Farmakoloji: açıklamalı alıştırma soruları

1Farmakoloji neyi inceler

Farmakoloji, ilaçların vücuda nasıl etki ettiğini inceler. İlaç, ağrı kesici, antibiyotik ya da tansiyon hapı gibi bir vücut işlevini değiştiren kimyasaldır.

Konunun kolayca ayırt edilen iki yarısı vardır:

• Farmakokinetik, vücudun ilaca ne yaptığıdır: nasıl emildiği, dağıldığı, parçalandığı ve atıldığı.
• Farmakodinamik, ilacın vücuda ne yaptığıdır: hangi hedefe bağlandığı ve hangi etkinin izlediği.

Her ilacın bir jenerik adı (örneğin parasetamol) ve çoğu zaman birkaç ticari adı vardır. Jenerik adlar genellikle ilaç sınıfını sonekleriyle gösterir:

• “-olol” (atenolol, propranolol): beta blokerler.
• “-pril” (ramipril): ACE inhibitörleri. “-sartan” (losartan): anjiyotensin II reseptör blokerleri.
• “-statin” (simvastatin): kolesterolü düşüren statinler. “-prazol” (omeprazol): mide asidini azaltan proton pompası inhibitörleri.

2Farmakokinetik: bir ilacın yolculuğu

Dört aşamayı ADME ile hatırlayın:

1. Emilim (Absorpsiyon): ilaç kana girer. Damar içi doz %100 kullanılabilirdir. Bir tablet çoğu zaman daha azdır, çünkü karaciğer bir kısmını dolaşıma ulaşmadan parçalar (ilk geçiş metabolizması).
2. Dağılım: ilaç dokulara yayılır. Birçok ilaç plazma proteinlerine, çoğunlukla albümine bağlanır; yalnızca serbest ilaç etki eder. Yağda çözünen ilaçlar kan–beyin bariyerini daha kolay geçer.
3. Metabolizma: çoğunlukla karaciğerde, çoğu zaman sitokrom P450 (CYP) enzimleriyle. Bir enzim inhibitörü diğer ilaçların düzeyini yükseltir; bir enzim indükleyicisi düşürür.
4. Atılım: çoğunlukla böbrekle. Böbrek yetmezliğinde böbrekten temizlenen ilaçlar birikir, bu yüzden doz azaltılır ya da aralık uzatılır.

Yarı ömür (t½), plazma düzeyinin yarıya düşmesi için gereken süredir. Çoğu ilaç birinci derece eliminasyon izler: her yarı ömürde aynı oran atılır.

Düzenli dozlarda düzey yaklaşık 4–5 yarı ömür sonra kararlı duruma ulaşır. Yükleme dozu, hedef düzeye daha hızlı ulaşan daha büyük bir ilk dozdur.

3Farmakodinamik: reseptörler ve yanıtlar

Çoğu ilaç bir reseptöre etki eder; bu, doğal bir habercinin (adrenalin ya da asetilkolin gibi) normalde bağlandığı bir proteindir. Diğerleri enzimlere, iyon kanallarına ya da taşıyıcılara etki eder.

• Agonist reseptöre bağlanır ve onu aktive eder. Salbutamol, hava yollarını genişleten bir beta-2 agonistidir.
• Antagonist reseptöre aktive etmeden bağlanır ve agonisti bloke eder. Nalokson opioid reseptörlerini bloke eder.
• Kısmi agonist, tüm reseptörler dolu olsa bile reseptörü yalnızca kısmen aktive eder.

Yarışmalı (kompetitif) bir antagonist doz–yanıt eğrisini sağa kaydırır: daha fazla agonist gerekir ama aynı maksimuma ulaşılabilir. Yarışmasız bir antagonist maksimum yanıtı düşürür.

Potens, bir etki için ne kadar ilaç gerektiğidir. Maksimum etkinin yarısını veren doz EC50’dir; daha düşük EC50, daha potent bir ilaç demektir. Etkinlik (efficacy), ilacın üretebileceği maksimum etkidir.

Terapötik indeks, toksik doz ile etkili doz arasındaki orandır. Warfarin, digoksin, lityum ve gentamisin gibi dar indeksli ilaçlar yakın izleme gerektirir.

4Bir ilaç hakkında nasıl akıl yürütülür

Her ilacı ezberleyemezsiniz ama birkaç olgudan akıl yürütebilirsiniz. Şu adımları kullanın:

1. Sınıfı ilaç adından ya da sorudan adlandırın.
2. Hedefi ve mekanizmayı hatırlayın: hangi reseptör, enzim ya da kanal ve aktive mi, bloke mu edildiği.
3. Etkileri mekanizmadan tahmin edin. İstenen etkiler ve yan etkiler çoğu zaman farklı organlarda aynı hedeften gelir.
4. Kinetiği düşünün: hangi organ ilacı temizler, hangi etkileşimler düzeyini değiştirir ve hangi hastalar (yaşlılık, böbrek ya da karaciğer hastalığı) özen gerektirir.
5. İzlemeyi ve karşı etkiyi (antidot) hatırlayın. Örneğin K vitamini warfarini, protamin heparini ve nalokson opioidleri tersine çevirir.

5Çözümlü bir örnek

Mekanizmadan akıl yürütün. Bir sonraki adımı açmadan önce tahmin etmeye çalışın.

6Sık yapılan hatalar

• Potensi (ne kadar ilaç gerektiği) ve etkinliği (maksimum etkinin ne kadar büyük olduğu) karıştırmak.
• Enzim etkileşimlerini ters anlamak. Bir inhibitör yıkımı yavaşlatır, bu yüzden diğer ilacın düzeyi yükselir; bir indükleyici düşürür.
• İki yarı ömürden sonra ilacın bittiğini sanmak. O zaman yalnızca %25 kalır; yaklaşık 5 yarı ömür sonra kabaca %3 kalır.
• Antidotları ters yazmak: warfarin için K vitamini, heparin için protamin.
• İlk geçiş metabolizmasını unutmak; ağızdan alınan ilaçları etkiler, damar içi olanları etkilemez.
• Yarışmalı bir antagonisti maksimum etkiyi düşürüyormuş gibi ele almak. Bu, yarışmasız bir antagonisttir.

7Sınav soruları nasıl görünür

• Kolay (anahtar terimler ve olgular): tanımlar ve klasik olgular. Yarı ömrün ne demek olduğu, antagonistin ne olduğu, anafilaksiyi (adrenalin) ya da akut astım atağını (kısa etkili bir beta-2 agonisti) hangi ilacın tedavi ettiği.
• Orta (kavramları uygulama): mekanizmalar ve kinetik. Bir ilaç sınıfının nasıl çalıştığı, bir etkileşimin düzeyi nasıl değiştirdiği, böbrek yetmezliğinin dozu nasıl değiştirdiği.
• Zor (olgular ve analiz): bir hasta olgusu. Bir toksisiteyi ya da tehlikeli bir etkileşimi tanır, mekanizmadan açıklar ya da yarı ömürden bir düzey hesaplarsınız.

Zor sorularda hedefe geri dönün. Yan etkilerin ve etkileşimlerin çoğu mekanizmadan ya da ilacı temizleyen organdan kaynaklanır.