Klinik psikoloji: açıklamalı alıştırma soruları

1Klinik psikoloji ne yapar?

Klinik psikoloji, anksiyete, depresyon ve psikoz gibi psikolojik sıkıntıları ve ruhsal bozuklukları inceler, değerlendirir ve tedavi eder.

İlk soru, neyin anormal sayıldığıdır. Dört klasik tanımın her birinin bir zayıflığı vardır:

• İstatistiksel seyreklik: nadir görülen davranış. Ama çok yüksek IQ gibi bazı nadir özellikler sorun değildir.
• Toplumsal normlardan sapma: bir toplumun kurallarını çiğneyen davranış. Ama normlar kültürler arasında farklıdır ve zamanla değişir.
• Yeterince işlev görememe: günlük hayatla başa çıkamama.
• İdeal ruh sağlığından sapma: kendini kabul ve kişisel gelişim gibi niteliklerin gerisinde kalma.

Bozukluklar DSM-5 (Amerikan Psikiyatri Birliği) ve ICD-11 (Dünya Sağlık Örgütü) içinde sınıflandırılır. Farklı klinisyenler bir tanıda uzlaşıyorsa tanı güvenilirdir; gerçek, ayrı bir durumu tanımlıyorsa geçerlidir.

Yaygınlık (prevalans), belirli bir zamanda bir bozukluğa sahip olan nüfus oranıdır. Insidans, bir dönemdeki yeni vaka sayısıdır.

Çoğu klinisyen yatkınlık–stres veya biyopsikososyal bir görüş benimser: bir kırılganlık (genler, erken yaşantı) stresle birleşince bir bozukluğa yol açar.

2Başlıca bozukluk grupları

Anksiyete bozuklukları aşırı korku ve kaçınmayı paylaşır:

• Özgül fobi: örümcekler veya yükseklik gibi tek bir nesneden veya durumdan yoğun korku.
• Sosyal anksiyete bozukluğu: başkaları tarafından yargılanmaktan veya utandırılmaktan korkma.
• Panik bozukluk: tekrarlayan beklenmedik panik ataklar ve bir sonrakinden endişe.
• Agorafobi: otobüs, mağaza, kuyruk veya açık alanlar gibi kaçışın ya da yardımın zor olabileceği durumlardan korku.
• Yaygın anksiyete bozukluğu: birçok şey hakkında süren, kontrolü zor endişe.

Obsesif-kompulsif bozukluk (OKB) obsesyonları (istenmeyen, zorlayıcı düşünceler) ve kompulsiyonları (anksiyeteyi azaltan tekrarlayan davranışlar) içerir. TSSB travmatik bir olayı izler ve bir aydan uzun sürer; yeniden yaşama, kaçınma, olumsuz duygudurum ve aşırı uyarılmışlık görülür.

Depresyon: majör depresif dönem, en az 2 hafta süren düşük duygudurum veya ilgi kaybıdır (anhedoni). Bipolar bozuklukta en az bir hafta süren manik dönemler olur; hipomani daha hafiftir, en az 4 gün sürer ve belirgin bir bozulmaya ya da psikoza yol açmaz.

Şizofreni en az 6 ay sürer. Pozitif belirtiler eklenen yaşantılardır: halüsinasyonlar (uyaran olmadan algılar, örneğin ses duymak) ve sanrılar (sabit yanlış inançlar). Negatif belirtiler kayıplardır; isteksizlik (motivasyon eksikliği), konuşma yoksulluğu (az konuşma) ve düzleşmiş duygulanım gibi.

Diğer gruplar arasında yeme bozuklukları, sınırda kişilik bozukluğu gibi kişilik bozuklukları ve otizm spektrum bozukluğu ile DEHB gibi nörogelişimsel bozukluklar vardır.

3Açıklamalar ve tedaviler

Her yaklaşım bozuklukları farklı açıklar ve tedavisi bu açıklamadan çıkar:

• Davranışçı: bozukluklar öğrenilir. Mowrer’ın iki etmenli modeli, bir fobinin klasik koşullanmayla edinildiğini (Küçük Albert’te olduğu gibi) ve kaçınma korkuyu azalttığı için sürdüğünü söyler. Tedavi: maruz bırakma tedavisi, sistematik duyarsızlaştırma ve OKB için maruz bırakma ve tepki önleme.
• Bilişsel: işe yaramayan düşünceler sıkıntıya yol açar. Beck’in depresyondaki bilişsel üçlüsü benliğe, dünyaya ve geleceğe yönelik olumsuz görüşlerdir. Ellis’in ABC modeli: Tetikleyici bir olay (Activating event), inançlar (Beliefs) aracılığıyla duygusal sonuçlara (Consequences) yol açar. Tedavi: bilişsel davranışçı terapi (BDT).
• Hümanistik: Rogers’ın kişi merkezli terapisi empati, içtenlik ve koşulsuz olumlu saygı sunar.
• Psikodinamik: bilinçdışı çatışmalar ve yer değiştirme (öfkeyi daha güvenli bir hedefe yöneltme) ve bastırma gibi savunma mekanizmaları.
• Biyolojik: genler, beyin kimyası ve yapısı. SSRI’lar serotoninin geri alımını engeller; antipsikotikler dopamin D2 reseptörlerini bloke eder; lityum bipolar bozukluğu tedavi eder; benzodiazepinler GABA’nın etkisini artırır.

Daha yeni terapiler arasında ilk olarak sınırda kişilik bozukluğu için geliştirilen diyalektik davranış terapisi (DDT) ve tekrarlayan depresyonda nüksü önlemeye yardımcı olan farkındalık temelli bilişsel terapi (FTBT) bulunur.

4Klinik bir vakaya nasıl yaklaşılır?

Vaka soruları bir kişiyi anlatır ve bir tanı, açıklama veya tedavi ister. Şu sırayla çalışın:

1. Belirtileri ve kişinin neden korktuğunu ya da neden kaçındığını listeleyin.
2. Süreyi ve günlük hayata etkisini not edin, çünkü birçok tanı süre sınırlarına bağlıdır.
3. Örüntüyü bir bozuklukla eşleştirin ve en yakın benzerini eleyin.
4. Sorunu neyin sürdürdüğünü sorun; kaçınma, güvenlik davranışları veya olumsuz düşünceler gibi.
5. Bu sürdürücü etmeni hedefleyen tedaviyi seçin.

5Çözümlü bir örnek

Vakayı adım adım izleyin. Açmadan önce sonraki adımı söylemeye çalışın.

6Sık yapılan hatalar

• Halüsinasyonları (yanlış algılar) ve sanrıları (yanlış inançlar) birbirine karıştırmak.
• Şizofreninin “bölünmüş kişilik” anlamına geldiğini sanmak. O bir psikotik bozukluktur; dissosiyatif kimlik bozukluğu değildir.
• “Negatif belirtiyi” “hoş olmayan belirti” diye okumak. Negatif, normal bir şeyin yok olması demektir.
• Süre sınırlarını yok saymak: depresif dönem en az 2 hafta, TSSB bir aydan uzun, şizofreni en az 6 ay sürer.
• Kompulsiyonların veya kaçınmanın zararsız rahatlama olduğunu sanmak. Kısa vadede anksiyeteyi azaltırlar, bu da bozukluğu sürdürür.
• Güvenilirlik (klinisyenler hemfikir mi?) ile geçerliliği (tanı anlamlı mı?) karıştırmak.

7Sınav soruları nasıl görünür

• Kolay (temel terimler ve bilgiler): tanımlar. Fobinin, halüsinasyonun veya OKB’nin ne olduğu, BDT’nin neye odaklandığı, prevalansın ne demek olduğu.
• Orta (kavramları uygulama): bir kuramı veya tedaviyi bir bozuklukla ilişkilendirmek. Beck’in üçlüsü, iki etmenli model, SSRI’ların veya benzodiazepinlerin nasıl etki ettiği, kısa bir tanıma hangi tanının uyduğu.
• Zor (vakalar ve analiz): değerlendirilecek bir vaka veya çalışma. Süre ve özellikleri kullanarak birbirine yakın tanılar arasında seçim yaparsınız, bir sorunu neyin sürdürdüğünü açıklarsınız veya bekleme listesi kontrolü gibi kanıtları yargılarsınız.

Zor sorularda önce süreyi ve tam olarak korkuyu veya belirtiyi kontrol edin. Sonra sorunu neyin sürdürdüğünü sorun; bu genellikle doğru tedaviyi gösterir.