Psychologia rozwojowa: pytania do ćwiczeń z wyjaśnieniami

1Czym zajmuje się psychologia rozwojowa

Psychologia rozwojowa bada, jak ludzie zmieniają się od poczęcia do starości. Obejmuje trzy obszary: rozwój fizyczny, rozwój poznawczy (myślenie) oraz rozwój społeczny i emocjonalny.

Kilka wielkich pytań wraca w każdym temacie:

• Natura czy wychowanie: ile pochodzi z genów, a ile z doświadczenia. Dziś większość badaczy bada, jak te dwa czynniki na siebie oddziałują.
• Ciągłość czy stadia: czy zmiana zachodzi stopniowo, czy w oddzielnych stadiach z nowymi sposobami myślenia?
• Okresy krytyczne lub wrażliwe: okres krytyczny to ściśle określone okno czasowe, w którym doświadczenie musi nastąpić; okres wrażliwy to czas, w którym ma ono najsilniejszy wpływ.

Dwa plany badawcze są kluczowe. Badanie przekrojowe porównuje różne grupy wiekowe w jednym momencie. Jest szybkie, ale różnice mogą być efektami kohortowymi, wynikającymi z dorastania w różnych czasach. Badanie podłużne śledzi tych samych ludzi przez lata. Pokazuje rzeczywistą zmianę, ale trwa długo i traci uczestników.

2Rozwój poznawczy: Piaget i Wygotski

Piaget widział w dzieciach aktywnych uczących się, którzy budują schematy, czyli mentalne struktury służące rozumieniu świata.

• Asymilacja: dopasowanie nowej informacji do istniejącego schematu, na przykład nazwanie krowy „pieskiem”.
• Akomodacja: zmiana schematu, gdy do niego nie pasuje, na przykład nauczenie się, że krowy i psy są różne.
• Ekwilibracja: dążenie do przywrócenia równowagi między schematami a doświadczeniem.

Piaget opisał cztery stadia w stałej kolejności:

1. Sensomotoryczne (0–2 lata): uczenie się przez zmysły i działania. Stałość przedmiotu, czyli wiedza, że ukryte przedmioty nadal istnieją, rozwija się od około 8. miesiąca życia.
2. Przedoperacyjne (2–7): rozwija się język i zabawa w udawanie, ale myślenie jest egocentryczne (dzieci mają trudność z przyjęciem cudzego punktu widzenia, jak w zadaniu z trzema górami), a dzieci nie radzą sobie z zadaniami na stałość (zachowanie) ilości.
3. Operacji konkretnych (7–11): logiczne myślenie o rzeczywistych przedmiotach. Dzieci rozumieją stałość ilości, odwracalność i szeregowanie (porządkowanie według wielkości).
4. Operacji formalnych (11+): rozumowanie abstrakcyjne i hipotetyczne.

Późniejsze badania sugerują, że Piaget nie docenił małych dzieci. Przy prostszych lub bardziej naturalnych zadaniach, takich jak wersja z „niegrzecznym misiem” w zadaniu na stałość ilości, radzi sobie z nimi więcej małych dzieci.

Wygotski podkreślał uczenie się społeczne. Strefa najbliższego rozwoju to różnica między tym, co dziecko potrafi samo, a tym, co potrafi z pomocą. Dorośli wspierają uczenie się przez rusztowanie: udzielanie pomocy i wycofywanie jej w miarę postępów dziecka.

Teoria umysłu to rozumienie, że inni mają własne przekonania. W zadaniu fałszywego przekonania Sally–Anne większość dzieci rozwiązuje je poprawnie od około 4. roku życia.

3Rozwój społeczny i emocjonalny

Przywiązanie to bliska więź emocjonalna między niemowlęciem a opiekunem. Bowlby twierdził, że jest ona wrodzona, że niemowlęta mają jedną główną postać przywiązania (monotropizm) i że wczesne więzi tworzą wewnętrzny model operacyjny dla późniejszych relacji.

Małpy Harlowa wolały miękką „matkę” z materiału od drucianej, która dawała mleko: kontakt dający komfort liczył się bardziej niż jedzenie. Schaffer i Emerson stwierdzili, że niemowlęta przywiązują się najsilniej do wrażliwych, reagujących opiekunów, którzy nie muszą być tymi, którzy je karmią, i że wiele z nich tworzy kilka przywiązań.

Procedura obcej sytuacji Ainsworth obserwuje roczne dziecko podczas rozstań z opiekunem i powrotów do niego:

• Bezpieczny: zdenerwowany przy rozstaniu, szuka pocieszenia przy powrocie i szybko się uspokaja. To najczęstszy typ.
• Niepewny-unikający: okazuje niewielki niepokój, a przy powrocie ignoruje opiekuna lub się od niego odwraca.
• Niepewny-opierający się (ambiwalentny): bardzo zdenerwowany, a przy powrocie jednocześnie szuka kontaktu i się mu opiera.
• Zdezorganizowany (dodany później przez Main i Solomon): zachowanie zagubione lub sprzeczne.

Style wychowawcze (Baumrind, rozwinięte przez Maccoby i Martina) łączą ciepło i wymagania: autorytatywny (ciepły i stanowczy), autokratyczny (surowy, mało ciepła), permisywny (ciepły, mało zasad) i zaniedbujący (żadne z nich).

Erikson opisał osiem kryzysów psychospołecznych w ciągu życia, takich jak zaufanie kontra nieufność w niemowlęctwie, tożsamość kontra rozproszenie ról w okresie dorastania, intymność kontra izolacja we wczesnej dorosłości oraz integralność kontra rozpacz w starości.

Kohlberg opisał rozumowanie moralne na trzech poziomach: przedkonwencjonalnym (unikanie kary, zdobywanie nagród), konwencjonalnym (bycie dobrym człowiekiem, przestrzeganie prawa) i postkonwencjonalnym (uniwersalne zasady). Gilligan skrytykowała tę koncepcję za pomijanie etyki troski.

4Jak odpowiadać na pytanie z psychologii rozwojowej

Większość pytań opisuje dziecko lub osobę w określonym wieku, która coś robi. Stosuj te kroki:

1. Zanotuj wiek i zachowanie.
2. Ustal obszar: poznawczy, społeczny i emocjonalny, językowy lub fizyczny.
3. Wybierz pasującą teorię: Piaget, Wygotski, Bowlby i Ainsworth, Erikson, Kohlberg.
4. Nazwij pojęcie lub stadium i sprawdź, czy wiek do niego pasuje.
5. Pomyśl o krytyce lub późniejszym badaniu, które uściśla teorię.

5Przykład krok po kroku

Śledź rozumowanie. Spróbuj powiedzieć następny krok, zanim go otworzysz.

6Typowe błędy

• Zamienianie asymilacji (dopasowanie do schematu) i akomodacji (zmiana schematu).
• Mylenie poznawczych stadiów Piageta z psychospołecznymi stadiami Eriksona.
• Zamienianie przywiązania unikającego i opierającego się.
• Nazywanie każdego okresu wrażliwego okresem krytycznym. Okres krytyczny to ścisłe okno; okres wrażliwy to czas największego wpływu.
• Odczytywanie różnic wieku w badaniu przekrojowym jako skutków starzenia się i zapominanie o efektach kohortowych.
• Umieszczanie odpowiedzi „dobry mąż by tak zrobił” na poziomie postkonwencjonalnym. Chęć bycia postrzeganym jako dobry człowiek to rozumowanie konwencjonalne.

7Jak wyglądają zadania egzaminacyjne

• Łatwe (kluczowe pojęcia i fakty): stadia, nazwiska i definicje. Pierwsze stadium Piageta, kto stworzył teorię przywiązania, kiedy pojawiają się pierwsze słowa (około 12. miesiąca).
• Średnie (stosowanie pojęć): zachowanie dziecka do sklasyfikowania. Nazywasz stadium, typ przywiązania, styl wychowawczy lub status tożsamości.
• Trudne (przypadki i analiza): klasyczne badania i ich znaczenie. Interpretujesz wyniki, takie jak badania nad rumuńskimi sierotami, dane podłużne Schaiego lub badania nad adopcją, i oceniasz, co mówią o teorii.

Przy trudnych pytaniach sprawdź plan badania, a nie tylko wynik. Zapytaj, czy wynik mógłby pochodzić z efektu kohortowego, mylącego zadania lub współdziałania genów i środowiska.