Farmakologia: pytania do ćwiczeń z wyjaśnieniami

1Czym zajmuje się farmakologia

Farmakologia to nauka o tym, jak leki działają na organizm. Lek to substancja chemiczna zmieniająca czynność organizmu, taka jak środek przeciwbólowy, antybiotyk czy tabletka na ciśnienie.

Przedmiot ma dwie połowy, które łatwo odróżnić:

• Farmakokinetyka to to, co organizm robi z lekiem: jak jest wchłaniany, rozprowadzany, rozkładany i usuwany.
• Farmakodynamika to to, co lek robi z organizmem: z jakim celem się wiąże i jaki skutek z tego wynika.

Każdy lek ma nazwę międzynarodową (generyczną) (na przykład paracetamol) i często kilka nazw handlowych. Nazwy generyczne zwykle pokazują klasę leku w końcówce:

• „-olol” (atenolol, propranolol): beta-blokery.
• „-pril” (ramipril): inhibitory ACE. „-sartan” (losartan): blokery receptora angiotensyny II.
• „-statin” (simwastatyna): statyny, które obniżają cholesterol. „-prazol” (omeprazol): inhibitory pompy protonowej, które zmniejszają kwas żołądkowy.

2Farmakokinetyka: droga leku

Zapamiętaj cztery etapy skrótem ADME:

1. Wchłanianie (Absorption): lek przedostaje się do krwi. Dawka dożylna jest dostępna w 100%. Tabletka często mniej, ponieważ wątroba rozkłada część leku, zanim dotrze do krążenia (efekt pierwszego przejścia).
2. Dystrybucja (Distribution): lek rozprzestrzenia się w tkankach. Wiele leków wiąże się z białkami osocza, głównie albuminą; działa tylko lek wolny. Leki rozpuszczalne w tłuszczach łatwiej przechodzą przez barierę krew–mózg.
3. Metabolizm (Metabolism): głównie w wątrobie, często przez enzymy cytochromu P450 (CYP). Inhibitor enzymu podnosi poziom innych leków; induktor enzymu go obniża.
4. Wydalanie (Excretion): głównie przez nerki. W niewydolności nerek leki usuwane przez nerki gromadzą się, więc zmniejsza się dawkę albo wydłuża odstęp.

Okres półtrwania (t½) to czas, w którym poziom w osoczu spada o połowę. Większość leków podlega eliminacji pierwszego rzędu: w każdym okresie półtrwania usuwany jest ten sam ułamek.

Przy regularnych dawkach poziom osiąga stan stacjonarny po około 4–5 okresach półtrwania. Dawka nasycająca to większa pierwsza dawka, która szybciej osiąga docelowy poziom.

3Farmakodynamika: receptory i odpowiedzi

Większość leków działa na receptor, białko, z którym zwykle wiąże się naturalny przekaźnik (taki jak adrenalina czy acetylocholina). Inne działają na enzymy, kanały jonowe lub transportery.

• Agonista wiąże się z receptorem i go aktywuje. Salbutamol jest agonistą receptora beta-2, który rozszerza drogi oddechowe.
• Antagonista wiąże się z receptorem bez jego aktywacji i blokuje agonistę. Nalokson blokuje receptory opioidowe.
• Agonista częściowy aktywuje receptor tylko częściowo, nawet gdy wszystkie receptory są zajęte.

Antagonista kompetycyjny przesuwa krzywą dawka–odpowiedź w prawo: potrzeba więcej agonisty, ale można osiągnąć to samo maksimum. Antagonista niekompetycyjny obniża maksymalną odpowiedź.

Siła działania (potency) to ilość leku potrzebna do uzyskania efektu. Dawka dająca połowę maksymalnego efektu to EC50; niższe EC50 oznacza silniej działający lek. Skuteczność (efficacy) to maksymalny efekt, jaki lek może wywołać.

Indeks terapeutyczny to stosunek dawki toksycznej do dawki skutecznej. Leki o wąskim indeksie, takie jak warfaryna, digoksyna, lit i gentamycyna, wymagają ścisłego monitorowania.

4Jak rozumować o leku

Nie da się zapamiętać każdego leku, ale można rozumować z kilku faktów. Użyj tych kroków:

1. Nazwij klasę z nazwy leku lub z pytania.
2. Przypomnij sobie cel i mechanizm: jaki receptor, enzym lub kanał oraz czy jest aktywowany, czy blokowany.
3. Przewidź skutki z mechanizmu. Skutki pożądane i działania niepożądane często pochodzą z tego samego celu w różnych narządach.
4. Pomyśl o kinetyce: który narząd usuwa lek, jakie interakcje zmieniają jego poziom i którzy pacjenci (starszy wiek, choroba nerek lub wątroby) wymagają ostrożności.
5. Przypomnij sobie monitorowanie i odwracanie. Na przykład witamina K odwraca warfarynę, protamina odwraca heparynę, a nalokson odwraca opioidy.

5Przykład krok po kroku

Rozumuj z mechanizmu. Spróbuj przewidzieć następny krok, zanim go otworzysz.

6Typowe błędy

• Mylenie siły działania (ile leku jest potrzebne) ze skutecznością (jak duży jest maksymalny efekt).
• Odwrotne rozumienie interakcji enzymatycznych. Inhibitor spowalnia rozkład, więc poziom drugiego leku rośnie; induktor sprawia, że spada.
• Myślenie, że lek znika po dwóch okresach półtrwania. Zostaje wtedy jeszcze 25%; po około 5 okresach półtrwania zostaje mniej więcej 3%.
• Zamiana odtrutek: witamina K dla warfaryny, protamina dla heparyny.
• Zapominanie o efekcie pierwszego przejścia, który dotyczy leków przyjmowanych doustnie, a nie dożylnych.
• Traktowanie antagonisty kompetycyjnego tak, jakby obniżał maksymalny efekt. To robi antagonista niekompetycyjny.

7Jak wyglądają zadania egzaminacyjne

• Łatwe (pojęcia i fakty): definicje i klasyczne fakty. Co oznacza okres półtrwania, czym jest antagonista, który lek stosuje się w anafilaksji (adrenalina) lub w ostrym ataku astmy (krótko działający agonista receptora beta-2).
• Średnie (stosowanie pojęć): mechanizmy i kinetyka. Jak działa klasa leków, jak interakcja zmienia poziom, jak niewydolność nerek zmienia dawkę.
• Trudne (przypadki i analiza): przypadek pacjenta. Rozpoznajesz toksyczność lub niebezpieczną interakcję, wyjaśniasz ją z mechanizmu albo obliczasz poziom z okresu półtrwania.

W trudnych pytaniach wróć do celu leku. Większość działań niepożądanych i interakcji wynika z mechanizmu albo z narządu, który usuwa lek.