Prawo konstytucyjne: pytania do ćwiczeń z wyjaśnieniami

1Czym jest prawo konstytucyjne

Prawo konstytucyjne tworzy państwo. Mówi, kto stanowi prawo, kto rządzi, kto sądzi i jakie ograniczenia chronią jednostkę przed każdym z tych trzech.

Większość zasad znajduje się w konstytucji. Skodyfikowana konstytucja zbiera główne zasady w jednym spisanym dokumencie, jak w Holandii, Niemczech i Stanach Zjednoczonych.

Zjednoczone Królestwo ma konstytucję w dużej mierze nieskodyfikowaną. Jej zasady są rozproszone w ustawach parlamentu, wyrokach sądów, prerogatywie królewskiej i niepisanych konwenansach.

Sztywną konstytucję można zmienić tylko w szczególnym trybie. Konstytucja Holandii wymaga na przykład wniosku, nowych wyborów, a potem większości dwóch trzecich w obu izbach (art. 137).

Władza państwowa jest podzielona między trzy gałęzie. To trójpodział władzy:

• Władza ustawodawcza (parlament) stanowi ustawy.
• Władza wykonawcza (rząd, ministrowie, organy publiczne) je wykonuje.
• Władza sądownicza (sądy) rozstrzyga spory i stosuje prawo, niezależnie od pozostałych dwóch.

W systemie parlamentarnym, takim jak w Wielkiej Brytanii czy Holandii, rząd zależy od zaufania parlamentu. W systemie prezydenckim, takim jak w USA, szef władzy wykonawczej jest wybierany osobno.

2Podstawowe zasady

Państwo prawa. Wszyscy, także rząd, podlegają prawu. Organ publiczny potrzebuje podstawy prawnej dla tego, co robi, zwłaszcza gdy ingeruje w prawa.

Klasycznym przykładem jest sprawa Entick v Carrington: funkcjonariusze przeszukali dom pisarza na podstawie nakazu, którego żadne prawo nie pozwalało ministrowi wydać. Przeszukanie było bezprawne.

Suwerenność parlamentu (Wielka Brytania). Jak opisał to Dicey, parlament może stanowić i uchylać dowolne prawo, a żaden organ nie może uchylić ustawy parlamentu.

• Parlament nie może wiązać swoich następców: późniejsza ustawa w sposób dorozumiany uchyla niezgodną z nią wcześniejszą (Ellen Street Estates).
• „Ustawy konstytucyjne”, takie jak Human Rights Act, można uchylić tylko wprost, a nie w sposób dorozumiany (Thoburn).
• Sądy nie badają, czy parlament przestrzegał własnych procedur (Pickin v British Railways Board).
• Gdy Wielka Brytania należała do UE, sądy odmawiały stosowania ustawy sprzecznej z prawem UE (Factortame).

Konwenanse konstytucyjne to niepisane zasady praktyki politycznej, uznawane za wiążące. Przykłady to odpowiedzialność ministerialna i konwenans Sewel dotyczący spraw przekazanych (devolved). Sądy uznają konwenanse, ale ich nie egzekwują (Miller, 2017).

Prerogatywa królewska to zbiór uprawnień Korony uznanych przez common law, a nie ustanowionych ustawą. Jej użycie podlega kontroli sądowej (GCHQ) i nie można jej używać do zmiany prawa ani do udaremniania woli parlamentu (Miller, 2017 i 2019).

3Prawa i kontrola sądowa

Kontrola sądowa (judicial review) pozwala sądom sprawdzać, czy organy publiczne działają zgodnie z prawem. Bada ona, jak podjęto decyzję, a nie czy była najlepsza. W sprawie GCHQ lord Diplock wskazał trzy podstawy:

• Bezprawność (illegality): organ źle zrozumiał lub przekroczył swoje uprawnienia, użył ich w niewłaściwym celu albo pominął istotną okoliczność.
• Irracjonalność (irrationality): nierozsądność w rozumieniu Wednesbury, czyli decyzja tak nierozsądna, że żaden rozsądny organ nie mógłby jej podjąć.
• Uchybienie proceduralne (procedural impropriety): niesprawiedliwa procedura, na przykład brak możliwości odpowiedzi (Ridge v Baldwin) lub pozorna stronniczość (Porter v Magill).

Skarżący musi mieć wystarczający interes i działać niezwłocznie, w każdym razie w ciągu trzech miesięcy.

Europejska Konwencja Praw Człowieka (EKPC) powstała w ramach Rady Europy i jest egzekwowana przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu. Przyznaje dwa rodzaje praw:

• Prawa bezwzględne nie dopuszczają ingerencji ani odstępstw, na przykład zakaz tortur oraz nieludzkiego lub poniżającego traktowania (art. 3).
• Prawa podlegające ograniczeniom (art. 8–11: życie prywatne, religia, wypowiedź, zgromadzenia) można ograniczyć, jeśli ograniczenie jest przewidziane przez prawo, ma uprawniony cel i jest konieczne w demokratycznym społeczeństwie.

„Konieczność” bada się testem proporcjonalności: środek służy uprawnionemu celowi, jest odpowiedni, nie wykracza poza to, co konieczne, i zachowuje sprawiedliwą równowagę. Państwa mają pewną swobodę, zwaną marginesem oceny.

Brytyjska ustawa Human Rights Act 1998 włącza Konwencję do prawa Zjednoczonego Królestwa:

• Sekcja 3: sądy interpretują ustawy zgodnie z prawami konwencyjnymi, o ile to możliwe (Ghaidan v Godin-Mendoza).
• Sekcja 4: jeśli to niemożliwe, sąd wyższej instancji może wydać deklarację niezgodności. Ustawa pozostaje w mocy; parlament lub minister decyduje, czy ją zmienić.
• Sekcja 6: organ publiczny działający niezgodnie z prawami konwencyjnymi działa bezprawnie.

4Metoda rozwiązywania kazusu

Większość kazusów pyta, czy organ publiczny działał zgodnie z prawem albo czy naruszono jakieś prawo. Stosuj tę kolejność:

1. Wskaż podmiot decydujący i źródło jego uprawnień: ustawę, akt wykonawczy albo prerogatywę.
2. Sprawdź podstawy: czy to organ publiczny (albo podmiot pełniący funkcje publiczne), czy skarżący ma wystarczający interes i czy skargę wniesiono w terminie?
3. Podstawy kontroli sądowej: bezprawność, irracjonalność, uchybienie proceduralne. Dodaj uzasadnione oczekiwanie, jeśli złamano wyraźną obietnicę.
4. Prawa człowieka: który artykuł jest dotknięty? Jeśli jest bezwzględny, każda ingerencja to naruszenie. Jeśli podlega ograniczeniom, sprawdź przewidzenie przez prawo, uprawniony cel i proporcjonalność.
5. Środek zaradczy: uchylenie decyzji, deklaracja albo, na podstawie HRA, wykładnia na podstawie sekcji 3 lub deklaracja niezgodności na podstawie sekcji 4, jeśli problemem jest ustawa.
6. Zakończ jednym zdaniem i dla każdego kroku, na którym się oparłeś, podaj wiodący wyrok.

5Przykład krok po kroku

Przeczytaj stan faktyczny, potem otwieraj kroki po jednym. Najpierw spróbuj sam dojść do każdego wniosku.

6Typowe błędy

• Myślenie, że brytyjska deklaracja niezgodności unieważnia ustawę. Tak nie jest; ustawa pozostaje w mocy.
• Traktowanie każdego prawa jako podlegającego ograniczeniom. Art. 3 jest bezwzględny: żaden interes publiczny nie może usprawiedliwić tortur ani nieludzkiego traktowania.
• Twierdzenie, że sądy egzekwują konwenanse. Uznają je, ale konwenanse są zasadami politycznymi, a nie prawnymi.
• Używanie kontroli sądowej do pytania, czy decyzja była mądra. Pyta ona, czy była zgodna z prawem, racjonalna i uczciwa.
• Mylenie dwóch holenderskich artykułów. Art. 120 zabrania sądom badania ustaw pod kątem zgodności z Konstytucją; art. 94 pozwala im odmówić stosowania przepisów sprzecznych z postanowieniami traktatów wiążącymi każdego.
• Zapominanie, że EKPC należy do Rady Europy, a nie do Unii Europejskiej.

7Jak wyglądają zadania egzaminacyjne

• Łatwe: pojęcia i fakty. Na przykład: trzy władze, co oznacza państwo prawa, który artykuł EKPC chroni które prawo.
• Średnie: stosowanie pojęć. Scenariusz dotyczący podstawy kontroli sądowej, prawa podlegającego ograniczeniom, suwerenności parlamentu lub Human Rights Act, w którym wybierasz prawidłowy wynik.
• Trudne: przypadki i analiza. Stan faktyczny wiodącej sprawy (Entick v Carrington, Miller, Anisminic, Urgenda, Soering…), a ty wybierasz, co orzekł sąd i dlaczego.

Zanim przeczytasz opcje, ustal, jaką zasadę sprawdza pytanie: suwerenność, państwo prawa, podstawę kontroli czy prawo konwencyjne. Błędne opcje często pożyczają prawdziwą regułę z innego systemu, na przykład brytyjski środek podany w pytaniu o prawo holenderskie.