Bilişsel psikoloji: açıklamalı alıştırma soruları

1Bilişsel psikoloji neyi inceler?

Bilişsel psikoloji, davranışın ardındaki zihinsel süreçleri inceler: algı, dikkat, bellek, dil, problem çözme ve karar verme.

Ana fikri bilgi işlemedir. Zihin; bilgiyi alan, depolayan, dönüştüren ve kullanan bir sistem gibi ele alınır. Modeller kutular (depolar) ve oklarla (süreçler) çizilir.

Bir düşünceyi göremezsiniz, bu yüzden bilişsel psikologlar onu dolaylı olarak ölçer:

• Doğruluğu ve tepki süresini, çoğu zaman milisaniye cinsinden ölçen deneyler.
• Beyin hasarlı hastaların, bir süreç bozulduğunda ne olduğunu gösteren vaka çalışmaları. Hasta H.M. ve Clive Wearing ünlü örneklerdir.
• Beyin görüntüleme. Fonksiyonel MR (fMRI) kanın oksijenlenmesindeki değişiklikleri, yani BOLD sinyalini algılar. Etkinliğin nerede olduğunu iyi gösterir ama yavaştır. EEG hızlıdır ama nerede olduğunu daha az kesin gösterir.

2Bellek: depolar ve sistemler

Çoklu depo modeli (Atkinson ve Shiffrin, 1968) üç depodan oluşur:

1. Duyusal kayıt ham girdiyi kısa bir an tutar. Sperling’in kısaca gösterilen harf ızgaralarıyla gösterdiği gibi görsel (ikonik) bellek bir saniyeden kısa sürer.
2. Kısa süreli bellek (KSB), prova yapılmazsa birkaç öğeyi yaklaşık 18–30 saniye tutar. Miller kapasitesini 7 ± 2 öğe olarak tahmin etti; öğeleri öbeklere ayırmak yardımcı olur.
3. Uzun süreli bellek (USB) neredeyse sınırsız kapasiteye sahiptir. Prova, bilgiyi KSB’den USB’ye taşır.

Baddeley ve Hitch (1974), tek KSB’yi bilgiyi tutan ve onunla çalışan bir sistem olan çalışma belleğiyle değiştirdi:

• Merkezî yürütücü dikkati yönlendirir ve diğer parçaları denetler.
• Fonolojik döngü sesleri ve sözcükleri tutar. Bir sözcüğü yüksek sesle tekrarlamak (artikülatör bastırma) onu engeller.
• Görsel-uzamsal not defteri görüntüleri ve konumları tutar.
• 2000’de eklenen episodik tampon, çalışma belleğini USB ile bağlar ve bilgiyi anılar biçiminde birleştirir.

Uzun süreli belleğin birkaç türü vardır. Açık (bildirimsel) bellek bilinçlidir: kişisel olaylar için episodik bellek ve olgular için anlamsal bellek. Örtük bellek farkındalık olmadan çalışır: bisiklete binmek gibi işlemsel beceriler ve hazırlama (priming).

Bellek yeniden kurucudur. Bartlett, insanların hikâyeleri beklentilerine uydurmak için değiştirdiğini gösterdi. Loftus ve Palmer (1974), arabaların birbirine ne kadar hızlı “çarptığı” (smashed) sorulduğunda “vurduğu” (hit) sorulduğundan daha yüksek hız tahminleri çıktığını buldu.

Girişim ve geri getirme başarısızlığı yoluyla unuturuz. İleriye dönük girişimde eski öğrenme yeni öğrenmeyi bozar; geriye dönük girişimde yeni öğrenme eski anıları bozar.

3Dikkat, algı ve düşünme

Dikkat. Seçici dikkat, gürültülü bir partide olduğu gibi tek bir girdiye odaklanıp diğerlerini yok saymak demektir. Cherry’nin dikotik dinleme çalışmalarında insanlar bir kulağa verilen mesajı tekrarladı ve diğer kulağı, bir sesin erkekten kadına geçmesi gibi fiziksel değişiklikler dışında pek fark etmedi.

Broadbent, dikkat edilmeyen girdiyi engelleyen erken bir filtre önerdi; Treisman ise bunun yalnızca zayıflatıldığını önerdi; bu, insanların kendi adlarını neden yine de duyduğunu açıklar. Stroop etkisi okumanın otomatik olduğunu gösterir: mavi basılmış “KIRMIZI” sözcüğünün mürekkep rengini söylemek yavaştır.

İnsanlar ayrıca gözlerinin önündeki şeyleri kaçırır. Dikkatsizlik körlüğünde beklenmedik bir nesne fark edilmez; değişim körlüğünde iki görüntü arasındaki bir değişiklik fark edilmez.

Algı. Aşağıdan yukarıya işleme, algıyı duyusal girdiden oluşturur; yukarıdan aşağıya işleme bilgiyi ve beklentileri kullanır. Gestalt ilkeleri, ögeleri örneğin yakınlık (birbirine yakın) veya benzerlik ile nasıl gruplandırdığımızı açıklar.

Düşünme. Tversky ve Kahneman, yanlılıklara yol açan zihinsel kestirmeler olan sezgisel yöntemleri (buluşsal) tanımladı:

• Erişilebilirlik: bir şeyin olasılığını, örneklerin zihne ne kadar kolay geldiğine göre yargılamak.
• Temsil edicilik: bir şeyi ne kadar tipik göründüğüne göre yargılamak; Linda problemi gibi hatalara yol açar.
• Çapalama: tahminler, ilgisiz bile olsa ilk sayıya yakın kalır.
• Doğrulama yanlılığı: zaten inandığınız şeyi destekleyen bilgiyi aramak.
• İşlevsel sabitlik (Duncker’in mum problemi): bir nesneyi yalnızca olağan kullanımıyla görmek.

Dil. Fonem sesin en küçük birimidir; morfem anlamın en küçük birimidir. Broca bölgesindeki hasar çoğunlukla konuşma üretimini etkiler; Wernicke bölgesindeki hasar çoğunlukla anlamayı etkiler.

4Bilişsel psikoloji sorusu nasıl cevaplanır?

Birçok soru bir görevi, bir bulguyu veya bir hastayı anlatır. Şöyle çözün:

1. Süreci adlandırın: algı, dikkat, bellek, dil veya düşünme.
2. Uyan modeli seçin; çoklu depo modeli veya çalışma belleği gibi.
3. Modelin ilgili parçasını veya etkiyi bulun; fonolojik döngü veya son olma etkisi gibi.
4. Bunu gösteren klasik çalışmayla ilişkilendirin.
5. Benzerini eleyin: ileriye dönük veya geriye dönük, episodik veya anlamsal, erişilebilirlik veya temsil edicilik.

5Çözümlü bir örnek

Çalışmayı adım adım izleyin. Açmadan önce sonraki adımı tahmin etmeye çalışın.

6Sık yapılan hatalar

• İleriye dönük ve geriye dönük girişimi birbirine karıştırmak. İleriye dönük: eski yeniyi bozar. Geriye dönük: yeni eskiyi bozar.
• Çalışma belleğini tek bir depo saymak. Birkaç parçası vardır ve bilgiyi etkin biçimde işler.
• Episodik belleği (yaşadığınız olaylar) ve anlamsal belleği (olgular) karıştırmak.
• Erişilebilirlik ve temsil edicilik sezgisel yöntemlerini karıştırmak.
• Broca bölgesini (konuşma üretimi) ve Wernicke bölgesini (konuşmayı anlama) karıştırmak.
• Dikkatsizlik körlüğünü (beklenmedik bir nesne kaçırılır) ve değişim körlüğünü (bir değişiklik kaçırılır) karıştırmak.

7Sınav soruları nasıl görünür

• Kolay (temel terimler ve bilgiler): tanımlar ve klasik bulgular. Miller’ın 7 ± 2’si, uzun süreli belleğin türleri, seçici dikkatin veya doğrulama yanlılığının ne demek olduğu.
• Orta (kavramları uygulama): kısa bir gündelik örnek veya bir görev. İlgili etkiyi, sezgisel yöntemi veya çalışma belleği bileşenini adlandırırsınız.
• Zor (vakalar ve analiz): klasik bir deney veya bir hasta. Sperling’in kısmi raporu, Linda problemi veya amnezideki ayrışmalar gibi bir bulgunun neyi gösterdiğini açıklarsınız.

Zor sorularda sonucun hangi modeli desteklediğini veya sorguladığını ve hangi alternatif açıklamayı elediğini sorun.