Prawo karne: pytania do ćwiczeń z wyjaśnieniami

1Czym jest prawo karne

Prawo karne określa zachowania, które państwo karze: zabójstwo, uszkodzenie ciała, kradzież, niszczenie mienia i wiele więcej. Sprawę wnosi państwo, a nie ofiara.

W Anglii i Walii o oskarżeniu w większości poważnych spraw decyduje Crown Prosecution Service. W Holandii jest to prokuratura (Openbaar Ministerie).

Ponieważ skazanie może prowadzić do więzienia, system ma silne gwarancje dla oskarżonego:

• Domniemanie niewinności: oskarżony jest traktowany jako niewinny, dopóki nie udowodniono jego winy.
• Ciężar i standard dowodu: oskarżenie musi udowodnić winę ponad wszelką rozsądną wątpliwość. To „złota nić” z orzeczenia Woolmington v DPP.
• Legalizm: nie ma przestępstwa bez ustawy, która je wcześniej określa (nullum crimen sine lege). Prawo musi być na tyle jasne, by można było przewidzieć, co jest karalne (lex certa).
• Ne bis in idem: nikt nie jest sądzony ani karany dwa razy za to samo przestępstwo.

Ta lekcja opiera się na prawie angielskim, z uwagami o prawie holenderskim (Wetboek van Strafrecht, Sr).

2Actus reus i mens rea

Większość przestępstw ma dwa elementy. Oskarżenie musi udowodnić oba, i muszą one wystąpić w tym samym czasie.

Actus reus to element zewnętrzny: zachowanie, ewentualne okoliczności, a w przestępstwach skutkowych skutek (na przykład śmierć).

• Czyn musi być dobrowolny. Odruch lub atak chorobowy nie jest czynem oskarżonego.
• Zaniechanie (brak działania) jest przestępstwem tylko wtedy, gdy istniał prawny obowiązek działania. Obowiązki wynikają z umowy (ratownik), dobrowolnie przyjętej opieki (Stone and Dobinson), szczególnej relacji, takiej jak rodzic i dziecko, albo stworzenia niebezpiecznej sytuacji (R v Evans).
• Nie ma ogólnego obowiązku pomocy obcej osobie.

Związek przyczynowy. W przestępstwach skutkowych czyn oskarżonego musi być przyczyną faktyczną (gdyby nie czyn, skutek by nie nastąpił) i przyczyną prawną (więcej niż minimalną, działającą przyczyną).

• Zaniedbanie w leczeniu rzadko przerywa łańcuch; musi być na tyle niezależne i silne, by pierwotna rana stała się nieistotna (R v Cheshire).
• Wolny, świadomy i dobrowolny czyn ofiary lub osoby trzeciej może go przerwać (R v Kennedy No 2).
• Reguła cienkiej czaszki: oskarżony bierze ofiarę taką, jaką ją zastaje.

Mens rea to element psychiczny, zła wola. Główne formy:

• Zamiar bezpośredni: skutek jest celem lub zamiarem oskarżonego.
• Zamiar ewentualny (oblique intention) (R v Woollin): ława przysięgłych może uznać zamiar, jeśli skutek był praktycznie pewny, a oskarżony zdawał sobie z tego sprawę.
• Lekkomyślność (recklessness) (R v G): oskarżony był świadomy ryzyka, a podejmowanie go było nierozsądne.

Przestępstwa z odpowiedzialnością absolutną (strict liability) nie wymagają mens rea co do co najmniej jednego elementu. Sądy zakładają, że mens rea jest wymagana, chyba że parlament wyraźnie to wyłączył (Sweet v Parsley).

Dwie reguły łączące: jeśli A celuje w B, ale trafia C, zamiar A przenosi się na C (przeniesiona zła wola). Czyn trwający liczy się, gdy pojawi się mens rea (Fagan v MPC).

3Kluczowe przestępstwa i okoliczności wyłączające odpowiedzialność

Zabójstwo. Morderstwo (murder) to bezprawne zabicie człowieka z zamiarem zabicia lub spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (GBH). Dorosły skazany za morderstwo otrzymuje obowiązkowy dożywotni wyrok.

• Dobrowolne spowodowanie śmierci (voluntary manslaughter): mens rea morderstwa, ale zastosowanie ma częściowa okoliczność łagodząca: utrata kontroli (Coroners and Justice Act 2009) lub ograniczona poczytalność (Homicide Act 1957).
• Niedobrowolne spowodowanie śmierci (involuntary manslaughter): brak mens rea morderstwa. Albo spowodowanie śmierci bezprawnym czynem (niebezpieczny czyn przestępny powodujący śmierć), albo spowodowanie śmierci przez rażące niedbalstwo (R v Adomako).
• W prawie holenderskim moord (art. 289 Sr) wymaga premedytacji; doodslag (art. 287 Sr) to umyślne zabójstwo bez niej.

Przestępstwa niekończące się śmiercią (głównie Offences Against the Person Act 1861): assault (wywołanie u ofiary obawy przed natychmiastową bezprawną siłą), battery (użycie bezprawnej siły), actual bodily harm (s 47), zranienie lub spowodowanie GBH (s 20) i, najpoważniej, takie działanie z zamiarem (s 18).

Przestępstwa przeciwko mieniu (Theft Act 1968). Kradzież to nieuczciwe przywłaszczenie mienia należącego do innej osoby z zamiarem trwałego pozbawienia jej go. Rozbój to kradzież z użyciem siły lub groźbą jej użycia. Włamanie to wejście do budynku lub jego części jako intruz.

Nieuczciwość bada się testem z Ivey v Genting Casinos: w co oskarżony faktycznie wierzył co do faktów i czy zachowanie było nieuczciwe według standardów zwykłych przyzwoitych ludzi?

Okoliczności wyłączające odpowiedzialność.

• Obrona konieczna: siła, która była konieczna i rozsądna w świetle faktów, w które oskarżony szczerze wierzył (R v Williams (Gladstone)). Błędne przekonanie wywołane pijaństwem się nie liczy.
• Przymus (duress): groźba śmierci lub poważnych obrażeń. Nie przysługuje przy morderstwie ani usiłowaniu morderstwa, ani gdy oskarżony dobrowolnie dołączył do brutalnego gangu (R v Hasan).
• Niepoczytalność (insanity) (reguły M'Naghtena) to choroba umysłu z przyczyny wewnętrznej, taka jak epilepsja lub lunatykowanie. Automatyzm (automatism) to utrata kontroli wywołana czynnikiem zewnętrznym, takim jak uderzenie lub zastrzyk insuliny; prowadzi do pełnego uniewinnienia.
• Zatrucie (intoxication): dobrowolne upojenie może być obroną przy przestępstwach z zamiarem szczególnym (takich jak morderstwo) tylko wtedy, gdy nie było zamiaru. Nie jest obroną przy przestępstwach z zamiarem podstawowym (DPP v Majewski).

4Metoda rozwiązywania kazusu

Zajmuj się jednym oskarżonym i jednym przestępstwem naraz. Zacznij od najpoważniejszego możliwego przestępstwa.

1. Nazwij przestępstwo i jego źródło: ustawa (z numerem sekcji) lub common law.
2. Actus reus: wskaż czyn lub zaniechanie (czy jest obowiązek?), okoliczności i skutek.
3. Związek przyczynowy (przestępstwa skutkowe): przyczyna faktyczna, przyczyna prawna i wszelkie zdarzenia pośrednie, które mogą przerwać łańcuch.
4. Mens rea: jaki stan umysłu wymaga przestępstwo (zamiar, lekkomyślność, wiedza)? Czy oskarżony miał go w chwili czynu?
5. Okoliczności wyłączające: całkowite (obrona konieczna, przymus, niepoczytalność, automatyzm) oraz, dla morderstwa, częściowe.
6. Wnioski: winny jakiego przestępstwa, lub łagodniejszego. Dla każdego kroku, na którym się oparłeś, podaj wiodący wyrok.

5Przykład krok po kroku

Przeczytaj stan faktyczny, potem otwieraj kroki po jednym. Najpierw spróbuj sam dojść do każdego wniosku.

6Typowe błędy

• Mylenie motywu z zamiarem. Dobry lub inny motyw nie usuwa zamiaru.
• Twierdzenie, że przewidywanie prawdopodobnego skutku to zamiar. Według Woollin skutek musi być praktycznie pewny, a oskarżony musi zdawać sobie z tego sprawę; nawet wtedy ława przysięgłych może uznać zamiar, nie jest to automatyczne.
• Uznawanie zaniechań za przestępstwa bez wykazania prawnego obowiązku działania.
• Traktowanie każdego błędu lekarskiego jako przerywającego związek przyczynowy.
• Dopuszczanie przymusu jako obrony przy morderstwie.
• Mylenie niepoczytalności (przyczyna wewnętrzna) z automatyzmem (przyczyna zewnętrzna).

7Jak wyglądają zadania egzaminacyjne

• Łatwe: pojęcia i fakty. Na przykład: actus reus i mens rea, standard dowodu, definicja kradzieży, mens rea morderstwa.
• Średnie: stosowanie pojęć. Krótki scenariusz dotyczący zaniechania, związku przyczynowego, pobicia, kradzieży, rozboju lub okoliczności wyłączającej, w którym wybierasz prawidłowy wynik.
• Trudne: przypadki i analiza. Stan faktyczny wiodącej sprawy (Cheshire, Woollin, Jogee, Brown, Majewski…), a ty wybierasz, co orzekł sąd i dlaczego.

Zanim przeczytasz opcje, zapytaj, jaki element sprawdza pytanie: czyn, związek przyczynowy, stan psychiczny czy okoliczność wyłączającą. Błędne opcje często podają regułę prawdziwą dla innego przestępstwa, na przykład ograniczoną poczytalność zaproponowaną przy zarzucie innym niż morderstwo.

Niektóre pytania używają prawa holenderskiego: noodweer (obrona konieczna, art. 41 ust. 1 Sr), noodweerexces (przekroczenie granic obrony koniecznej wywołane silnym wzburzeniem, art. 41 ust. 2 Sr) i dolus eventualis (świadome godzenie się na znaczne prawdopodobieństwo skutku).