Psychologia kliniczna: pytania do ćwiczeń z wyjaśnieniami

1Czym zajmuje się psychologia kliniczna

Psychologia kliniczna bada, diagnozuje i leczy cierpienie psychiczne oraz zaburzenia psychiczne, takie jak lęk, depresja i psychoza.

Pierwsze pytanie brzmi, co uznajemy za nienormalne. Cztery klasyczne definicje mają każda swoją słabość:

• Rzadkość statystyczna: zachowanie, które jest rzadkie. Ale niektóre rzadkie cechy, takie jak bardzo wysokie IQ, nie są problemem.
• Odchylenie od norm społecznych: zachowanie łamiące zasady społeczeństwa. Ale normy różnią się między kulturami i zmieniają się w czasie.
• Niewystarczające funkcjonowanie: niezdolność radzenia sobie z codziennym życiem.
• Odchylenie od idealnego zdrowia psychicznego: niespełnianie takich cech jak samoakceptacja i rozwój osobisty.

Zaburzenia klasyfikuje się w DSM-5 (Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne) i ICD-11 (Światowa Organizacja Zdrowia). Diagnoza jest rzetelna, jeśli różni klinicyści się co do niej zgadzają, i trafna, jeśli opisuje rzeczywisty, odrębny stan.

Chorobowość (rozpowszechnienie) to odsetek populacji, która ma dane zaburzenie w danym czasie. Zapadalność to liczba nowych przypadków w okresie.

Większość klinicystów przyjmuje model podatności i stresu lub biopsychospołeczny: podatność (geny, wczesne doświadczenia) w połączeniu ze stresem prowadzi do zaburzenia.

2Główne grupy zaburzeń

Zaburzenia lękowe łączy nadmierny lęk i unikanie:

• Fobia swoista: intensywny lęk przed jednym przedmiotem lub sytuacją, na przykład pająkami lub wysokością.
• Zaburzenie lęku społecznego: lęk przed oceną lub zawstydzeniem przez innych.
• Zaburzenie paniczne: powtarzające się niespodziewane ataki paniki i obawa przed kolejnym.
• Agorafobia: lęk przed sytuacjami, z których ucieczka lub uzyskanie pomocy może być trudne, takimi jak autobusy, sklepy, kolejki lub otwarte przestrzenie.
• Zaburzenie lękowe uogólnione: długotrwałe, trudne do opanowania zamartwianie się wieloma sprawami.

Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD) obejmuje obsesje (niechciane, natrętne myśli) i kompulsje (powtarzane czynności zmniejszające lęk). PTSD pojawia się po zdarzeniu traumatycznym i trwa dłużej niż miesiąc; obejmuje ponowne przeżywanie, unikanie, obniżony nastrój i nadmierne pobudzenie.

Depresja: duży epizod depresyjny to obniżony nastrój lub utrata zainteresowań (anhedonia) trwające co najmniej 2 tygodnie. W chorobie afektywnej dwubiegunowej występują epizody manii, które trwają co najmniej tydzień; hipomania jest łagodniejsza, trwa co najmniej 4 dni i nie powoduje wyraźnego upośledzenia ani psychozy.

Schizofrenia trwa co najmniej 6 miesięcy. Objawy pozytywne to doświadczenia dodane: halucynacje (spostrzeżenia bez bodźca, na przykład słyszenie głosów) i urojenia (stałe, fałszywe przekonania). Objawy negatywne to ubytki, takie jak abulia (brak motywacji), alogia (ubogie wypowiedzi) i spłycony afekt.

Inne grupy to zaburzenia odżywiania, zaburzenia osobowości, takie jak osobowość chwiejna emocjonalnie typu borderline, oraz zaburzenia neurorozwojowe, takie jak zaburzenia ze spektrum autyzmu i ADHD.

3Wyjaśnienia i metody leczenia

Każde podejście inaczej wyjaśnia zaburzenia, a leczenie wynika z tego wyjaśnienia:

• Behawioralne: zaburzenia są wyuczone. Dwuczynnikowy model Mowrera mówi, że fobia powstaje przez warunkowanie klasyczne (jak w przypadku małego Alberta) i utrzymuje się, bo unikanie zmniejsza lęk. Leczenie: terapia ekspozycji, systematyczne uodparnianie oraz ekspozycja z powstrzymaniem reakcji w OCD.
• Poznawcze: nieprzydatne myśli powodują cierpienie. Triada poznawcza Becka w depresji to negatywny obraz siebie, świata i przyszłości. Model ABC Ellisa: zdarzenie aktywujące (Activating event) prowadzi do emocjonalnych konsekwencji (Consequences) poprzez przekonania (Beliefs). Leczenie: terapia poznawczo-behawioralna (CBT).
• Humanistyczne: terapia skoncentrowana na osobie Rogersa oferuje empatię, autentyczność i bezwarunkową akceptację.
• Psychodynamiczne: nieświadome konflikty i mechanizmy obronne, takie jak przemieszczenie (wyładowanie złości na bezpieczniejszym celu) i wypieranie.
• Biologiczne: geny, biochemia i budowa mózgu. SSRI blokują wychwyt zwrotny serotoniny; leki przeciwpsychotyczne blokują receptory dopaminowe D2; lit leczy chorobę dwubiegunową; benzodiazepiny wzmacniają działanie GABA.

Nowsze terapie to dialektyczna terapia behawioralna (DBT), opracowana najpierw dla osobowości chwiejnej emocjonalnie typu borderline, oraz terapia poznawcza oparta na uważności (MBCT), która pomaga zapobiegać nawrotom nawracającej depresji.

4Jak podejść do przypadku klinicznego

Pytania o przypadek opisują osobę i pytają o diagnozę, wyjaśnienie lub leczenie. Pracuj w tej kolejności:

1. Wypisz objawy oraz to, czego osoba się boi lub czego unika.
2. Zwróć uwagę na czas trwania i wpływ na codzienne życie, bo wiele diagnoz zależy od limitów czasowych.
3. Dopasuj wzorzec do zaburzenia i wyklucz najbliższe podobne.
4. Zapytaj, co podtrzymuje problem, na przykład unikanie, zachowania zabezpieczające lub negatywne myśli.
5. Wybierz leczenie, które celuje w ten czynnik podtrzymujący.

5Przykład krok po kroku

Śledź przypadek krok po kroku. Spróbuj powiedzieć następny krok, zanim go otworzysz.

6Typowe błędy

• Zamienianie halucynacji (fałszywych spostrzeżeń) z urojeniami (fałszywymi przekonaniami).
• Myślenie, że schizofrenia oznacza „rozdwojenie jaźni”. To zaburzenie psychotyczne; nie jest to zaburzenie dysocjacyjne tożsamości.
• Odczytywanie „objawu negatywnego” jako „objawu nieprzyjemnego”. Negatywny oznacza, że brakuje czegoś normalnego.
• Ignorowanie limitów czasowych: epizod depresyjny trwa co najmniej 2 tygodnie, PTSD dłużej niż miesiąc, schizofrenia co najmniej 6 miesięcy.
• Myślenie, że kompulsje lub unikanie są nieszkodliwą ulgą. Zmniejszają lęk krótkoterminowo, co podtrzymuje zaburzenie.
• Mylenie rzetelności (czy klinicyści się zgadzają?) z trafnością (czy diagnoza ma sens?).

7Jak wyglądają zadania egzaminacyjne

• Łatwe (kluczowe pojęcia i fakty): definicje. Czym jest fobia, halucynacja lub OCD, na czym koncentruje się CBT, co oznacza chorobowość.
• Średnie (stosowanie pojęć): powiązanie teorii lub leczenia z zaburzeniem. Triada Becka, model dwuczynnikowy, jak działają SSRI lub benzodiazepiny, jaka diagnoza pasuje do krótkiego opisu.
• Trudne (przypadki i analiza): przypadek lub badanie do oceny. Wybierasz między zbliżonymi diagnozami na podstawie czasu trwania i cech, wyjaśniasz, co podtrzymuje problem, lub oceniasz dowody, takie jak grupa kontrolna z listy oczekujących.

Przy trudnych pytaniach najpierw sprawdź czas trwania oraz dokładny lęk lub objaw. Potem zapytaj, co podtrzymuje problem; zwykle wskazuje to właściwe leczenie.