Ekonomi kavramları: açıklamalı alıştırma soruları

1İktisat neyle ilgilenir

İnsanlar olandan fazlasını ister. Zaman, para, toprak ve işçiler sınırlıdır. Buna kıtlık denir ve her kişiyi, firmayı ve hükümeti seçim yapmaya zorlar.

Her seçimin vazgeçtiğiniz şey cinsinden bir bedeli vardır. Bir seçimin fırsat maliyeti, seçmediğiniz en iyi alternatifin değeridir. Tam zamanlı okumanın fırsat maliyeti, kazanabileceğiniz ücretleri de içerir.

İktisadın iki yarısı vardır:

• Mikroiktisat tek tek piyasaları, hanehalklarını ve firmaları inceler: fiyatlar, maliyetler, rekabet.
• Makroiktisat ekonomiyi bir bütün olarak inceler: toplam üretim (GSYH), enflasyon, işsizlik, faiz oranları ve hükümet politikası.

İktisatçılar iki tür ifadeyi de ayırır. Pozitif ifade olguları anlatır ve sınanabilir: “daha yüksek asgari ücret işgücü maliyetlerini artırır”. Normatif ifade olması gerekeni söyler: “hükümet asgari ücreti artırmalı”.

Sınavlar Latince ceteris paribus deyimini kullanır: “diğer her şey eşitken”. Bir şeyi değiştirirsiniz, geri kalan her şeyi sabit tutarsınız.

2Arz, talep ve denge

Talep eğrisi D, alıcıların her fiyatta ne kadar istediğini gösterir. Aşağı eğimlidir: daha yüksek fiyat daha düşük talep edilen miktar demektir. Buna talep yasası denir.

Arz eğrisi S, satıcıların her fiyatta ne kadar sunduğunu gösterir. Yukarı eğimlidir: daha yüksek fiyat daha fazla üretmeyi cazip kılar.

Eğrilerin kesiştiği yer dengedir: alıcıların istediği miktarın satıcıların sunduğu miktara eşit olduğu fiyat.

Malın kendi fiyatındaki değişim, eğri boyunca harekettir. Talebi ya da arzı değiştiren diğer her şey tüm eğriyi kaydırır:

• Gelir. Normal mal için gelir arttığında talep artar. Düşük mal (inferior) için gelir arttığında talep düşer.
• İlgili malların fiyatları. İkame mallar birbirinin yerini alır (çay ve kahve): kahve pahalanırsa çay talebi artar. Tamamlayıcı mallar birlikte kullanılır (araba ve benzin): benzin pahalanırsa araba talebi düşer.
• Arz; üretim maliyetleri, teknoloji, satıcı sayısı, vergiler ve sübvansiyonlarla kayar.

Hükümetler bazen fiyat belirler. Dengenin altındaki fiyat tavanı (azami fiyat), örneğin kira kontrolü, kıtlığa yol açar. Dengenin üstündeki fiyat tabanı (asgari fiyat), örneğin asgari ücret, fazlaya yol açar.

3Rekabet ve piyasa başarısızlığı

Piyasalar kaç satıcı olduğuna ve her birinin fiyat üzerinde ne kadar güce sahip olduğuna göre farklılaşır:

• Tam rekabet: çok sayıda firma, özdeş ürünler, serbest giriş. Hiçbir firma fiyatı belirleyemez. Uzun dönemde ekonomik kâr sıfırdır.
• Monopolcü rekabet: farklılaştırılmış ürünlere (restoranlar, kuaförler) sahip çok sayıda firma ve serbest giriş.
• Oligopol: birbirinin kararlarına bağlı birkaç büyük firma (havayolları, telekom). Kartel, aralarında fiyat ya da üretim belirleme anlaşmasıdır.
• Monopol: tek satıcı. Patentler ya da çok büyük kuruluş maliyetleri gibi girişe engeller diğerlerini dışarıda tutar.

Bazen serbest piyasa toplum için en iyi sonucu vermez. Buna piyasa başarısızlığı denir. Başlıca örnekler:

• Negatif dışsallık: kirlilik gibi üçüncü bir tarafa düşen maliyet. Piyasa çok fazla üretir. Bir vergi ya da alınıp satılabilir izinler bunu düzeltebilir.
• Pozitif dışsallık: eğitim veya aşılama gibi başkalarına yarar. Piyasa çok az üretir. Sübvansiyonlar ya da kamusal sunum yardımcı olabilir.
• Kamusal mal, sokak aydınlatması ya da ulusal savunma gibi, rakip olmayan ve dışlanamayan maldır. İnsanlar ödemeden kullanabilir (bedavacılık), bu yüzden piyasalar onu yetersiz sunar.

4Bir bütün olarak ekonomi

Gayrisafi yurt içi hasıla (GSYH), bir ülkede bir dönemde üretilen tüm nihai mal ve hizmetlerin piyasa değeridir. Harcama yaklaşımıyla:

C hanehalkı tüketimi, I firmaların yatırımı, G devlet alımları, X ihracat ve M ithalattır. Reel GSYH fiyat değişimlerinin etkisini kaldırır; nominal GSYH cari fiyatları kullanır.

Enflasyon, genel fiyat düzeyinde süren bir artıştır ve çoğu zaman tüketici fiyat endeksi (TÜFE) ile ölçülür. Talep çekişli enflasyon aşırı harcamadan, maliyet itişli enflasyon petrol gibi girdi maliyetlerinin artmasından gelir.

İşsizlik oranı, işsizlerin işgücüne (çalışanlar + işsizler) bölünmesidir. Sürtünmeli işsizlik işler arasındaki geçişten, yapısal işsizlik beceri veya yer uyuşmazlığından, döngüsel işsizlik ise bir durgunluktan gelir.

İki tür politika ekonomiyi yönlendirir:

• Para politikası: merkez bankası faiz oranlarını ve para arzını değiştirir. Euro bölgesinde bu, enflasyonu %2 civarında hedefleyen Avrupa Merkez Bankası’dır (ECB). Daha yüksek faizler borçlanmayı ve harcamayı azaltır, bu yüzden enflasyon düşer.
• Maliye politikası: hükümet harcamalarını ve vergilerini değiştirir. Daha çok harcamak ya da daha az vergilendirmek toplam talebi artırır.

5Bir soruyu akıl yürüterek çözmek

Bu sorular ezberden çok akıl yürütmeyi sınar. Aynı dört adım çoğunda işe yarar:

1. Sorunun hangi kavramla ilgili olduğunu adlandırın: bir piyasa, bir dışsallık, enflasyon, bir politika.
2. Neyin değiştiğini ve neyin aynı kaldığını (ceteris paribus) bulun.
3. Hangi eğrinin ya da büyüklüğün, hangi yönde etkilendiğine karar verin.
4. Etkiyi sonuca kadar izleyin. Sonra her seçeneği buna göre kontrol edin.

6Sık yapılan hatalar

• Bir eğrinin kaymasını eğri boyunca harekete karıştırmak. Yalnızca malın kendi fiyatındaki değişim sizi eğrisi boyunca hareket ettirir.
• İkame ve tamamlayıcıyı karıştırmak. İkame mallar birbirinin yerini alır; tamamlayıcılar birlikte kullanılır.
• Para politikasını (merkez bankası, faiz oranları) maliye politikasıyla (hükümet, harcamalar ve vergiler) karıştırmak.
• Fiyat tavanının fazlaya yol açtığını sanmak. Dengenin altındaki azami fiyat kıtlığa yol açar.
• Fırsat maliyetini, vazgeçtiğiniz en iyi alternatif yerine harcadığınız para sanmak.

7Sınav soruları nasıl görünür

Tüm sorular dört seçenekli çoktan seçmelidir.

• Kolay: anahtar terimler ve olgular. Fırsat maliyeti, enflasyon, GSYH, monopol ya da maliye politikası gibi tanımlar.
• Orta: kavramları uygulama. Kısa bir durum. Arz ya da talep kaymasının, fiyat tavanının, faiz değişiminin veya bir verginin etkisini tahmin edin ya da işsizlik oranı gibi küçük bir hesap yapın.
• Zor: olgular ve analiz. Oyun kuramı, monopol fiyatlaması, çarpan ya da döviz kurları gibi birkaç fikrin birleştiği daha uzun olgular ve modeller.

Önce açıkça yanlış olan seçenekleri eleyin. Sonra kalanları yukarıdaki dört adımlı akıl yürütmeyle karşılaştırın.