Prawo UE: pytania do ćwiczeń z wyjaśnieniami

1Czym jest prawo UE

Unia Europejska to związek państw członkowskich, które przekazały część swoich uprawnień wspólnym instytucjom. Prawo UE to prawo tworzone przez te instytucje oraz traktaty, na podstawie których działają.

Wpływa ono na codzienne życie: możesz pracować w innym państwie członkowskim, kupować stamtąd towary bez ceł oraz powoływać się przed krajowym sądem na unijne przepisy o ochronie konsumentów i równym wynagrodzeniu.

Od Traktatu z Lizbony (2009) UE opiera się na dwóch traktatach: Traktacie o Unii Europejskiej (TUE) i Traktacie o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE). Karta praw podstawowych ma taką samą moc prawną jak traktaty.

Główne instytucje i ich zadania:

• Komisja Europejska: proponuje większość nowych aktów prawnych i egzekwuje prawo UE wobec państw członkowskich. Jeden komisarz z każdego państwa członkowskiego.
• Rada Unii Europejskiej: ministrowie rządów państw członkowskich. Przyjmuje akty prawne, często większością kwalifikowaną.
• Parlament Europejski: wybierany bezpośrednio przez obywateli. W zwykłej procedurze ustawodawczej ma równą rolę z Radą.
• Rada Europejska: głowy państw lub szefowie rządów. Wyznacza kierunek polityczny, ale nie stanowi prawa.
• Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE), w Luksemburgu: Trybunał Sprawiedliwości i Sąd. Wykłada prawo UE i bada akty instytucji.

UE może działać tylko w granicach uprawnień nadanych jej traktatami (zasada przyznania, art. 5 ust. 2 TUE). Poza swoimi wyłącznymi kompetencjami działa tylko wtedy, gdy cel nie może być wystarczająco osiągnięty przez państwa członkowskie (pomocniczość).

2Źródła, pierwszeństwo i skutek bezpośredni

Art. 288 TFUE wymienia akty prawne instytucji, zwane prawem wtórnym:

• Rozporządzenie: wiąże w całości i jest bezpośrednio stosowane we wszystkich państwach członkowskich. Nie potrzeba prawa krajowego.
• Dyrektywa: wiąże co do rezultatu, który ma być osiągnięty. Każde państwo członkowskie musi ją wdrożyć do prawa krajowego w wyznaczonym terminie.
• Decyzja: wiąże w całości, a jeśli wskazuje adresatów, to wiąże ich.
• Zalecenia i opinie: nie są wiążące.

Pierwszeństwo (supremacy). Prawo UE ma pierwszeństwo przed sprzecznym prawem krajowym, w tym przed konstytucjami krajowymi (Costa v ENEL; Internationale Handelsgesellschaft).

Sąd krajowy, który napotka sprzeczność, musi sam pominąć przepis krajowy, nie czekając na parlament ani sąd konstytucyjny (Simmenthal).

Skutek bezpośredni. Przepis UE jasny, precyzyjny i bezwarunkowy tworzy prawa, których jednostki mogą dochodzić przed sądami krajowymi (Van Gend en Loos). Artykuły traktatów mogą mieć skutek pionowy (wobec państwa) i poziomy (wobec podmiotów prywatnych), jak równe wynagrodzenie w sprawie Defrenne.

Dyrektywy mają szczególne ograniczenia:

• Mogą mieć skutek bezpośredni dopiero po upływie terminu wdrożenia (Ratti).
• Mają wyłącznie skutek bezpośredni pionowy: można się na nie powoływać wobec państwa lub podmiotu państwowego (Foster v British Gas), ale nie wobec podmiotu prywatnego (Faccini Dori).
• Skutek pośredni: sądy krajowe muszą w miarę możliwości wykładać prawo krajowe zgodnie z dyrektywą (Von Colson, Marleasing).
• Odpowiedzialność państwa: państwo członkowskie musi zapłacić odszkodowanie za dostatecznie istotne naruszenie prawa UE, które powoduje szkodę, na przykład za niewdrożenie dyrektywy (Francovich, Brasserie du Pêcheur).

3Trybunał i rynek wewnętrzny

Trzy procedury przed Trybunałem Sprawiedliwości pojawiają się w większości egzaminów:

• Pytanie prejudycjalne (art. 267 TFUE): sąd krajowy pyta Trybunał Sprawiedliwości, jak wykładać prawo UE lub czy akt UE jest ważny. Sądy ostatniej instancji muszą je zadać, chyba że odpowiedź jest oczywista lub już rozstrzygnięta (CILFIT). Tylko Trybunał Sprawiedliwości może uznać akt UE za nieważny (Foto-Frost).
• Postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom (art. 258 TFUE): Komisja pozywa państwo członkowskie do sądu. Etapy: wezwanie do usunięcia uchybienia, uzasadniona opinia, skierowanie sprawy do Trybunału. Mogą następnie zostać nałożone kary na podstawie art. 260.
• Skarga o stwierdzenie nieważności (art. 263 TFUE): zaskarżenie aktu UE w ciągu dwóch miesięcy. Skarżący prywatni muszą być dotknięci bezpośrednio i indywidualnie (Plaumann), albo tylko bezpośrednio w przypadku aktu regulacyjnego niewymagającego środków wykonawczych.

Rynek wewnętrzny opiera się na czterech swobodach: swobodnym przepływie towarów, osób, usług i kapitału.

Towary. Art. 30 TFUE zakazuje ceł i opłat o skutku równoważnym. Art. 110 zakazuje dyskryminacyjnego opodatkowania importu. Art. 34 zakazuje ograniczeń ilościowych w imporcie i środków o skutku równoważnym (MEQR).

• Dassonville: MEQR to każdy przepis handlowy, który może bezpośrednio lub pośrednio, faktycznie lub potencjalnie utrudniać handel między państwami członkowskimi.
• Cassis de Dijon: towary zgodnie z prawem sprzedawane w jednym państwie członkowskim powinny być akceptowane w innych (wzajemne uznawanie), chyba że przepis uzasadnia nadrzędny wymóg, taki jak ochrona konsumentów.
• Keck: sposoby sprzedaży (kiedy i gdzie towary są sprzedawane) wykraczają poza art. 34, jeśli dotyczą wszystkich przedsiębiorców i w taki sam sposób wpływają na towary krajowe i importowane.
• Art. 36 dopuszcza uzasadnienia, takie jak moralność publiczna, bezpieczeństwo publiczne i zdrowie. Cele czysto gospodarcze, takie jak ochrona przemysłu krajowego, nigdy nie są akceptowane.

Osoby i usługi. Art. 45 chroni pracowników: każdego, kto wykonuje rzeczywistą, faktyczną pracę pod kierownictwem za wynagrodzeniem (Lawrie-Blum, Levin). Art. 49 dotyczy swobody przedsiębiorczości, a art. 56 usług transgranicznych.

Konkurencja. Art. 101 TFUE zakazuje porozumień antykonkurencyjnych między przedsiębiorstwami. Art. 102 zakazuje nadużywania pozycji dominującej. Art. 107 zakazuje większości pomocy państwa.

4Metoda rozwiązywania kazusu

Większość zadań pyta, czy osoba może powołać się na prawo UE przed sądem krajowym albo czy przepis krajowy jest zgodny z traktatami.

1. Wskaż przepis UE i jego rodzaj: artykuł traktatu, rozporządzenie albo dyrektywa.
2. Skutek bezpośredni: czy jest jasny, precyzyjny i bezwarunkowy? W przypadku dyrektywy: czy upłynął termin wdrożenia?
3. Kto jest pozwanym? Państwo lub podmiot państwowy (skutek pionowy) czy podmiot prywatny (skutek poziomy)? Dyrektywy działają tylko pionowo.
4. Jeśli skutek bezpośredni zawodzi: spróbuj skutku pośredniego (wykładnia prawa krajowego zgodnie z prawem UE), potem odpowiedzialności państwa (Francovich).
5. Dla reguły rynku wewnętrznego: która swoboda jest dotknięta, czy jest ograniczenie, czy można je uzasadnić (podstawy traktatowe lub nadrzędne wymogi) i czy jest proporcjonalne?
6. Procedura: czy sąd krajowy powinien zadać pytanie prejudycjalne? Zakończ jednym zdaniem z wiodącymi sprawami.

5Przykład krok po kroku

Przeczytaj stan faktyczny, potem otwieraj kroki po jednym. Najpierw spróbuj sam dojść do każdego wniosku.

6Typowe błędy

• Przyznawanie dyrektywie poziomego skutku bezpośredniego wobec podmiotu prywatnego. Zamiast tego użyj skutku pośredniego lub odpowiedzialności państwa.
• Powoływanie się na dyrektywę przed upływem terminu jej wdrożenia.
• Mylenie Rady Unii Europejskiej (ministrowie, stanowi prawo), Rady Europejskiej (szefowie rządów, kierunek polityczny) i Rady Europy (odrębna organizacja, która stworzyła EKPC).
• Myślenie, że sąd krajowy może uznać akt UE za nieważny. Może to tylko Trybunał Sprawiedliwości (Foto-Frost).
• Akceptowanie celu gospodarczego, takiego jak ochrona krajowych producentów, jako uzasadnienia na podstawie art. 36.
• Zapominanie, że Karta wiąże państwa członkowskie tylko wtedy, gdy stosują prawo UE (art. 51).

7Jak wyglądają zadania egzaminacyjne

• Łatwe: pojęcia i fakty. Na przykład: która instytucja proponuje akty prawne, czym jest rozporządzenie lub dyrektywa, który artykuł TFUE dotyczy której swobody.
• Średnie: stosowanie pojęć. Scenariusz dotyczący pierwszeństwa, skutku bezpośredniego, pytania prejudycjalnego, ograniczenia handlu lub prawa konkurencji, w którym wybierasz prawidłowy wynik.
• Trudne: przypadki i analiza. Stan faktyczny wiodącej sprawy (Van Gend en Loos, Francovich, Keck, Plaumann, Zambrano…), a ty wybierasz, co orzekł Trybunał i dlaczego.

Naucz się numerów artykułów, które pojawiają się najczęściej: 4 ust. 3 i 50 TUE; 30, 34, 36, 45, 49, 56, 101, 102, 258, 263, 267 i 288 TFUE. Wiele łatwych pytań sprawdza tylko, czy łączysz właściwy numer z właściwą regułą.