/s²
hmax = m
3.Zasady dynamiki NewtonaŚredni
Skrzynka o masie 30 kg jest pchana ze stałą prędkością w górę rampy nachylonej pod kątem 20° do poziomu siłą równoległą do rampy. Współczynnik tarcia kinetycznego wynosi 0,25. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz siłę pchającą F.
m = 30 kgθ = 20°μ = 0,25g = 9,81 m/s²
F = N
4.Zasady dynamiki NewtonaTrudny
Klocek o masie 3 kg na poziomym stole jest połączony lekką nicią przerzuconą przez nieważki bloczek bez tarcia z wiszącym ciężarkiem o masie 4,5 kg. Współczynnik tarcia kinetycznego między klockiem a stołem wynosi 0,25. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz siłę naciągu T nici.
m1 = 3 kgm2 = 4,5 kgμ = 0,25g = 9,81 m/s²
T = N
5.Rzut ukośnyŚredni
Piłka zostaje wyrzucona pod kątem 50° do poziomu z płaskiego terenu. Pomiń opór powietrza. Wyznacz czas lotu t, zanim piłka uderzy w ziemię.
v0 = 16 m/sθ = 50°g = 9,81 m/s²
t = s
6.Rzut ukośnyTrudny
Piłkę wyrzucono z prędkością 11 m/s pod kątem 55° do poziomu ze szczytu klifu o wysokości 60 m. Pomiń opór powietrza i przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz prędkość v, z jaką uderza w ziemię.
v₀ = 11 m/sθ = 55°h = 60 mg = 9,81 m/s²
v = m/s
7.Ruch po okręguŚredni
Samochód pokonuje płaski zakręt o promieniu 95 m. Współczynnik tarcia statycznego między oponami a jezdnią wynosi 0,4. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz największą prędkość vmax, z jaką samochód może pokonać zakręt bez poślizgu.
r = 95 mμs = 0,4g = 9,81 m/s²
vmax = m/s
8.Ruch po okręguTrudny
Kulka na nici o długości 1,5 m porusza się po okręgu w płaszczyźnie pionowej. Przyjmij g = 9,81 m/s². Jaka jest najmniejsza prędkość vmin w najwyższym punkcie, przy której nić jest jeszcze napięta?
r = 1,5 mg = 9,81 m/s²
vmin = m/s
9.Praca i energiaŚredni
Zabawkowa wyrzutnia ma pionową sprężynę o sztywności 500 N/m. Kładzie się na niej kulkę o masie 0,1 kg, ściska sprężynę o 8 cm, a następnie ją zwalnia. Pomijając opór powietrza i masę sprężyny, wyznacz wysokość h, na jaką wzniesie się kulka, mierzoną od jej położenia przy ściśniętej sprężynie.
m = 0,1 kgk = 500 N/mx = 8 cmg = 9,81 m/s²
h = m
10.Praca i energiaTrudny
Klocek o masie 10 kg leży na chropowatym poziomym stole (μ = 0,15). Lekka nić biegnie od niego przez gładki bloczek na krawędzi stołu do wiszącego klocka o masie 3 kg. Układ zostaje puszczony ze spoczynku. Wyznacz prędkość v klocków po opadnięciu wiszącego klocka o 0,5 m.
m1 = 10 kgm2 = 3 kgμ = 0,15d = 0,5 mg = 9,81 m/s²
v = m/s
11.Pęd i zderzeniaŚredni
Wózek o masie 3 kg jadący z prędkością 8 m/s zderza się czołowo i doskonale sprężyście ze spoczywającym wózkiem o masie 0,5 kg na torze bez tarcia. Wyznacz prędkość v′2 drugiego wózka po zderzeniu.
m1 = 3 kgm2 = 0,5 kgv1 = 8 m/sv2 = 0
v′2 = m/s
12.Pęd i zderzeniaTrudny
Na skrzyżowaniu samochód o masie 1800 kg jadący na wschód z prędkością 8 m/s zderza się z samochodem o masie 800 kg jadącym na północ z prędkością 20 m/s. Samochody się sczepiają. Wyznacz prędkość v′ wraku tuż po zderzeniu.
m1 = 1800 kgv1 = 8 m/s (E)m2 = 800 kgv2 = 20 m/s (N)
v′ = m/s
13.Ruch obrotowy bryły sztywnejŚredni
Silnik rozpędza koło zamachowe o momencie bezwładności 12 kg·m² od spoczynku do 1000 obr/min w czasie 14 s. Pomijając straty, znajdź średnią moc Pavg, którą dostarcza, w kW.
I = 12 kg·m²n = 1000 rpmt = 14 s
Pavg = kW
14.Ruch obrotowy bryły sztywnejTrudny
Jednorodny cienki pręt o masie 8,5 kg i długości 2 m wisi w spoczynku na gładkim przegubie w górnym końcu. Pocisk o masie 20 g, lecący poziomo z prędkością 460 m/s, uderza w pręt 1,15 m poniżej przegubu i w nim zostaje. Przyjmij g = 9,81 m/s². Znajdź największy kąt φ od pionu, o jaki wychyli się pręt.
M = 8,5 kgL = 2 mm = 20 gv = 460 m/sd = 1,15 mg = 9,81 m/s²
φ = °
15.Koła i przekładnie zębateŚredni
Pas biegnie na kole napędzającym 150 mm z prędkością 1450 obr/min. Siła w cięgnie czynnym wynosi 500 N, a w cięgnie biernym 100 N. Wyznacz przenoszoną moc P w kW.
d1 = 150 mmn1 = 1450 rpmT1 = 500 NT2 = 100 N
P = kW
16.Koła i przekładnie zębateTrudny
W przekładni wielostopniowej koło A (48 zębów) na wale wejściowym obraca się z prędkością 1500 rpm i napędza koło B (50 zębów). Koło C (32 zębów) jest osadzone na tym samym wale co B i napędza koło D na wale wyjściowym. Wał wyjściowy ma się obracać z prędkością 1152 rpm. Ile zębów ND musi mieć koło D?
nin = 1500 rpmA = 48B = 50C = 32nout = 1152 rpm
ND =
17.Sprężyny i wahadłaŚredni
Ciężarek o masie 3,3 kg na sprężynie o k = 230 N/m drga na powierzchni bez tarcia z amplitudą 10 cm. Wyznacz jego prędkość v, gdy znajduje się 2 cm od położenia równowagi.
m = 3,3 kgk = 230 N/mA = 10 cmx = 2 cm
v = m/s
18.Sprężyny i wahadłaTrudny
Ciężarek o masie 2,9 kg zostaje przymocowany do dolnego końca nierozciągniętej pionowej sprężyny o k = 140 N/m i puszczony ze spoczynku. Przyjmij g = 9,81 m/s². Wyznacz największe wydłużenie xmax sprężyny w cm.
m = 2,9 kgk = 140 N/mg = 9,81 m/s²
xmax = cm
19.Drgania mechaniczneŚredni
W próbie drgań swobodnych tłumionego układu masa–sprężyna po maksimum przemieszczenia 40 mm jeden cykl później następuje maksimum 33,1 mm. Wyznacz współczynnik tłumienia ζ.
x0 = 40 mmx1 = 33,1 mmn = 1
ζ =
20.Drgania mechaniczneTrudny
Masa 100 kg wisi na dwóch sprężynach obok siebie (równolegle) o sztywnościach k₁ = 100 kN/m i k₂ = 100 kN/m. Masa pozostaje pozioma. Pomiń tłumienie i masy sprężyn. Wyznacz częstotliwość drgań własnych fn w kierunku pionowym w Hz.
m = 100 kgk1 = 100 kN/mk2 = 100 kN/m
fn = Hz
3Roztwory
1.Kinematyka
Odpowiedź: s = 17,36 m
Ruch ze stałym przyspieszeniem: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² i v² = v₀² + 2·a·s. Wybierz równanie, które zawiera trzy znane wielkości i tę szukaną, i trzymaj się znaków zgodnych z jednym kierunkiem dodatnim.
Jednostki
v₀ = 45/3,6 = 12,5 m/s
Droga hamowania
0 = v₀² − 2·a·s → s = v₀²/(2a) = 12,5²/(2·4,5) = 17,36 m
Odpowiedź
s = 17,36 m
2.Kinematyka
Odpowiedź: hmax = 28,4 m
Ruch ze stałym przyspieszeniem: v = v₀ + a·t, s = v₀·t + ½·a·t² i v² = v₀² + 2·a·s. Wybierz równanie, które zawiera trzy znane wielkości i tę szukaną, i trzymaj się znaków zgodnych z jednym kierunkiem dodatnim.
Wzniesienie nad dach
0 = v₀² − 2·g·Δh → Δh = 19²/(2·9,81) = 18,4 m
Wysokość nad ziemią
hmax = 10 + 18,4 = 28,4 m
Odpowiedź
hmax = 28,4 m
3.Zasady dynamiki Newtona
Odpowiedź: F = 169,8 N
Newton’s second law: the net force on a body equals its mass times its acceleration, ΣF = m·a. Draw a free-body diagram, choose a positive direction along the motion, and add every force in that direction: applied forces, friction μ·N against the motion, and the components of gravity.
Siły wzdłuż równi
Stała prędkość: siły się równoważą.
F = m·g·sin θ + μ·m·g·cos θ
Siła pchająca
F = 100,7 + 69,14 = 169,8 N
Odpowiedź
F = 169,8 N
4.Zasady dynamiki Newtona
Odpowiedź: T = 22,07 N
Druga zasada dynamiki Newtona: siła wypadkowa działająca na ciało jest równa iloczynowi jego masy i przyspieszenia, ΣF = m·a. Narysuj schemat sił, wybierz kierunek dodatni wzdłuż ruchu i dodaj wszystkie siły w tym kierunku: siły przyłożone, tarcie μ·N przeciwne do ruchu i składowe siły ciężkości.
Rzut ukośny: bez oporu powietrza x = vxt i y = h + vyt − ½gt². Oba kierunki są niezależne, łączy je tylko ten sam czas.
Rozłóż prędkość początkową
Prędkość pozioma jest stała; ruch pionowy ma stałe przyspieszenie g = 9,81 m/s² w dół.
vx = v0·cos θ = 16·cos 50° = 10,28 m/s
vy = v0·sin θ = 16·sin 50° = 12,26 m/s
Czas lotu
Start i lądowanie na tej samej wysokości: t = 2vy/g.
t = 2·12,26/9,81 = 2,499 s
Odpowiedź
t = 2,499 s
6.Rzut ukośny
Odpowiedź: v = 36,03 m/s
Projectile motion: with no air resistance, x = vxt and y = h + vyt − ½gt². The two directions are independent except that they share the same time.
Rozłóż prędkość początkową
vx = 11·cos 55° = 6,309 m/s
vy0 = 11·sin 55° = 9,011 m/s
Prędkość pionowa przy uderzeniu
Energia albo v² = v₀² + 2as w kierunku pionowym.
vy = √(9,011² + 2·9,81·60) = 35,47 m/s
Prędkość przy uderzeniu
v = √(6,309² + 35,47²) = 36,03 m/s
Odpowiedź
v = 36,03 m/s
Sprawdzenie energią: v² = v₀² + 2gh.
7.Ruch po okręgu
Odpowiedź: vmax = 19,31 m/s
Ruch jednostajny po okręgu: ciało poruszające się z prędkością v po okręgu o promieniu r ma przyspieszenie skierowane do środka a = v²/r, więc potrzebuje wypadkowej siły skierowanej do środka F = m·v²/r. Tę siłę zapewnia coś rzeczywistego: tarcie, naciąg nici, grawitacja albo siła reakcji.
Tarcie pełni rolę siły dośrodkowej
m·v²/r = μ·m·g
v = √(μ·g·r) = √(0,4·9,81·95) = 19,31 m/s
Odpowiedź
vmax = 19,31 m/s (69,51 km/h)
8.Ruch po okręgu
Odpowiedź: vmin = 3,836 m/s
Ruch jednostajny po okręgu: ciało poruszające się z prędkością v po okręgu o promieniu r ma przyspieszenie skierowane do środka a = v²/r, więc potrzebuje wypadkowej siły skierowanej do środka F = m·v²/r. Tę siłę zapewnia coś rzeczywistego: tarcie, naciąg nici, grawitacja albo siła reakcji.
Zerowy naciąg w najwyższym punkcie
m·g = m·v²/r → v = √(g·r) = √(9,81·1,5) = 3,836 m/s
Odpowiedź
vmin = 3,836 m/s
9.Praca i energia
Odpowiedź: h = 1,631 m
Zasada pracy i energii: zmiana energii kinetycznej równa się pracy wszystkich sił. Zapisanie grawitacji i sprężyn jako energii potencjalnej (mgh i ½kx²) daje bilans: energia początkowa = energia końcowa + energia stracona na tarcie (μN·d).
Energia sprężyny
x = 8 cm = 0,08 m
½kx² = ½·500·0,08² = 1,6 J
Wysokość
m·g = 0,1·9,81 = 0,981 N
h = ½kx²/(mg) = 1,6/0,981 = 1,631 m
Odpowiedź
h = 1,631 m
10.Praca i energia
Odpowiedź: v = 1,064 m/s
Zasada pracy i energii: zmiana energii kinetycznej równa się pracy wszystkich sił. Zapisanie grawitacji i sprężyn jako energii potencjalnej (mgh i ½kx²) daje bilans: energia początkowa = energia końcowa + energia stracona na tarcie (μN·d).
Energia uwolniona i stracona
m₂g·d = 29,43·0,5 = 14,71 J
μ·m₁g·d = 0,15·98,1·0,5 = 7,357 J
Energia kinetyczna obu klocków
½(m₁ + m₂)v² = 7,357 → v = √(2·7,357/13) = 1,064 m/s
Odpowiedź
v = 1,064 m/s
11.Pęd i zderzenia
Odpowiedź: v′2 = 13,71 m/s
Zasada zachowania pędu: gdy podczas zderzenia nie działa żadna siła zewnętrzna, całkowity pęd Σm·v przed zderzeniem równa się całkowitemu pędowi po nim. Prędkości mają kierunek, więc wybierz kierunek dodatni i prędkościom o przeciwnym zwrocie nadaj znak minus. W zderzeniu sprężystym zachowana jest też energia kinetyczna; w doskonale niesprężystym ciała łączą się ze sobą.
Zderzenie sprężyste ze spoczywającym ciałem
Rozwiązanie razem zasad zachowania pędu i energii daje te dwa wyniki.
v′1 = (3 − 0,5)/(3 + 0,5)·8 = 5,714 m/s
v′2 = 2·3/(3 + 0,5)·8 = 13,71 m/s
Odpowiedź
v′2 = 13,71 m/s
12.Pęd i zderzenia
Odpowiedź: v′ = 8,279 m/s
Conservation of momentum: when no external force acts during a collision, the total momentum Σm·v before equals the total after. Velocities have a direction, so pick a positive direction and give velocities the other way a minus sign. In an elastic collision kinetic energy is conserved too; in a perfectly inelastic one the bodies stick together.
Rotation about a fixed axis: the sum of the moments about the axis equals I·α (ΣM = I·α), just as ΣF = m·a for translation. In energy form, a torque T turning through an angle θ (in radians) does work T·θ, which changes the kinetic energy ½·I·ω²; gravity adds or removes m·g·Δh of the centre of mass. Power is P = T·ω.
Prędkość kątowa
ω = 2π·1000/60 = 104,7 rad/s
Energia
E = ½·I·ω² = ½·12·104,7² = 65797 J
Moc średnia
Pavg = E/t = 65797/14 = 4700 W = 4,7 kW
Odpowiedź
Pavg = 4,7 kW
14.Ruch obrotowy bryły sztywnej
Odpowiedź: φ = 19,77 °
Rolling and angular momentum: a body rolling without slipping has v = ω·r, so its kinetic energy is ½·m·v² + ½·I·ω² = ½·m·v²·(1 + I/(m·r²)). Down a slope that gives a = g·sin θ/(1 + I/(m·r²)). When no external moment acts about an axis, the angular momentum about that axis stays constant, I₁·ω₁ = I₂·ω₂, even if kinetic energy is lost.
Przekładnie pasowe: bez poślizgu oba koła pasowe mają tę samą prędkość obwodową v = π·d·n/60, więc n₁·d₁ = n₂·d₂, a przełożenie wynosi d₂/d₁. Poślizg s sprawia, że koło napędzane obraca się nieco wolniej: n₂ = n₁·(d₁/d₂)·(1 − s). Przenoszona moc to P = (T₁ − T₂)·v, gdzie T₁ to siła w cięgnie czynnym, a T₂ w biernym. Tarcie ogranicza stosunek sił: T₁/T₂ = eμθ, gdzie θ jest kątem opasania w radianach na mniejszym kole; dla pasa otwartego θ = π − 2·asin((d₂ − d₁)/(2C)) przy rozstawie osi C.
Prędkość pasa
v = 11,39 m/s
Moc
P = (500 − 100)·11,39 = 4555 W = 4,555 kW
Odpowiedź
P = 4,555 kW
16.Koła i przekładnie zębate
Odpowiedź: ND = 40
Gear trains: meshing gears have the same speed at the teeth, so n₁·N₁ = n₂·N₂: the gear with fewer teeth turns faster. Gears on one shaft turn at the same speed. Power is passed on (minus losses), so torque goes up when speed goes down: T₂ = T₁·(N₂/N₁)·η, and P = T·ω with ω = 2π·n/60.
Prędkość wału pośredniego
nB = nC = 1500·48/50 = 1440 rpm
Liczba zębów koła D
ND = C·nC/nout = 32·1440/1152 = 40
Odpowiedź
ND = 40
17.Sprężyny i wahadła
Odpowiedź: v = 0,818 m/s
Simple harmonic motion: a mass m on a spring of stiffness k oscillates with angular frequency ω = √(k/m) and period T = 2π/ω = 2π·√(m/k). A simple pendulum of length L has T = 2π·√(L/g). With amplitude A, the largest speed is A·ω, the largest acceleration A·ω² and the energy ½·k·A².
Pulsacja
ω = √(230/3,3) = 8,348 rad/s
Prędkość w x
v = ω·√(A² − x²) = 8,348·√(0,1² − 0,02²) = 0,818 m/s
Odpowiedź
v = 0,818 m/s
18.Sprężyny i wahadła
Odpowiedź: xmax = 40,64 cm
Simple harmonic motion: a mass m on a spring of stiffness k oscillates with angular frequency ω = √(k/m) and period T = 2π/ω = 2π·√(m/k). A simple pendulum of length L has T = 2π·√(L/g). With amplitude A, the largest speed is A·ω, the largest acceleration A·ω² and the energy ½·k·A².
Położenie równowagi i amplituda
x₀ = m·g/k = 2,9·9,81/140 = 0,2032 m = A
Najniższy punkt
xmax = 2A = 0,4064 m = 40,64 cm
Odpowiedź
xmax = 40,64 cm
19.Drgania mechaniczne
Odpowiedź: ζ = 0,03012
Drgania swobodne układu masa–sprężyna: pulsacja drgań własnych nietłumionych to ωn = √(k/m) w rad/s, a fn = ωn/(2π) w Hz. Tłumik wiskotyczny c daje współczynnik tłumienia ζ = c/cc, przy tłumieniu krytycznym cc = 2·√(k·m) = 2·m·ωn. Układ z tłumieniem podkrytycznym (ζ < 1) drga z pulsacją ωd = ωn·√(1 − ζ²). Sztywności sprężyn połączonych równolegle się dodaje, k = k₁ + k₂; dla sprężyn szeregowych dodaje się odwrotności, 1/k = 1/k₁ + 1/k₂.
Drgania swobodne układu masa–sprężyna: pulsacja drgań własnych nietłumionych to ωn = √(k/m) w rad/s, a fn = ωn/(2π) w Hz. Tłumik wiskotyczny c daje współczynnik tłumienia ζ = c/cc, przy tłumieniu krytycznym cc = 2·√(k·m) = 2·m·ωn. Układ z tłumieniem podkrytycznym (ζ < 1) drga z pulsacją ωd = ωn·√(1 − ζ²). Sztywności sprężyn połączonych równolegle się dodaje, k = k₁ + k₂; dla sprężyn szeregowych dodaje się odwrotności, 1/k = 1/k₁ + 1/k₂.
Sztywność zastępcza
Sprężyny obok siebie mają to samo ugięcie, a ich siły się sumują, więc ich sztywności po prostu się dodaje: k = k1 + k2.