Sözleşmeler hukuku: açıklamalı alıştırma soruları

1Sözleşme nedir

Sözleşme, hukukun uygulattığı bir anlaşmadır. Her gün sözleşme yaparsınız: kahve almak, daire kiralamak, telefon tarifesine kaydolmak.

Çoğu sözleşme kâğıt gerektirmez. Sözlü bir anlaşma genellikle yazılı olan kadar bağlayıcıdır. Yazılı şekil yalnızca bazı sözleşmeler için gerekir; örneğin İngiltere ve Galler’de arazi satışı.

Bu ders, çoğu sınav sorusunun kullandığı sistem olan İngiliz ortak hukukunu izler. AB ya da Hollanda hukukunun farklı olduğu yerde bunu belirtir.

Sözleşme hukuku her zaman şu sırayla dört soruyu yanıtlar:

1. Oluşum: hiç sözleşme var mı?
2. İçerik: hükümleri nelerdir?
3. Kusurlar: yanlış beyan, yanılma ya da baskı gibi bir sorundan etkileniyor mu?
4. İhlal ve çareler: biri edimi yerine getirmedi mi ve diğer taraf ne elde edebilir?

Sözleşme hukuku özel hukuktur. İhlalin olağan sonucu para cezası ya da hapis değil, haksızlığa uğrayan taraf için paradır (tazminat).

2Sözleşmenin oluşması

Sözleşme dört unsur bir aradayken vardır. Hepsini sırayla kontrol edin.

1. Teklif. Yapanın (teklif eden) diğer kişi (teklif edilen) kabul eder etmez bağlanmaya hazır olduğu net bir hükümler beyanı.

Teklif, yalnızca teklif vermeye çağıran teklife davetten farklıdır. Mağaza sergileri, çoğu reklam ve fiyat listeleri teklife davettir. En düşük fiyatı söylemek de teklif değildir (Harvey v Facey).

Bir reklam, bir edimi yerine getiren herkese bir şey vaat ettiğinde teklif olabilir. Bu, edimle kabul edilen tek taraflı tekliftir (Carlill v Carbolic Smoke Ball Co).

2. Kabul. Teklifin tüm hükümlerine karşı teklif edene iletilen koşulsuz bir evet. Sessizlik genellikle kabul değildir (Felthouse v Bindley).

• Karşı teklif asıl teklifi reddeder ve sona erdirir (Hyde v Wrench). Yalnızca bilgi istemek öyle değildir.
• Posta kuralı: postalanan bir kabul, mektup postalandığında etki eder (Adams v Lindsell). Anlık yöntemler ulaştığında geçerlidir (Entores v Miles Far East).
• Teklif kabulden önce her zaman geri alınabilir, ama geri alma yalnızca teklif edilene ulaştığında geçerlidir (Byrne v Van Tienhoven).

3. Karşılık (consideration). Her taraf, diğer tarafın vaadi karşılığında değerli bir şey vermelidir: para, mal, hizmet ya da bunlardan birini yapma vaadi.

• Yeterli olmalı ama uygun olması gerekmez: düşük bir fiyat da sayılır.
• Geçmişteki karşılık, geçerli karşılık değildir. Vaatten önce yapılan bir şey genellikle sayılmaz.
• Zaten borçlu olduğunuz şeyi yapmak karşılık değildir (Stilk v Myrick), vaat eden pratik bir yarar elde etmedikçe (Williams v Roffey).
• Resmî senetteki (deed) bir vaat karşılık gerektirmez.

4. Hukuki ilişki kurma niyeti. Mahkemeler ticari anlaşmaların bağlayıcı olması amaçlandığını varsayar. Sosyal ve ailevi anlaşmaların ise olmadığı varsayılır (Balfour v Balfour). Her iki varsayım da olgularla çürütülebilir.

3Hükümler, kusurlar ve çareler

Hükümler sözleşmenin içindeki vaatlerdir. Açık (tarafların belirttiği) ya da zımni (mahkemece ya da yasayla eklenen) olabilirler.

• Koşul (condition), temel bir hükümdür. Herhangi bir ihlal, haksızlığa uğrayan tarafın sözleşmeyi sona erdirmesine ve tazminat istemesine izin verir.
• Garanti (warranty), küçük bir hükümdür. İhlali yalnızca tazminat verir.
• Adsız hüküm (innominate term), yalnızca ihlalin sonuçları ciddiyse feshe izin verir.

Sorumsuzluk kaydı sorumluluğu sınırlar ya da kaldırır. Sözleşmenin parçası olmalı (imzalanmış ya da sözleşmeden önce verilmiş) ve yasal denetimden geçmelidir. 1977 tarihli Haksız Sözleşme Şartları Yasası uyarınca, ihmalin yol açtığı ölüm ya da kişisel yaralanma sorumluluğu dışlanamaz.

Kusurlar sözleşmeyi hükümsüz (hiç geçerli olmamış) veya iptal edilebilir (etkilenen taraf bozana kadar geçerli) yapabilir:

• Yanlış beyan (misrepresentation): sözleşmeye yol açan yanlış bir olgu beyanı. Olağan çare feshi sona erdirmedir (rescission), tazminat da eklenebilir. Görüşler ve satış söylemleri (“dünyanın en iyi kahvesi”) olgu beyanı değildir.
• Yanılma: sözleşmeyi nadiren etkiler. Konunun var olmadığı yönündeki ortak yanılma sözleşmeyi hükümsüz yapar.
• Cebir ve nüfuz baskısı: meşru olmayan baskı ya da güveni kötüye kullanma sözleşmeyi iptal edilebilir yapar.
• Boşa çıkma (frustration): oluşumdan sonra öngörülmemiş bir olay ifayı imkânsız ya da kökten farklı kılar (Taylor v Caldwell). Yalnızca daha pahalı ya da daha zor olması yetmez.

İhlalde çareler. Tazminat, haksızlığa uğrayan tarafı sözleşme yerine getirilseydi bulunacağı konuma koymayı amaçlar. Zararlar çok uzak olmamalıdır (Hadley v Baxendale) ve davacı bunları azaltmak için makul adımlar atmalıdır (zararı azaltma).

Hakkaniyet çareleri yalnızca tazminat yetersiz olduğunda verilir: aynen ifa (ifa emri; örneğin arazi ya da benzersiz mallar için) ve ihtiyati tedbir (bir şeyi yapmama emri).

4Olay sorusu için yöntem

Her seferinde aynı sırayı kullanın. Sözleşme olup olmadığını bilmeden çarelere atlamanızı önler.

1. Tarafları ve her birinin ne istediğini belirleyin. Sorunu soru olarak yazın, örneğin “Anna satmaya bağlı mı?”
2. Oluşum: teklifi (teklife davet değil), kabulü (karşı teklif yok, zamanlama kurallarını kontrol edin), karşılığı ve niyeti bulun.
3. İçerik: ilgili hükümleri sıralayın. Her birinin koşul, garanti ya da adsız hüküm olduğuna karar verin ve varsa sorumsuzluk kaydını kontrol edin.
4. Kusurlar: yanlış beyan, yanılma, baskı ya da boşa çıkaran bir olay arayın.
5. İhlal: hangi hükmün nasıl bozulduğunu söyleyin.
6. Çare: tazminat (beklenti, uzaklık, zararı azaltma), fesih ya da tazminat yetersizse hakkaniyet çaresi.
7. Tek cümleyle sonuçlandırın ve dayandığınız her adım için önde gelen davayı belirtin.

5Çözümlü bir örnek

Olguları okuyun, sonra adımları tek tek açın. Her sonuca önce kendiniz ulaşmaya çalışın.

6Sık yapılan hatalar

• Posta kuralını geri almalara uygulamak. Posta kuralı yalnızca kabuller içindir; geri almanın gerçekten alınmış olması gerekir.
• Her reklamı ya da sergiyi teklif saymak. Çoğu teklife davettir; Carlill gibi tek taraflı teklifler istisnadır.
• Karşı teklifin asıl teklifi öldürdüğünü unutmak.
• Geçmişte kalmış ya da kişinin zaten borçlu olduğu bir görev olduğunda bile her değeri karşılık saymak.
• Sözleşme olduğunu ve hangi hükmün bozulduğunu kanıtlamadan doğrudan çarelere gitmek.
• Çarelerin amaçlarını karıştırmak: sözleşme tazminatı ileriye bakar (ifa edilmiş gibi), fesih geriye bakar (sözleşme yokmuş gibi).

7Sınav soruları nasıl görünür

• Kolay: anahtar terimler ve olgular. Örneğin: teklife davet nedir, karşılık nedir, ihlalde olağan çare nedir.
• Orta: kavramları uygulama. Kabul, karşılık, sorumsuzluk kayıtları, yanlış beyan ya da tazminat hakkında kısa bir senaryo; doğru hukuki sonucu seçersiniz.
• Zor: olgular ve analiz. Önde gelen bir davanın (Carlill, Williams v Roffey, Krell v Henry, The Achilleas…) olguları; mahkemenin ne ve neden karar verdiğini seçersiniz.

Her seçenek için hangi kurala dayandığını sorun. Yanlış seçenekler çoğu zaman gerçek bir kuralın yanlış duruma uygulanmasıdır; örneğin geri alma için kullanılan posta kuralı.

Bazı sorular sistemleri karşılaştırır. Hollanda hukukunda kabul için süre sınırı olan bir teklif o süre içinde geri alınamaz ve AB tüketici hukuku çoğu çevrimiçi alışverişten cayma için 14 günlük hak verir.