Anayasa hukuku: açıklamalı alıştırma soruları

1Anayasa hukuku nedir

Anayasa hukuku devleti kurar. Yasaları kimin yaptığını, kimin yönettiğini, kimin yargıladığını ve bireyi bu üçüne karşı hangi sınırların koruduğunu söyler.

Kuralların çoğu bir anayasada yer alır. Kodifiye bir anayasa ana kuralları Hollanda, Almanya ve Amerika Birleşik Devletleri’nde olduğu gibi tek bir yazılı belgede toplar.

Birleşik Krallık’ın büyük ölçüde kodifiye olmayan bir anayasası vardır. Kuralları parlamento yasalarına, mahkeme kararlarına, kraliyet ayrıcalığına ve hukuki olmayan geleneklere dağılmıştır.

Katı bir anayasa yalnızca özel bir usulle değiştirilebilir. Örneğin Hollanda Anayasası bir öneri, yeni seçimler ve sonra her iki mecliste üçte iki çoğunluk gerektirir (madde 137).

Devlet gücü üç organ arasında bölünmüştür. Buna kuvvetler ayrılığı denir:

• Yasama (parlamento) yasaları yapar.
• Yürütme (hükümet, bakanlar, kamu kurumları) bunları uygular.
• Yargı (mahkemeler), diğer ikisinden bağımsız olarak uyuşmazlıkları çözer ve hukuku uygular.

Birleşik Krallık ya da Hollanda gibi parlamenter sistemde hükümet parlamentonun güvenine bağlıdır. ABD gibi başkanlık sisteminde yürütmenin başı ayrıca seçilir.

2Temel ilkeler

Hukuk devleti. Hükümet de dahil herkes hukuka tabidir. Bir kamu makamının yaptığı iş için, özellikle haklara müdahale ederken, yasal bir dayanağa ihtiyacı vardır.

Klasik dava Entick v Carrington’dır: görevliler, hiçbir yasanın bir bakana vermediği yetkiyle çıkarılmış bir arama emriyle bir yazarın evini aradı. Arama hukuka aykırıydı.

Parlamento egemenliği (Birleşik Krallık). Dicey’nin anlattığı gibi, Parlamento herhangi bir yasayı yapabilir ya da kaldırabilir ve hiçbir organ parlamento yasasını geçersiz kılamaz.

• Parlamento halefini bağlayamaz: sonraki bir yasa, kendisiyle tutarsız önceki yasayı örtük olarak yürürlükten kaldırır (Ellen Street Estates).
• İnsan Hakları Yasası gibi “anayasal yasalar” yalnızca açıkça kaldırılabilir, örtük olarak değil (Thoburn).
• Mahkemeler, Parlamento’nun kendi usullerine uyup uymadığını incelemez (Pickin v British Railways Board).
• Birleşik Krallık AB’deyken mahkemeler, AB hukukuyla çelişen bir yasayı uygulamadı (Factortame).

Anayasal gelenekler, bağlayıcı sayılan, hukuki olmayan siyasi uygulama kurallarıdır. Örnekler bakanlık sorumluluğu ve yetki devredilmiş konulardaki Sewel geleneğidir. Mahkemeler gelenekleri tanır ama uygulatmaz (Miller, 2017).

Kraliyet ayrıcalığı, Tac’ın yasayla yaratılmamış, ortak hukukça tanınan bir yetkiler kümesidir. Kullanımı yargısal denetime tabidir (GCHQ) ve hukuku değiştirmek ya da Parlamento’yu engellemek için kullanılamaz (Miller, 2017 ve 2019).

3Haklar ve yargısal denetim

Yargısal denetim, mahkemelerin kamu kurumlarının hukuka uygun davranıp davranmadığını denetlemesine izin verir. Bir kararın en iyisi olup olmadığına değil, nasıl alındığına bakar. GCHQ davasında Lord Diplock üç gerekçe adlandırdı:

• Hukuka aykırılık: kurum yetkilerini yanlış anladı ya da aştı, uygunsuz bir amaçla kullandı ya da ilgili bir hususu yok saydı.
• Makul olmama: Wednesbury makul olmama, hiçbir makul makamın veremeyeceği kadar makul olmayan bir karar.
• Usul uygunsuzluğu: adil olmayan usul; örneğin yanıt verme fırsatı tanınmaması (Ridge v Baldwin) veya görünürde yanlılık (Porter v Magill).

Davacının yeterli menfaati olmalı ve çabuk, her halükârda üç ay içinde harekete geçmelidir.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) Avrupa Konseyi bünyesinde yapılmıştır ve Strazburg’daki Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından uygulatılır. İki tür hakkı vardır:

• Mutlak haklar müdahaleye ve askıya almaya izin vermez; örneğin işkence ve insanlık dışı ya da aşağılayıcı muamele yasağı (madde 3).
• Nitelikli haklar (madde 8–11: özel yaşam, din, ifade, toplantı), kısıtlama kanunla öngörülmüşse, meşru bir amacı varsa ve demokratik bir toplumda gerekliyse sınırlanabilir.

“Gerekli” olma ölçülülük ile sınanır: önlem meşru bir amaç güder, uygundur, gerekenin ötesine geçmez ve adil bir denge kurar. Devletlerin bir miktar takdir yetkisi vardır, takdir payı.

1998 tarihli Birleşik Krallık İnsan Hakları Yasası Sözleşme’yi Birleşik Krallık hukukuna getirir:

• Bölüm 3: mahkemeler mümkün olduğu ölçüde mevzuatı Sözleşme haklarıyla uyumlu okur (Ghaidan v Godin-Mendoza).
• Bölüm 4: bu mümkün değilse üst mahkeme bir uyumsuzluk beyanı verebilir. Yasa yürürlükte kalır; Parlamento ya da bir bakan değiştirip değiştirmeyeceğine karar verir.
• Bölüm 6: bir kamu makamının Sözleşme haklarıyla bağdaşmayacak şekilde davranması hukuka aykırıdır.

4Olay sorusu için yöntem

Çoğu olay sorusu, bir kamu kurumunun hukuka uygun davranıp davranmadığını ya da bir hakkın ihlal edilip edilmediğini sorar. Şu sırayı kullanın:

1. Karar vericiyi ve yetkisinin kaynağını belirleyin: bir yasa, ikincil mevzuat ya da ayrıcalık.
2. Temel hususları kontrol edin: kamu kurumu mu (ya da kamusal işlevi olan bir kurum mu), davacının yeterli menfaati var mı ve dava zamanında açıldı mı?
3. Yargısal denetim gerekçeleri: hukuka aykırılık, makul olmama, usul uygunsuzluğu. Açık bir söz tutulmadıysa meşru beklentiyi ekleyin.
4. İnsan hakları: hangi madde söz konusu? Mutlaksa her müdahale ihlaldir. Nitelikliyse kanunla öngörülmüş olma, meşru amaç ve ölçülülüğü sınayın.
5. Çare: kararın iptali, bir beyan ya da sorun bir yasadan kaynaklanıyorsa İHY kapsamında bölüm 3 okuması veya bölüm 4 beyanı.
6. Tek cümleyle sonuçlandırın ve dayandığınız her adım için önde gelen davayı belirtin.

5Çözümlü bir örnek

Olguları okuyun, sonra adımları tek tek açın. Her sonuca önce kendiniz ulaşmaya çalışın.

6Sık yapılan hatalar

• Birleşik Krallık uyumsuzluk beyanının bir yasayı iptal ettiğini sanmak. İptal etmez; yasa yürürlükte kalır.
• Her hakkı nitelikli saymak. Madde 3 mutlaktır: hiçbir kamu yararı işkenceyi ya da insanlık dışı muameleyi haklı kılamaz.
• Mahkemelerin gelenekleri uygulattığını söylemek. Onları tanırlar, ama gelenekler hukuki değil siyasi kurallardır.
• Yargısal denetimi bir kararın akıllıca olup olmadığını sormak için kullanmak. Hukuka uygun, makul ve adil olup olmadığını sorar.
• İki Hollanda maddesini karıştırmak. Madde 120 mahkemelerin yasaları Anayasa’ya göre denetlemesini yasaklar; madde 94 herkesi bağlayan antlaşma hükümleriyle çelişen yasaları kenara bırakmalarına izin verir.
• AİHS’nin Avrupa Birliği’ne değil, Avrupa Konseyi’ne ait olduğunu unutmak.

7Sınav soruları nasıl görünür

• Kolay: anahtar terimler ve olgular. Örneğin: üç organ, hukuk devletinin ne demek olduğu, hangi AİHS maddesinin hangi hakkı koruduğu.
• Orta: kavramları uygulama. Yargısal denetim gerekçesi, nitelikli hak, parlamento egemenliği ya da İnsan Hakları Yasası hakkında bir senaryo; doğru sonucu seçersiniz.
• Zor: olgular ve analiz. Önde gelen bir davanın (Entick v Carrington, Miller, Anisminic, Urgenda, Soering…) olguları; mahkemenin ne ve neden karar verdiğini seçersiniz.

Seçenekleri okumadan önce sorunun hangi ilkeyi sınadığına karar verin: egemenlik, hukuk devleti, bir denetim gerekçesi ya da bir Sözleşme hakkı. Yanlış seçenekler çoğu zaman başka bir sistemden doğru bir kuralı ödünç alır; örneğin Hollanda sorusu için sunulan bir Birleşik Krallık çaresi.