Finansal muhasebe: açıklamalı alıştırma soruları

1Finansal muhasebe ne yapar?

Finansal muhasebe, bir işletmenin para ile ilgili her işlemini kaydeder ve dışarıdakilere raporlar: ortaklar, bankalar, vergi daireleri. AB’de borsaya kote şirketler Uluslararası Finansal Raporlama Standartları’nı (IFRS) uygular.

Sonuçlar üç ana tabloda özetlenir:

• Bilanço (finansal durum tablosu), şirketin sahip olduklarını ve borçlarını tek bir anda, örneğin 31 Aralık’ta gösterir.
• Gelir tablosu gelirleri, giderleri ve kârı bir dönem boyunca, örneğin bir yıl için gösterir. Gelir − gider = kâr (net dönem kârı).
• Nakit akış tablosu, dönem boyunca giren ve çıkan nakdi işletme, yatırım ve finansman faaliyetlerine ayırarak gösterir.

Bilançoyu bir fotoğraf, gelir tablosunu ise yılın filmi gibi düşünün.

2Muhasebe denklemi

Bir şirketin sahip olduğu her şey ya borç alınan parayla ya da ortakların parasıyla ödenmiştir. Bu da temel denklemi verir:

• Varlıklar: şirketin sahip olduğu veya kontrol ettiği şeyler. Dönen varlıklar bir yıl içinde kullanılır veya nakde çevrilir: kasa, stok, alacaklar (müşterilerin vadeli satışlar için borçlu olduğu para). Duran varlıklar daha uzun süre kalır: arsa, binalar, makineler.
• Borçlar (yükümlülükler): şirketin borçlu olduğu şeyler. Tedarikçilere ödenecek ticari borçlar gibi kısa vadeli borçlar bir yıl içinde ödenir. Uzun vadeli banka kredisi gibi uzun vadeli borçlar daha sonra ödenir.
• Özkaynaklar: ortakların payı. Ödenmiş sermayeyi ve geçmiş yıllar kârlarını içerir; yani temettü olarak dağıtılmayıp işletmede tutulan kârları.

Her işlem denklemi dengede tutar. Bu yüzden çift taraflı kayıt, her işlemi en az iki hesapta, bir borç ve ona eşit bir alacak olarak kaydeder.

Varlıklar ve giderler borçla artar. Borçlar, özkaynaklar ve gelirler alacakla artar. Örnek: 5000 € nakitle makine almak, makineler hesabını borçlandırır (varlık artar) ve kasayı alacaklandırır (varlık azalır).

3Tahakkuk: gelir ve giderler ne zaman sayılır?

Tahakkuk esasına göre gelir kazanıldığında, gider ise yapıldığında kaydedilir; nakdin el değiştirmesi önemli değildir. Giderler, ait oldukları gelirle ve döneme eşleştirilir (eşleştirme ilkesi).

Bu, yıl sonunda dört tür bakiye oluşturur:

• Peşin ödenmiş gider (ön ödeme): sigorta gibi gelecek yıla ait bir şey için ödeme yaptınız. Kullanılana kadar bir varlıktır.
• Tahakkuk etmiş gider: bu yıl bir şeyi kullandınız ama henüz ödemediniz; örneğin Aralık ayı elektriği. Bir borçtur.
• Ertelenmiş gelir: bir müşteri, gelecek yıl vereceğiniz bir hizmet için peşin ödeme yaptı. Hizmeti hâlâ borçlu olduğunuz için bir borçtur.
• Tahakkuk etmiş gelir: geliri kazandınız ama henüz tahsil etmediniz. Bir varlıktır (alacak).

Amortisman da aynı şekilde işler. Bir makinenin maliyeti, kullanıldığı yıllara gider olarak yayılır; bu yıllarda ise nakit hareketi olmaz.

Kâr ile nakdin farklı olmasının nedeni budur. Parası stokta ve ödenmemiş müşteri faturalarında bağlı kalan kârlı bir şirket yine de nakitsiz kalabilir.

4Bir olayı mantık yürüterek çözmek

Çoğu soru bir işlemi anlatır ve nasıl kaydedileceğini sorar. Dört adımda çözün:

1. Kavramı belirleyin: hangi hesap, hangi ilke (tahakkuk, ihtiyatlılık, çift taraflı kayıt)?
2. Nakit ne zaman el değiştirirse değiştirsin, işlemin hangi döneme ait olduğunu sorun.
3. Tutarı bölün: bu dönemde kullanılan kısım gider veya gelirdir; kalanı bilançoda varlık veya borçtur.
4. Muhasebe denkleminin iki tarafının hâlâ dengede olduğunu kontrol edin.

5Sık yapılan hatalar

• Kârı nakit sanmak. Kâr tahakkuk esasına göre ölçülür; nakit çok farklı olabilir.
• Gelecek yıla ait bir ödemeyi gider olarak kaydetmek. O bir ön ödemedir, yani varlıktır.
• Müşteri ön ödemelerine gelir demek. Hizmet verilene kadar bunlar bir borçtur.
• Temettüleri gider olarak kaydetmek. Temettüler kârdan ödenir ve özkaynaktaki geçmiş yıllar kârlarını azaltır.
• Geçmiş yıllar kârlarını bir nakit yığını sanmak. Bunlar işletmede tutulan kârlardır ve varlıklara yatırılmış olabilir.
• Alacakları (müşterilerin size borcu, bir varlık) ile ticari borçları (sizin tedarikçilere borcunuz, bir borç) karıştırmak.

6Sınav soruları nasıl görünür

Tüm sorular dört seçenekli çoktan seçmelidir.

• Kolay: temel terimler ve bilgiler. Muhasebe denklemi, üç tablo, neyin varlık veya borç sayıldığı.
• Orta: kavramları uygulama. Bir işlemi kaydedin, yıl sonu tahakkukunu veya ön ödemesini bulun ya da bir oranı, amortisman giderini veya başa baş noktasını hesaplayın.
• Zor: vakalar ve analiz. IFRS kuralları (hasılat, kiralamalar, değer düşüklüğü, karşılıklar), konsolide tablolar, maliyetleme kararları ve rakamların ardındaki hikâyeyi okumak.

Her işlemde hangi döneme ait olduğunu sorun ve muhasebe denkleminin hâlâ dengede olduğunu kontrol edin.