Psychologia poznawcza: pytania do ćwiczeń z wyjaśnieniami

1Czym zajmuje się psychologia poznawcza

Psychologia poznawcza bada procesy umysłowe stojące za zachowaniem: percepcję, uwagę, pamięć, język, rozwiązywanie problemów i podejmowanie decyzji.

Jej główną ideą jest przetwarzanie informacji. Umysł traktuje się jak system, który przyjmuje informacje, przechowuje je, zmienia i wykorzystuje. Modele rysuje się jako prostokąty (magazyny) i strzałki (procesy).

Myśli nie widać, więc psycholodzy poznawczy mierzą ją pośrednio:

• Eksperymenty mierzące dokładność i czas reakcji, często w milisekundach.
• Studia przypadków pacjentów z uszkodzeniem mózgu, które pokazują, co się dzieje, gdy jeden proces zawodzi. Znanymi przykładami są pacjent H.M. i Clive Wearing.
• Obrazowanie mózgu. Funkcjonalny rezonans magnetyczny (fMRI) wykrywa zmiany utlenowania krwi, sygnał BOLD. Dobrze pokazuje, gdzie zachodzi aktywność, ale jest wolny. EEG jest szybkie, ale mniej dokładnie wskazuje miejsce.

2Pamięć: magazyny i systemy

Wielomagazynowy model pamięci (Atkinson i Shiffrin, 1968) ma trzy magazyny:

1. Rejestr sensoryczny przechowuje surowe dane wejściowe przez chwilę. Pamięć wzrokowa (ikoniczna) trwa krócej niż sekundę, jak pokazał Sperling za pomocą krótko wyświetlanych siatek liter.
2. Pamięć krótkotrwała (STM) przechowuje kilka elementów przez około 18–30 sekund bez powtarzania. Miller oszacował jej pojemność na 7 ± 2 elementy; pomaga grupowanie elementów w porcje.
3. Pamięć długotrwała (LTM) ma prawie nieograniczoną pojemność. Powtarzanie przenosi informacje z STM do LTM.

Baddeley i Hitch (1974) zastąpili pojedynczą STM pamięcią roboczą, systemem, który przechowuje informacje i na nich pracuje:

• Centralny system wykonawczy kieruje uwagą i kontroluje pozostałe części.
• Pętla fonologiczna przechowuje dźwięki i słowa. Głośne powtarzanie słowa (supresja artykulacyjna) ją blokuje.
• Szkicownik wzrokowo-przestrzenny przechowuje obrazy i położenia.
• Bufor epizodyczny, dodany w 2000 roku, łączy pamięć roboczą z LTM i scala informacje w epizody.

Pamięć długotrwała ma kilka rodzajów. Pamięć jawna (deklaratywna) jest świadoma: pamięć epizodyczna dotyczy osobistych wydarzeń, a pamięć semantyczna faktów. Pamięć niejawna działa bez świadomości: umiejętności proceduralne, takie jak jazda na rowerze, oraz torowanie.

Pamięć jest rekonstrukcyjna. Bartlett wykazał, że ludzie zmieniają historie, aby pasowały do ich oczekiwań. Loftus i Palmer (1974) stwierdzili, że pytanie o to, jak szybko samochody się „roztrzaskały” o siebie, dawało wyższe szacunki prędkości niż „uderzyły”.

Zapominamy przez interferencję i zawodność odtwarzania. W interferencji proaktywnej stara wiedza zakłóca nową; w interferencji retroaktywnej nowa wiedza zakłóca stare wspomnienia.

3Uwaga, percepcja i myślenie

Uwaga. Uwaga selektywna oznacza skupienie się na jednym bodźcu i ignorowanie innych, jak na hałaśliwym przyjęciu. W badaniach Cherry’ego nad słuchaniem dychotycznym ludzie powtarzali komunikat odtwarzany do jednego ucha i niewiele zauważali z drugiego ucha poza zmianami fizycznymi, takimi jak zmiana głosu męskiego na żeński.

Broadbent zaproponował wczesny filtr, który blokuje bodźce niebędące w centrum uwagi; Treisman zaproponowała, że jest on tylko osłabiany, co wyjaśnia, dlaczego ludzie nadal słyszą własne imię. Efekt Stroopa pokazuje, że czytanie jest automatyczne: nazywanie koloru czcionki słowa „CZERWONY” wydrukowanego na niebiesko jest powolne.

Ludzie przeoczają też rzeczy widoczne jak na dłoni. W ślepocie pozauwagowej nie zauważa się nieoczekiwanego obiektu; w ślepocie na zmianę nie zauważa się zmiany między dwoma widokami.

Percepcja. Przetwarzanie oddolne buduje spostrzeżenie z danych zmysłowych; przetwarzanie odgórne wykorzystuje wiedzę i oczekiwania. Zasady Gestalt opisują, jak grupujemy elementy, na przykład według bliskości (leżą blisko siebie) lub podobieństwa.

Myślenie. Tversky i Kahneman opisali heurystyki, mentalne skróty prowadzące do błędów poznawczych:

• Dostępność: ocenianie prawdopodobieństwa czegoś według tego, jak łatwo przychodzą na myśl przykłady.
• Reprezentatywność: ocenianie według tego, jak typowo coś wygląda, co prowadzi do błędów, takich jak w problemie Lindy.
• Zakotwiczenie: oszacowania pozostają blisko pierwszej liczby, nawet nieistotnej.
• Błąd konfirmacji: szukanie informacji potwierdzających to, w co już wierzysz.
• Fiksacja funkcjonalna (problem świecy Dunckera): widzenie przedmiotu tylko w jego zwykłym zastosowaniu.

Język. Fonem jest najmniejszą jednostką dźwięku; morfem jest najmniejszą jednostką znaczenia. Uszkodzenie ośrodka Broki wpływa głównie na wytwarzanie mowy; uszkodzenie ośrodka Wernickego wpływa głównie na rozumienie.

4Jak odpowiadać na pytanie z psychologii poznawczej

Wiele pytań opisuje zadanie, wynik badania lub pacjenta. Przejdź przez nie w ten sposób:

1. Nazwij proces: percepcja, uwaga, pamięć, język lub myślenie.
2. Wybierz pasujący model, na przykład wielomagazynowy model pamięci lub pamięć roboczą.
3. Znajdź część modelu lub efekt, o który chodzi, na przykład pętlę fonologiczną lub efekt świeżości.
4. Powiąż to z klasycznym badaniem, które to pokazało.
5. Wyklucz podobne pojęcie: proaktywna czy retroaktywna, epizodyczna czy semantyczna, dostępność czy reprezentatywność.

5Przykład krok po kroku

Przejdź przez badanie. Spróbuj przewidzieć następny krok, zanim go otworzysz.

6Typowe błędy

• Zamienianie interferencji proaktywnej i retroaktywnej. Proaktywna: stare zakłóca nowe. Retroaktywna: nowe zakłóca stare.
• Traktowanie pamięci roboczej jako jednego magazynu. Ma kilka części i aktywnie przetwarza informacje.
• Mylenie pamięci epizodycznej (wydarzenia, które przeżyłeś) z semantyczną (fakty).
• Zamienianie heurystyk dostępności i reprezentatywności.
• Mylenie ośrodka Broki (wytwarzanie mowy) z ośrodkiem Wernickego (rozumienie mowy).
• Mylenie ślepoty pozauwagowej (przeoczenie nieoczekiwanego obiektu) ze ślepotą na zmianę (przeoczenie zmiany).

7Jak wyglądają zadania egzaminacyjne

• Łatwe (kluczowe pojęcia i fakty): definicje i klasyczne wyniki badań. Liczba Millera 7 ± 2, rodzaje pamięci długotrwałej, co oznacza uwaga selektywna lub błąd konfirmacji.
• Średnie (stosowanie pojęć): krótki przykład z życia lub zadanie. Nazywasz efekt, heurystykę lub składnik pamięci roboczej, o który chodzi.
• Trudne (przypadki i analiza): klasyczny eksperyment lub pacjent. Wyjaśniasz, co pokazuje dany wynik, na przykład raport częściowy Sperlinga, problem Lindy lub dysocjacje w amnezji.

Przy trudnych pytaniach zapytaj, który model wynik wspiera lub podważa i jakie alternatywne wyjaśnienie wyklucza.