Haksız fiil hukuku: açıklamalı alıştırma soruları

1Haksız fiil nedir

Haksız fiil (tort), bir sözleşme ihlali dışında, mağdura tazminat hakkı veren medeni bir haksızlıktır. Sözcük, Fransızca “haksızlık” sözcüğünden gelir.

Bisikletinize çarpan bir sürücüyü, fabrika gürültüsüyle sizi uyutmayan bir komşuyu ya da hakkınızda yalan yayımlayan bir gazeteyi düşünün. Onlarla sözleşmeniz yoktu ama hukuk yine de dava açmanıza izin verir.

Dava açan kişi davacıdır (claimant). Dava edilen kişi davalıdır (defendant) ve haksız fiili işleyen kişiye haksız fiil failidir (tortfeasor) denir.

Haksız fiil, yanındaki iki alandan farklıdır:

• Sözleşme, tarafların seçtiği yükümlülükleri uygulatır. Haksız fiil, kabul etsinler etmesinler herkese yükümlülük getirir.
• Ceza hukuku devlet adına cezalandırır. Haksız fiil, bireysel mağduru tazmin eder. Bir yumruk gibi aynı eylem hem suç hem haksız fiil olabilir.

Bu ders İngiliz hukukunu izler ve Hollanda hukukuna dair notlar içerir. Hollanda’da genel kural, BW madde 6:162 uyarınca hukuka aykırı eylemden (onrechtmatige daad) sorumluluktur.

2Adım adım ihmal

İhmal (negligence) en önemli haksız fiildir. Davacı üç unsuru kanıtlamalıdır: bir özen yükümlülüğü, bu yükümlülüğün ihlali ve ihlalin neden olduğu, çok uzak olmayan bir zarar.

1. Özen yükümlülüğü. Donoghue v Stevenson komşu ilkesini yarattı: yaptığınız şeyden etkileneceğini makul biçimde öngörebileceğiniz kişilere zarar vermemek için makul özen gösterin.

Birçok yükümlülük zaten yerleşiktir: sürücünün diğer yol kullanıcılarına, doktorun hastaya, işverenin işçiye karşı yükümlülüğü gibi. Yeni bir durum için mahkemeler Caparo testini kullanır: zarar öngörülebilirdi, yakınlık vardı ve bir yükümlülük adil, haklı ve makuldür.

Bazı kayıplar sınırlıdır. Bir yabancıyı kurtarma yükümlülüğü genellikle yoktur (salt ihmal nedeniyle sorumluluk yoktur). Salt ekonomik kayıp genellikle talep edilemez; örneğin özel bir ilişkide güvenilen ihmalkâr tavsiye hariç (Hedley Byrne v Heller).

2. İhlal. Davalı, kendi konumundaki makul kişinin standardının altına düşerek yükümlülüğü ihlal eder. Acemi bir sürücü yetkin bir sürücü olarak değerlendirilir (Nettleship v Weston).

Doktorlar gibi meslek sahipleri Bolam testiyle değerlendirilir: meslekten sorumlu bir grubun yapacağı gibi mi davrandılar? Mahkemeler zararın ne kadar olası olduğunu (Bolton v Stone), ne kadar ağır olacağını (Paris v Stepney BC) ve önlemlerin maliyetini tartar.

3a. Fiili nedensellik. “Olmasaydı” (“but for”) testi: ihlal olmasaydı zarar meydana gelir miydi? Zaten olacaksa talep reddedilir (Barnett v Chelsea and Kensington Hospital).

3b. Uzaklık (remoteness). Yalnızca makul biçimde öngörülebilir türdeki zarar talep edilebilir (The Wagon Mound). Olayın tam gerçekleşme biçimi ve boyutu öngörülmek zorunda değildir (Hughes v Lord Advocate).

Yumurta kabuğu kafatası kuralı: mağduru bulduğunuz gibi alırsınız. Zararın türü öngörülebilirse, olağandışı bir zayıflık onu çok daha kötüleştirmiş olsa bile davalı hepsini öder.

Bir novus actus interveniens, yani üçüncü bir kişinin son derece makul olmayan davranışı gibi yeni, bağımsız bir eylem, nedensellik zincirini koparabilir.

3Diğer haksız fiiller ve savunmalar

İhmalin yanı sıra sınav soruları çoğu zaman şu haksız fiilleri kapsar:

• Mülk işgalcisinin sorumluluğu: bir işgalci, hukuka uygun ziyaretçilere ortak özen yükümlülüğü borçludur (Occupiers' Liability Act 1957). İzinsiz girenler, yalnızca belirli durumlarda, daha düşük bir yükümlülük elde eder (1984 Yasası).
• Özel rahatsızlık (private nuisance): birinin araziyi kullanmasına ya da arazisinden yararlanmasına makul olmayan müdahale. Yalnızca araziyle ilgili bir hakkı olan kişi dava açabilir (Hunter v Canary Wharf). Olağan çare, bir ihtiyati tedbirdir.
• Rylands v Fletcher: doğal olmayan bir kullanımla araziye getirilen tehlikeli bir şeyin kaçması nedeniyle kusursuz sorumluluk.
• Kişiye karşı izinsiz müdahale (trespass to the person): battery (doğrudan, kasıtlı hukuka aykırı güç), assault (birine ani güç beklentisi yaratmak) ve false imprisonment (hareketin tamamen kısıtlanması). Bunlar zarar kanıtlanmadan dava edilebilir.
• İftira/karalama (defamation): itibara zarar veren, davacıya atıfta bulunan ve üçüncü bir kişiye yayımlanan bir ifade. Ciddi zarara yol açmalı ya da yol açması muhtemel olmalıdır (Defamation Act 2013).
• Ürün sorumluluğu: kusurlu bir ürün için üreticinin kusursuz sorumluluğu (Consumer Protection Act 1987, AB Ürün Sorumluluğu Direktifi’ne dayanır).

Vekil sorumluluğu (vicarious liability) bir haksız fiil değil, kimin ödeyeceğine dair bir kuraldır. İşveren, çalışanlarının görevleri sırasında ya da görevle yakından bağlantılı olarak işlediği haksız fiillerden sorumludur (Lister v Hesley Hall). Genellikle bağımsız yüklenicilerden sorumlu değildir.

Başlıca savunmalar:

• Rıza (volenti non fit injuria): davacı riski serbestçe ve bilerek kabul etti. Bu tam bir savunmadır.
• Müterafik kusur (contributory negligence): davacının kendi dikkatsizliği zarara katkıda bulundu. Tazminat adil bir yüzdeyle azaltılır; talep reddedilmez.
• Hukuka aykırılık (ex turpi causa): davacının kendi ciddi hukuka aykırı davranışından doğan bir talep engellenebilir.

4Olay sorusu için yöntem

Bir ihmal probleminde unsurları sabit bir sırayla ele alın ve biri başarısız olduğunda bunu açıkça belirtmek için durun.

1. Davacıyı, davalıyı ve zararı belirleyin. Zararın türünü not edin: kişisel yaralanma, mala zarar, psikiyatrik zarar ya da salt ekonomik kayıp.
2. Yükümlülük: yerleşik bir yükümlülük var mı (yol kullanıcısı, doktor, işveren, işgalci)? Yoksa Caparo testini uygulayın.
3. İhlal: standardı belirtin (makul kişi, yetkin sürücü, meslek sahipleri için Bolam) ve davalının yaptığıyla karşılaştırın.
4. Fiili nedensellik: “olmasaydı” testini uygulayın. Zinciri koparan araya giren bir eylem olup olmadığını kontrol edin.
5. Uzaklık: zararın türü öngörülebilir miydi? İlgili olduğunda yumurta kabuğu kafatası kuralını uygulayın.
6. Savunmalar: rıza, müterafik kusur (mümkünse bir yüzde verin), hukuka aykırılık.
7. Çare ve kimin ödeyeceği: tazminat ve haksız fiil faili bir çalışansa vekil sorumluluğu. Tek cümleyle sonuçlandırın.

5Çözümlü bir örnek

Olguları okuyun, sonra adımları tek tek açın. Her sonuca önce kendiniz ulaşmaya çalışın.

6Sık yapılan hatalar

• Fiili nedensellik ile uzaklığı karıştırmak. “Olmasaydı” ihlalin zarara neden olup olmadığını sorar; uzaklık, o tür bir zararın öngörülebilir olup olmadığını sorar.
• Zararın boyutunun öngörülebilir olmasını gerektirmek. Yalnızca türü olmalıdır; yumurta kabuğu kafatası kuralı geri kalanını kapsar.
• Müterafik kusuru tam bir savunma saymak. Yalnızca tazminatı azaltır.
• Acemiler için standardı düşürmek. Acemi bir sürücü yetkin bir sürücü olarak değerlendirilir.
• Salt ekonomik kaybın ve salt ihmalin genellikle talep edilemeyeceğini unutmak.
• İşvereni bağımsız bir yüklenicinin ya da işinin tamamen dışında hareket eden bir çalışanın sorumlusu yapmak.

7Sınav soruları nasıl görünür

• Kolay: anahtar terimler ve olgular. Örneğin: ihmalin üç unsuru, nuisance ya da battery’nin ne olduğu, müterafik kusurun ne yaptığı.
• Orta: kavramları uygulama. Özen standardı, nedensellik, işgalci sorumluluğu, vekil sorumluluğu ya da nuisance hakkında, sonucu sizin seçtiğiniz kısa bir senaryo.
• Zor: olaylar ve analiz. Önde gelen bir davanın olguları (Fairchild, Robinson, Hunter v Canary Wharf, Mohamud…) ve mahkemenin neye ve neden karar verdiğini seçersiniz.

Seçeneklere bakmadan önce sorunun hangi unsuru sınadığını belirleyin. Yanlış seçeneklerin çoğu başka bir unsura ait doğru bir kuralı belirtir; örneğin bir nedensellik problemi için sunulan bir uzaklık kuralı.

Bazı sorular Hollanda hukukunu kullanır. BW madde 6:162, davalıya yüklenebilir ve zarara neden olan hukuka aykırı bir eylem arar. BW madde 6:163 göreliliği ekler: ihlal edilen norm, davacıyı o zarara karşı korumayı amaçlamalıdır.