Gelişim psikolojisi: açıklamalı alıştırma soruları

1Gelişim psikolojisi neyi inceler?

Gelişim psikolojisi, insanların döllenmeden yaşlılığa kadar nasıl değiştiğini inceler. Üç alana bakar: fiziksel gelişim, bilişsel gelişim (düşünme) ve sosyal ve duygusal gelişim.

Birkaç büyük soru her konuda geri gelir:

• Doğuştan mı, çevreden mi: ne kadarı genlerden, ne kadarı deneyimden gelir. Bugün çoğu araştırmacı ikisinin nasıl etkileştiğini inceler.
• Süreklilik mi, evreler mi: değişim yavaş yavaş mı olur, yoksa yeni düşünme biçimleriyle ayrı evrelerde mi?
• Kritik veya duyarlı dönemler: kritik dönem, bir deneyimin yaşanması gereken sabit bir zaman penceresidir; duyarlı dönem, etkisinin en güçlü olduğu zamandır.

İki araştırma deseni merkezidir. Kesitsel çalışma farklı yaş gruplarını tek bir anda karşılaştırır. Hızlıdır, ama farklar farklı dönemlerde büyümenin yol açtığı kuşak etkileri olabilir. Boylamsal çalışma aynı insanları yıllar boyunca izler. Gerçek değişimi gösterir, ama uzun sürer ve katılımcı kaybeder.

2Bilişsel gelişim: Piaget ve Vygotsky

Piaget, çocukları dünyayı anlamak için zihinsel çerçeveler olan şemalar kuran etkin öğrenenler olarak gördü.

• Özümseme (asimilasyon): yeni bilgiyi mevcut bir şemaya uydurma; bir ineğe “köpek” demek gibi.
• Uyma (akomodasyon): şema uymadığında onu değiştirme; ineklerin ve köpeklerin farklı olduğunu öğrenmek gibi.
• Dengeleme: şemalar ile deneyim arasındaki dengeyi yeniden kurma dürtüsü.

Piaget dört evreyi sabit bir sırayla tanımladı:

1. Duyusal-motor (0–2 yaş): duyular ve eylemlerle öğrenme. Nesne sürekliliği, yani gizlenen nesnelerin hâlâ var olduğunu bilmek, yaklaşık 8 aydan itibaren gelişir.
2. İşlem öncesi (2–7): dil ve hayal oyunu gelişir, ama düşünme benmerkezcidir (çocuklar başka birinin bakış açısını görmekte zorlanır; üç dağ görevinde olduğu gibi) ve çocuklar korunum görevlerinde başarısız olur.
3. Somut işlemler (7–11): gerçek nesneler hakkında mantıksal düşünme. Çocuklar korunumu, tersine çevrilebilirliği ve seriasyonu (büyüklüğe göre sıralama) anlar.
4. Soyut işlemler (11+): soyut ve varsayımsal akıl yürütme.

Sonraki çalışmalar Piaget’nin küçük çocukları hafife aldığını gösteriyor. Korunumun “yaramaz oyuncak ayı” sürümü gibi daha basit veya doğal görevlerle daha fazla küçük çocuk başarılı olur.

Vygotsky sosyal öğrenmeyi vurguladı. Yakınsal gelişim alanı, bir çocuğun tek başına yapabildiği ile yardımla yapabildiği arasındaki farktır. Yetişkinler öğrenmeyi iskeleleme ile destekler: yardım verir ve çocuk ilerledikçe geri çekerler.

Zihin kuramı, başkalarının kendi inançlarına sahip olduğunu anlamaktır. Sally–Anne yanlış inanç görevinde çoğu çocuk yaklaşık 4 yaşından itibaren başarılı olur.

3Sosyal ve duygusal gelişim

Bağlanma, bir bebek ile bir bakım veren arasındaki yakın duygusal bağdır. Bowlby bunun doğuştan olduğunu, bebeklerin tek bir ana bağlanma figürü olduğunu (monotropi) ve erken bağların sonraki ilişkiler için bir içsel çalışma modeli oluşturduğunu savundu.

Harlow’un maymunları süt veren bir tel “anne” yerine yumuşak bir bez “anneyi” tercih etti: temas rahatlığı yiyecekten daha önemliydi. Schaffer ve Emerson, bebeklerin en güçlü biçimde duyarlı, ilgili bakıcılara bağlandığını (bunların onları besleyen kişi olması gerekmez) ve birçoğunun birden fazla bağlanma oluşturduğunu buldu.

Ainsworth’un Garip Durum deneyi, 1 yaşındaki bir bebeği bakım verenden ayrılıp ona kavuşurken gözlemler:

• Güvenli: ayrılıkta üzülür, yeniden bir araya gelince teselli arar ve çabuk sakinleşir. En yaygın türdür.
• Güvensiz-kaçınan: az sıkıntı gösterir ve yeniden bir araya gelince bakım vereni görmezden gelir veya ondan yüz çevirir.
• Güvensiz-dirençli (kararsız): çok sıkıntılıdır ve yeniden bir araya gelince hem temas arar hem ona direnir.
• Örgütsüz (sonradan Main ve Solomon tarafından eklendi): karışık veya çelişkili davranış.

Ebeveynlik tarzları (Baumrind, Maccoby ve Martin tarafından genişletildi) sıcaklık ile talepleri birleştirir: otoriter-demokratik (sıcak ve kararlı), otoriter (sıkı, az sıcaklık), izin verici (sıcak, az kural) ve ihmalkâr (ikisi de yok).

Erikson, yaşam boyunca sekiz psikososyal krizi tanımladı: bebeklikte güven–güvensizlik, ergenlikte kimlik–rol karmaşası, genç yetişkinlikte yakınlık–yalıtılmışlık ve yaşlılıkta bütünlük–umutsuzluk gibi.

Kohlberg ahlaki akıl yürütmeyi üç düzeyde tanımladı: gelenek öncesi (cezadan kaçınma, ödül alma), geleneksel (iyi bir insan olma, yasalara uyma) ve gelenek ötesi (evrensel ilkeler). Gilligan bunu bir bakım etiğini yok saydığı için eleştirdi.

4Gelişimsel bir soru nasıl cevaplanır?

Çoğu soru, belli bir yaştaki bir çocuğun veya kişinin bir şey yaptığını anlatır. Şu adımları kullanın:

1. Yaşı ve davranışı not edin.
2. Alanı belirleyin: bilişsel, sosyal ve duygusal, dil veya fiziksel.
3. Uyan kuramı seçin: Piaget, Vygotsky, Bowlby ve Ainsworth, Erikson, Kohlberg.
4. Kavramı veya evreyi adlandırın ve yaşın uyup uymadığını kontrol edin.
5. Kuramı sınırlayan eleştiriyi veya sonraki çalışmayı düşünün.

5Çözümlü bir örnek

Mantığı izleyin. Açmadan önce sonraki adımı söylemeye çalışın.

6Sık yapılan hatalar

• Özümsemeyi (şemaya uydurma) ve uymayı (şemayı değiştirme) birbirine karıştırmak.
• Piaget’nin bilişsel evrelerini ve Erikson’un psikososyal evrelerini karıştırmak.
• Kaçınan ve dirençli bağlanmayı karıştırmak.
• Her duyarlı dönemi kritik dönem saymak. Kritik dönem katı bir penceredir; duyarlı dönem en büyük etkinin olduğu zamandır.
• Kesitsel bir çalışmadaki yaş farklarını yaşlanma etkisi olarak okumak ve kuşak etkilerini unutmak.
• “İyi bir koca bunu yapardı” gerekçesini gelenek ötesi düzeye koymak. İyi bir insan olarak görülmek istemek geleneksel akıl yürütmedir.

7Sınav soruları nasıl görünür

• Kolay (temel terimler ve bilgiler): evreler, isimler ve tanımlar. Piaget’nin ilk evresi, bağlanma kuramını kimin geliştirdiği, ilk sözcüklerin ne zaman çıktığı (yaklaşık 12 ay).
• Orta (kavramları uygulama): sınıflandırılacak bir çocuk davranışı. Evreyi, bağlanma türünü, ebeveynlik tarzını veya kimlik durumunu adlandırırsınız.
• Zor (vakalar ve analiz): klasik çalışmalar ve anlamları. Romanyalı yetim çalışmaları, Schaie’nin boylamsal verileri veya evlat edinme çalışmaları gibi bulguları yorumlar ve bir kuram hakkında ne gösterdiklerini değerlendirirsiniz.

Zor sorularda sonucun yanında deseni de kontrol edin. Bulgunun bir kuşak etkisinden, yanıltıcı bir görevden veya birlikte etkiyen gen ve çevreden gelip gelemeyeceğini sorun.